ەسىمى ەسكە الۋعا ابدەن لايىق

بۇگىنگى كۇنى سەمەي وبلىستىق پار­­تيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەشىرىم بوزتاەۆ تۋرالى ءۇنسىز قالعانىمىز دۇرىس بولماس. ويتكەنى, ول ەسىمى ەسكە الۋعا ابدەن لايىق كۇرەسكەر باسشى بولاتىن. كەشىرىم بوزتاي ۇلى وبلىس باسشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعان وسى وڭىردەن شىققان العاشقى دا سوڭعى ءبىرىنشى حات­شى ەدى. ماماندىعى جونىنەن مەتاللۋرگ ول بۇعان دەيىن ونەركاسىپتى وسكەمەن قا­لا­سىندا ءوز ماماندىعىمەن قاتارداعى شەبەر, تسەح باستىعى, الىپ كومبيناتتىڭ پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسىنان وبلىس­تىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسىنا دەيىن ءوز كۇشىمەن ساتىلاپ ءوسىپ, ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن ءوتىپ كەلگەن-ءدى. ول قازىردە زامانداستارى ايتىپ تا, جازىپ تا جۇرگەنىندەي مىنەزى جۇمساق, بىرەۋ­گە داۋىس كوتەرىپ سويلەۋدى بىلمەيتىن سى­پايى باسشى بولاتىن. بىلەسىڭ, بىلگەن سوڭ ايتاسىڭ دەمەكشى, سونداي ادامنىڭ ايت­قانىنان قايتپايتىن تاباندىلىعى مەن تۋعان جەرى مەن ەلى ءۇشىن باسىن قاتەر­گە تىگە بىلەتىن قايسارلىعى يادرولىق سى­ناق­تارعا قارسى كۇرەس بارىسىندا ايقىن اڭعارىلدى. سويتسەك, سول شاقتا كەشەكەڭ ىشتەن تىنىپ جۇرگەن سەكىلدى عوي. ءيا, وسى وڭىردە تۋىپ-وسكەن ازاماتتىڭ ەلدىڭ باسىنا تونگەن قاسىرەتتى بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. ال ول وبلىس تىزگىنىن قولىنا العان سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا مۇندا جاع­داي تىپتەن ۋشىعىپ تۇرعان بولاتىن. اي­تا­لىق, ەكى مىڭنان ءسال عانا استام حالقى بار سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ ناق ەپي­تسەنترىن­دەگى ءبىر عانا سارجال اۋىلىندا سول جىلدارى جيىرمادان استام ادام ءوزى­نە ءوزى قول جۇمساپتى. ال بۇل وداقتىق كور­سەتكىشتەن ەكى ەسەگە جۋىق ارتىق ەكەن. جال­پى ءوڭىر بويىنشا بالالار مەن انالار ءولىمىنىڭ ارتۋى دابىل قاعارلىقتاي دەڭ­گەي­گە كوتەرىلگەن ەدى. سوعان قاراماستان, دارىگەرلەرگە ناۋقاس جاندارعا ناقتىلاپ دياگنوز قويۋعا رۇقسات ەتىلمەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەل ىشىندە نارازىلىق تۋدىردى. ءسويتىپ, جاريالىلىق تۇسىندا جىلدار بويى جيناقتالعان وكپە-رەنىش سىرتقا شىعا باستادى. سونىڭ ءبىر-ەكەۋىنە عانا توقتالايىن. سول شاقتا سەمەيگە ءبىلىم جەتىلدىرۋ كۋرسىنا جينالعان مۇعا­لىم­دەر بالالار ءولىمىنىڭ جوعارىلاپ كەتكەنىنە, اقىل-ەسى كەم نارەستەلەردىڭ ومىرگە كوپتەپ كەلە باستاعانىنا جانە تاعى دا باسقا تولعاقتى ماسەلەلەرگە بايلانىستى ۇندەۋ قابىلداي كەلىپ, سىناق ايماعىن­داعى ناقتىلى رادياتسيا مولشەرى تۋرالى انىقتاما تالاپ ەتكەنى ءالى ەسىمدە. الگى ۇندەۋگە باقانداي 60 ۇستاز قول قويعان ەكەن. ال ودان كەيىنگى تاعى ءبىر وقيعا, سول كەزدەگى ولشەممەن العاندا, تىپتەن دە سوراقى بولدى. ياعني, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ كەزەكتى پلەنۋمىنىڭ جۇمىس ارالىعىندا جەرگىلىكتى اقىن ۆياچەسلاۆ كوبرين «يادرولىق سىناقتارعا جول بەرىلمەسىن!» دەپ جازىلعان پلاكاتپەن شىعا كەلسىن! مىنە, ەندى ايقايعا اتتان قوسىلىپ, ءبىر دۇربەلەڭ باستالاتىن شىعار دەپ ءۇرپيىسىپ قالعانبىز. ايتەۋىر, ابىروي بول­عاندا سول كۇنى دە, ودان كەيىن دە تى­نىش­تىق بۇزىلمادى. ءبارى ءبىرىنشى باسشىعا باي­لانىستى دەسەك, بوزتاەۆ ەندىگى جەردە ەلدىڭ ىڭعايىنا قاراي جىعىلا بەرگەن سەكىلدى. ونى ايتاسىز, بۇدان كەيىن ول ەندى نارتاۋەكەلمەن ءوزى كوش باستاۋعا اينالدى. سونىڭ ايقىن ايعاعىنداي, كەيىننەن «سەمەي پوليگونى» اتتى كىتابىندا ءوزى جازعانىنداي, 1989 جىلدىڭ اقپان ايىندا ءبىر اپتا ىشىندە قاتارىنان ەكى رەت جاسالعان جارىلىس ەندىگى جەردە بۇعا بەرۋدىڭ ءجونى جوق ەكەندىگىنە كوزدەرىن جەتكىزدى. سول سەبەپتەن دە كەشىرىم بوزتاي ۇلى باستاعان وبلىس باسشىلىعى وداقتىق اسكەري ۆەدوم­ستۆوعا قارسى بىتىسپەس كۇرەستى باستاپ كەتتى. دەگەلەڭدەگى سىناق الاڭىندا ەكىنشى جارىلىس جاسالعان كۇنى وبلىس باسشىسى وبكومنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى گ.ميششەنكومەن بىرگە مەنى وزىنە شاقىرىپ الىپ, ناقتى تاپسىرما بەردى. ول كەزدە مەن وبكومنىڭ ناسيحات جانە ۇگىت ءبولىمى مەڭ­گەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەيتىنمىن. «كوكپ ورتالىق كوميتەتىنە, گورباچەۆ جولداستىڭ تىكە وزىنە سىناقتى توقتاتۋ جونىندە شيفروۆكا دايىندا­ڭىز­دار, – دەدى ول بىزگە. – نارتاۋەكەل, وعان ءوزىم قول قويامىن. ءبىزدى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى قولداپ وتىر!» كەلەسى كۇنى, ناقتىلاپ ايتقاندا, سول 1989 جىلدىڭ 20 اقپانىندا الگى شيفروگرامما كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسىنىڭ الدىندا جاتتى. ونىڭ كوشىرمەسى مەندە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى تۇر. بۇگىندە تاريحي ماڭىزدى قۇجاتتىڭ قىسقاشا مازمۇنى تومەندەگىدەي. ياعني, وبلىس باسشىسى باس حاتشىعا سەمەي ءوڭى­رىندە العاشقىدا اشىق اسپان استىندا, ال 1963 جىلدان بەرى جەر استىندا اتوم سى­ناقتارى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ كەلە جات­قا­نىن ايتا كەلىپ, وسى قىرىق جىلدا بۇل وڭىردەگى حالىق سانى ءۇش ەسە وسكەنىمەن, وعان ەشكىمنىڭ ءمان بەرىپ وتىرماعانىن اشىق مالىمدەدى. ال ودان ارىدە جىل سايىن 14-18 جارىلىس جاسالىپ كەلە جاتقانى, سىناق ايماعىنداعى جەر ابدەن توزىپ كەتكەندىكتەن, ورتا ەسەپپەن ءار ءۇشىنشى جارىلىستان سوڭ راديواكتيۆتى گاز سىرتقا شىعىپ كەتىپ جاتقانىن جاسىر­مادى. ءتىپتى ونى ايتاسىز, وبكوم كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ الدىنا سىناقتى ۋاقىتشا توقتاتۋ, نەمەسە ونىڭ جيىلىگى مەن قۋاتىن ازايتۋ, ال بولاشاقتا ونى قولايلى باسقا جەردە وتكىزۋ تۋرالى ناقتى ۇسىنىس جاسادى. بۇل ەندى قازىر عانا ايتقانعا وڭاي. سوندىقتان بوزتاەۆتىڭ يادرولىق سىناق­تار­دى توقتاتۋ جونىندەگى العاشقى رەسمي قۇجاتقا قول قويۋىن كوزسىز ەرلىك دەمەسكە بولمايدى. سول شاقتا ءار ءبىرىنشى باسشى مۇنداي باتىل قادامعا بارا بەرمەگەنى ەش دالەلدەۋدى كەرەك ەتپەيدى. راس, الپى­سىنشى جىلدارى سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى م.سۋجيكوۆ پوليگونعا قارسى ءسوز ايتامىن دەپ جىلى ورنىن بوساتۋعا ءماجبۇر بولعانى بار. سونى كەشەكەڭ بىلمەدى دەيسىز بە؟ ەندى مىنا ءبىر قىزىق جايتكە كوڭىل اۋدارماسقا بولمايدى. ماسكەۋگە, كرەملگە جولدانعان جوعارىداعى شيفروۆكا تۋرالى سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسى گ.كولبين گورباچەۆتىڭ وزىنەن ارادا ءۇش كۇن وتكەن سوڭ بارىپ ەستيدى. ك.بوزتاەۆ سودان كەيىن بارىپ وعان سەمەي اتوم پوليگونى جونىندە تولىق اقپار جولداعان بولاتىن. ول اقپار دا مەنىڭ جەكە مۇراعاتىمدا ساقتاۋلى تۇر. وسى ورايدا سول تۇستا رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ تىزگىنىن قولىندا ۇستاعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاجىرلى قايرات تانىتپاعاندا, الگىندەي شيفروۆكانىڭ ماسكەۋگە جونەلتىلۋى دە مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن ايتپاسقا بولماي­دى. ودان كەيىنگى جەردە دە كەشەكەڭدى قانا­تىنىڭ استىنا الىپ قامقورلىق تانىتقان دا نۇرەكەڭ ەدى. قىسقاسى, 1989 جىلدىڭ اقپان ايى وسىنداي قاربالاس وقيعالارعا تولى بول­دى. وسى ايدىڭ 28-ءى كۇنى الماتىدا يادرولىق سىناقتارعا قارسى «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق قوز­عالىسى ومىرگە كەلدى. ونىڭ العاشقى جيى­نىن­داعى اقيىق اقىنى­مىز ولجاس سۇلەي­مە­نوۆتىڭ جالىن­دى ءسوزى بارشامىزدىڭ ەسىمىزدە. «تاۋلاردى الاسارتپاي, دالامىزدى اسقاقتاتاي­ىق», دەپ سۇيىك­تى اقى­نى­مىزدىڭ ءوزى ايت­قانداي, ورتاق ماقسات جو­لىن­داعى كۇرەستە اركىمنىڭ ءوز ورنى بار. بىراق سو­لار­دىڭ ءبارى سول تۇستا جا­سىنداي جارقىلداعان جاس باسشى نۇر­سۇل­تان نازار­باەۆقا ارقا سۇيەگەنى داۋ­سىز اقيقات. بوزتاەۆتىڭ تاباندى­لى­عى­مەن سول جىل­­دىڭ شىلدە ايىندا سەمەيدە وسى ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن تالقىلا­عان عىلى­مي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. سول القالى جيىندا يادرولىق سىناقتاردىڭ دەنساۋلىققا زيان­دى­لىعى, سوندىقتان ونى توقتاتىپ, جەرگىلىكتى تۇر­عىندارعا كومەك كورسەتۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. كۇ­رەس­كەر باسشى اقىر سوڭىندا سەمەي پولي­گونى ايما­عىنداعى تۇرعىنداردىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونو­ميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ جونىندەگى كوكپ ورتالىق كوميتەتى مەن كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ارنايى قاۋ­لىسىنىڭ قابىلدانۋىنا تۇرتكى بولىپ, سو­نىڭ ناتيجەسىندە ورتالىقتان سەمەي وب­لىسىنا 5 ميلليارد سوم قارجى ءبولىندى. ۋاقىتتان بۇرىن وزىپ ايتاتىن بولساق, كەشىرىم بوزتاي ۇلى, سونداي-اق قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ 1992 جىلدىڭ سوڭىندا قابىل­دانعان يادرولىق سىناقتار سالدارى­نان زارداپ شەككەندەردى الەۋمەتتىك جا­عى­نان قورعاۋ تۋرالى زاڭىنا دا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولدى. 1989 جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىندە بوز­تاەۆ­تىڭ تاراپىنان ماسكەۋگە, گورباچەۆتىڭ اتىنا تاعى ءبىر شيفروگرامما جولدان­عا­نىن دا جاقسى بىلەمىن. ىلە سەمەيدەن وداق­تىق مينيسترلەر كەڭەسى مەن كسرو جوعا­ر­عى كەڭەسىنىڭ توراعالارى اتىنا دا جەدەلحاتتار جولدانىپ جاتتى. وبلىس باسشىسى مۇنىمەن دە تىنباي, ۆەدومستۆوارالىق ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرۋعا قول جەتكىزدى. سول تۇستا نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاعى دا ءوزى­نىڭ ۇستانىمىنا بەرىك ەكەندىگىن كور­سەتە ءبىلدى. ول اسكەري ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ جوعارى شەندى باسشىلارىنا «سەمەيگە بارىپ ونداعى حالىقپەن كەڭەسىڭىزدەر, سوندا قىرىق جىل بويى ورىن العان ادىلەتسىزدىككە وزدەرىڭىزدىڭ دە كوزدەرىڭىز جەتەدى», دەپ بەتكە ايتتى. ال ارادا ەكى جىلدان سوڭ, 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا ءوزىنىڭ جارلىعىمەن اجال اجداھاسىنىڭ اۋزىنا قۇم قۇيدى. بۇل كەزدە الىپ يمپەريا ءالى ىدىراپ ۇلگەرمەگەنىن ەسكەرسەك, بۇل تەڭدەسى جوق وقيعا, كوزسىز ەرلىك ەدى. ءسوز سوڭىندا كەيىندە ءبىزدىڭ كەيىپ­كە­رىمىزدىڭ قالامىنان «قاينار سيندرومى», «پوليگون – 29 تامىز» اتتى كىتاپتارىنىڭ ومىرگە كەلگەنىن, ال 1996 جىلى ونىڭ باستاماسىمەن «پوليگون – 29 تامىز» اتتى حالىقارالىق قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورى قۇرىلعانىن ايتپاسقا بولمايدى. سەمەي قاسىرەتى تۋرالى سوڭعى كىتابى جاپونيادا دا جارىق كوردى. وسىلايشا كەشىرىم بوزتاەۆ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇستانعان باعىتىنان اينىماي, ەلىنە ەلەۋلى قىزمەت ەتە ءبىلدى. ۆلاديمير پيگاۆاەۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.