كارىپبەك

ول تاعدىردىڭ قاتال جازۋىنا اۋەل باستان-اق مويىنسۇنباعان. وعان, ەڭ الدىمەن, توزىمدىلىگى مەن سابىر­لىلى­عى دەمەۋ بولدى. ەكىنشىدەن, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعى كۇش بەرسە كەرەك. ءبىز سوزىمىزگە ارقاۋ ەتكەلى وتىرعان كارىپبەك كۇيىكوۆ تاريح پاراعىنا قاسىرەتتى ارىپتەرمەن جازىلعان سەمەي سىناق پوليگونىنا ىرگەلەس جات­قان, قاراعاندىعا قاراستى ەگىندىبۇلاق اۋىلىن­دا دۇنيەگە كەلگەن. قاراعاندىدان ەگىندىبۇلاق اۋىلىنا دەيىن 320 كيلومەتر بولسا, ال كۇيى­كوۆتەردىڭ وتباسى قونىستانعان اۋىل پوليگون وشاعىنا تىم جاقىن ورنالاسقان-تىن. پوليگونعا جاقىن ورىن تەپكەن اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى باستارىنا قاۋىپ بۇلتى بولىپ ۇيىرىلگەن جارىلىستاردى ءوز كوزدەرىمەن كورگەن. ۇيلەرىنىڭ توبەسىنە شىعىپ, اسپانعا كوتەرىلگەن «ساڭىراۋقۇلاقتى» قىزىقتايتىن بولعان. بۇل زالالدىڭ ەلدى مەكەندەردەگى ەشبىر كىناسىز ازاماتتاردىڭ ومىرىنە الاپات اۋىرتپالىق الىپ كەلەتىنىن ولار كەيىن ءتۇسىندى. نارەستەلەر ءتۇرلى اۋرۋلارمەن, پسيحيكالىق يا بولماسا فيزيكالىق اۋىتقۋشىلىقتارمەن ءومىر ەسىگىن اشىپ جاتتى. كارىپبەك كۇيىكوۆتىڭ پەشەنەسىنە دە وسىنداي تاعدىر بۇيىردى. ول – ءوز وتباسىنداعى ءتورتىنشى بالا. اكە-شەشەسى جاڭادان تۋعان نارەستەنىڭ ەكى قولى بىردەي جوق ەكەنىن كورگەندە قايعىدان قان جۇتتى. پەرزەنتحانا دارىگەرلەرى بولسا, كارىپ­بەكتىڭ اتا-اناسىنا ۇلدارىنان باس تارتۋلارىنا كەڭەس بەرەدى. الايدا, كىشكەنە نارەستەنىڭ اكەسى تەلتاي: «بۇل – ءبىزدىڭ بالامىز. ونى ءوزىمىز ءوسى­رەمىز», – دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولدى. كارىپبەك تەلتاي ۇلى وزىنەن باس تارتپا­عان­دا­رى ءۇشىن, ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك بەرگەندەرى ءۇشىن اتا-اناسىنا ءومىر بويى قارىزدار ەكەنىن ايتادى. «ءبىزدىڭ اۋىلدا مۇگەدەك بالالار وتە كوپ ەدى. ماسەلەن, ءبىزدىڭ ۇيگە ىرگەلەس تۇرعان كور­شى­لەرىمىزدىڭ 6 بالاسى بولدى. ولاردىڭ بارلىعى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اۋىتقۋشىلىقپەن تۋعان. اكە­لە­رى ءوز پەرزەنتتەرىن سىرت كوزگە كورسەتۋگە ۇيالىپ, ولاردىڭ دالاعا شىعۋىنا قارسى بولىپ جاتاتىن. ال مەن, كەرىسىنشە, ءوزىم قۇرالپى بالالارمەن اسىر سالىپ وينايتىنمىن. ول ۋاقىتتا ءوزىمنىڭ قانداي جاعدايدا ەكەنىم ساناما مۇلدەم كىرىپ تە شىقپايتىن ەدى», دەيدى وتكەن كۇننىڭ ەلەسىنە كوز جۇگىرتكەن ك.كۇيىكوۆ. كارىپبەك ءوزىنىڭ وتباسىندا, اكە-شەشەسىنىڭ جانىندا 6 جاسقا كەلگەنگە دەيىن بىرگە تۇردى. اكەسى تەلتاي بالاسىنا جاساندى قول جاساتىپ, ءوز اياعىنان ءوزى تۇرىپ كەتەتىندەي جاعدايعا جەتۋىن قاتتى ارمانداعان ەكەن. وسىنداي ارمانىنىڭ جەتەگىمەن ءجۇرىپ, قامقور اكە ۇلىن الماتىعا, ونداعى پروتەزدەۋ ينستيتۋتىنا اپاردى. «ءدال سول ءبىر تۇستا الماتىعا لەنينگرادتاعى پروتەز­دەۋدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان ارنايى كوميسسيا كەلىپ جاتىر ەكەن. دارىگەرلەر مەنى كورىپ, «بۇل بالاعا دەرەۋ پروتەز سالايىق» دەگەن توقتامعا كەلەدى. سوسىن اكەم مەنى لەنينگرادقا اپاردى. وسىنداعى ينستيتۋتقا جاتقىزدى», – دەيدى ول. ول كەيىننەن وسى ينستيتۋتتا تۇراقتاپ, قالىپ قويادى. بۇعان ينستيتۋتتىڭ جانىندا ءوزى سىندى بالالارعا ارنالعان ارنايى ينتەرناتتىڭ بولعاندىعى دا اسەر ەتسە كەرەك. كارىپبەك ءوزىنىڭ بويىنداعى تاعدىر «سىيعا تارتقان» اۋىرتپالىعىن جەڭىلدەتەرلىك ءبىر قا­بى­لەتى بارىن ەرتە تۇسىنەدى. ول – سۋرەت سالۋشىلىق ونەر. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر­گەن كەزدەن باستاپ-اق اياعىنىڭ ساۋساقتارىنا قىل­قالامىن قىستىرىپ الىپ, سۋرەت سالۋ, مەك­تەپتىڭ قابىرعا گازەتىن بەزەندىرۋ وعان ەرەكشە سەزىم سىيلايتىن. مۇنداي جانقيارلىقپەن سۋرەت سالۋ ونىڭ دەنساۋلىعىنا, ياعني ومىرتقاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويماعان. كەيىن دارىگەر­لەر­دىڭ اقىل-كەڭەسىنە جۇگىنگەن ول بوياۋ جاققىش قا­لامىن تىسىنە قىستىرىپ الىپ تا سۋرەت سالاتىن بولعان. ول ءوزىنىڭ سۋرەتتەرىنىڭ ءدال سانىن تاپ باسىپ بىلمەيدى. «مايلى بوياۋمەن سالىنعان سۋرەتتەرىم, ءمۇم­كىن, 500-گە جەتەر. ال اكۆارەلدى ەتيۋد­تە­رىم, قارىن­داشپەن, ءتۇرلى-ءتۇستى تۋشپەن سالعان سۋرەتتەرىم مەن گرافيكالارىم ودان دا كوپ», دەيدى ك.كۇيىكوۆ. الايدا, اۆتوردىڭ وزىندە ولاردىڭ از عانا ءبو­لىگى ساقتالىپتى. سالعاندارىنىڭ باسىم كوپشى­لى­گى جاپونيانىڭ, امەريكانىڭ, گەرمانيانىڭ, قىتايدىڭ, تۇركيانىڭ جانە باسقا دا ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك كوللەكتسيالارى قورىنان ورىن تەپكەن. ول بۇل ەلدەردە اتوم سى­ناعىنا ورايلاستىرىلىپ وتكىزىلگەن كورمەلەرگە قاتىسۋ ءۇشىن بارعان ەكەن. 1989 جىلى سۋرەتشىنىڭ ومىرىندە ۇلكەن وزگە­رىس بولدى. ول ولجاس سۇلەيمەنوۆپەن كەزدەستى. «نەۆادا-سەمەي» يادرولىق سىناقتارعا قارسى قوزعالىستىڭ بەلدى مۇشەسىنە اينالدى. ودان كەيىنگى جىلدار بەدەرىندە سەمەي يادرولىق پولي­گو­نى­نىڭ قۇربانى بولعان سۋرەتشى جايلى الەمنىڭ كوپ­تەگەن تىلىندە از جازىلعان جوق. كارىپبەكتىڭ قيىن تاعدىرى مەن قىلقالامىنان تۋعان دۇنيە­لەرى دۇنيە ءجۇزىن مەكەندەگەن ءتۇرلى ۇلت وكىل­دەرى­نىڭ بارلىعىنا بىردەي تۇسىنىكتى بولاتىن. سەبەبى, ولاردىڭ بارلىعى يادرولىق سىناقتاردىڭ زالال-زاردابىنىڭ ايعاعى ىسپەتتى. كەزىندە وعان ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ: «سەن ءبىزدىڭ ميسسيا جۇگىن ار­قا­لاعان باستى تۇلعاسىڭ» دەۋى دە تەگىن بولماسا كەرەك. ول وسى ءبىر ميسسيامەن كوپ ەلدى ارالاپ شىقتى. ءوزى بارعان ەلدەرىنىڭ بارلىعىندا دا ءوز قول­تاڭباسى مەن سالعان سۋرەتتەرى ساقتالعان. «گەر­مانياعا, امەريكاعا بارعان ساپارلارىمدا ءبىر كوز جەتكىزگەنىم, بۇل ەلدەردە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا تەك مۇگەدەكتەر كۇنىندە عانا كومەك كورسەتىلمەيدى. ول جاقتا ساعان كەز كەلگەن قيىن ساتتە قولۇشىن بەرىپ جاتادى. بۇل ناعىز ۇيرەنەر­لىك ءۇردىس ەكەن», دەيدى قاراعاندىلىق سۋرەتشى. كارىپبەك كۇيىكوۆتىڭ قازاقستانعا ورالعانى­نا ءبىراز جىل بولعان. قازىر قاراعاندىداعى «ارداگەرلەر ۇيىندە» تۇرادى. «ەلدەن جىراقتا ءجۇر­گەن ۋاقىت ىشىندە ءوزىمنىڭ انا ءتىلىمدى ۇمىتىپ قا­لىپپىن. تۋعان اۋىلىمنىڭ قانداي ەكەنى دە ەسىمنەن شىعىپ كەتىپتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سونداي كەڭ بايتاق ەكەنىنە كوزىم جەتتى. ايتپەسە, مەن كوپ جىلدار بويى لەنينگرادتا تۇرىپ, قالانىڭ تاس قابىرعالارى مەن بيىك دۋالدارىنا ۇيرەنىپ قالعانمىن عوي. ال ءوز اتامەكەنىمە كەلگەندە, قازاقستان دالاسىنىڭ سوندايلىق كەڭدىگى مەن بايتاقتىعىنا كۋا بولدىم», – دەيدى ول وتانىنا العاش كەلگەندەگى اسەرىمەن ءبولىسىپ. ول تاعدىرىنا ەشقاشان وكپە ايتىپ, مۇڭ شاعىپ كورگەن ەمەس. كەرىسىنشە, قاتال اعىسقا قارسى جۇزە بىلەتىن جانداردىڭ قاتارىنان. ال ءبىزدىڭ ايتارىمىز: ەگەر, باسىڭىزعا اۋىرتپالىق ءتۇسىپ, ءوز ومىرىڭىزگە وكپە ايتقىڭىز كەلسە, كارىپبەك كۇيىكوۆ سىندى ازاماتتاردىڭ بارىن ءبىر ءسات ەسىڭىزگە الساڭىز جەتكىلىكتى سەكىلدى. ءلايلا ەدىلقىزى.