زارەما شاۋكەنوۆا: بيىك ورە تانىلدى

ەل ومىرىندەگى اسا ماڭىزدى وقيعا – پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جانە ونىڭ الماتى قالاسىنىڭ مىسالىنان الىنعان ايشىقتى كورىنىستەرى حاقىندا ەل پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زارەما شاۋكەنوۆا ءوز پىكىر-پايىمدارىن ورتاعا سالعان بولاتىن. پارلامەنتتىڭ ەل ءومىرىن­دەگى ءرولى ونىڭ وزىندىك ماق­سات-مىندەتتەرىمەن ساباقتاسا اي­قىندالادى. البەتتە, سو­لار­دىڭ ىشىندەگى اسا ماڭىز­دى­سى ەل دامۋى­نىڭ دەموكرا­تيا­لىق تۇرعىسىن قامتا­ما­سىز ەتۋ ەكەندىگى امبەگە ايان. وسى جولى ءتورتىنشى شا­قىرى­لىم­داعى پارلامەنت اۋ­­قىمىندا ءار وبلىس­تان سە­نا­توردىڭ ءبىر ورىنتاعىنا ورتا ەسەپ­پەن ءۇش ادامنان ۇمىتكەر بولعان­دى­عىن دەموكراتيا كورىنىسى دەپ باعا­لاۋى­مىز كەرەك. دەموكراتيا دامىماعان ەلدە مۇنداي بەلسەندىلىك تە بولماس ەدى. بىزدە سايلاۋ ۇدە­رى­سىنىڭ ساياسي-قۇقىقتىق تەتىك­تەرىنىڭ جەتىلدىرىلۋى قازاقستان قو­عامىنداعى دە­موكراتيالىق وركەندى وزگەرىستەر ارنا­سىندا ىسكە استى. جالپى, قازاق­ستان­داعى سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ساتى­لى دامۋىنىڭ تالداماسى ساي­لاۋ ۇدە­رى­سىن دەموكراتيا­لان­دىرۋدا ەداۋىر جەتىستىكتەرگە قول جەتكەنىن كورسەتەدى. بۇل رەتتەگى باستى قاعيداتتار باسەكەلىلىك پەن بالامالى­لىق­قا نەگىزدەلگەنىن اتاپ ءوتۋ ما­ڭىزدى. مەنىڭ پايىم­داۋىم­شا, بيىلعى سەنات سايلاۋىن­داعى بەلسەندىلىك ناق وسى جايمەن ءتۇسىن­دىرىلەدى. سوڭعى جىلداردا وسىناۋ سايلاۋ ۇدە­رى­سىنىڭ مادەنيەتى جانە وعان قوسا سايلاۋ­شى­لاردىڭ مادەنيەتى وزگەرىپ, وسكەندىگىن باي­قاي­مىز. ويتكەنى, قازاق­ستانداعى سايلاۋ ۇدەرىسى ءوز دامۋىنىڭ ەلەۋلى اسۋلى كەزەڭى­نەن ابىرويمەن ءوتتى. ءبىز شىن مانىندە دە بارلىعى بىردەي 100 پايىز داۋىس بەرەتىن كەڭەستىك بالاماسىز جۇيەدەن قازىرگى, ەل ازا­ماتتارىنا وزدەرى­نىڭ ەلەكتو­رال­دىق قا­لاۋ­­لارى­نا سايكەس سايلاۋ قۇ­قىعىن قالت­قىسىز بەرىپ تۇر­عان ءجۇ­يەگە كەلىپ جەتتىك. سول ورايدا سايلاۋ ۇدەرى­سىنىڭ ءما­دە­نيە­تى دە, ساي­لاۋشىلاردىڭ وسىن­داعى ءمى­نەز-قۇ­لىق سي­پا­تى دا اي­تار­لىقتاي كۇشتى وزگەرىس­تەرگە ۇشىرادى. سايلاۋشى مادەنيەتىنىڭ ءبىر بەلگىسى ونىڭ بەلسەندىلىگى دەپ سانالسا, وسى رەتتە مىنا­داي ءبىر ماڭىزدى ءجايت­كە توقتالعان ءجون بولار ەدى. مى­سالى, ساياسي ينستيتۋتتار وكىلەتتىك­تەرى­نىڭ سايلاۋشىلاردىڭ ءمى­نەز-قۇلقىنا تيگىزەر ىقپالىن سيپاتتاۋ ءۇشىن باتىس ساياسات­تانۋىندا «ءبىرىنشى» ءجا­نە «ەكىنشى» كەزەكتەگى سايلاۋلار ۇعىمى ەنگىزىلگەن. «ءبىرىنشى كەزەكتەگى سايلاۋ» ساي­لاۋشىلارعا ەلدى باس­قارۋعا ءتيىستى ادام­دار­دىڭ پايداسىنا تاڭداۋ جاساۋ­دى ۇسى­نا­دى. مۇنىڭ ءوزى ساياسي ناتيجە تۇر­عىسى­نان العاندا نەعۇرلىم ماڭىزدى بولىپ تابىلماق. بۇل ساناتقا پارلامەنتتىك جۇيە­لەردە – پارلامەنت ساي­لاۋى, پرەزيدەنتتىك ءجۇ­يە­لەردە – پرەزيدەنتتىككە سايلاۋ جاتقى­زى­لادى. ەگەر قازاقستانداعى 1999 جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋىن الار بولساق, وندا 1998 جىلى وتكەن ءبىرىنشى قوس پالاتالى پارلا­مەنتتىڭ سايلاۋىنان وزگەشە, پرەزيدەنت ساي­لاۋى «ءبىرىنشى كەزەكتەگى سايلاۋعا» جاتاتىنى ايدان-ايقىن. ويتكەنى, ونىڭ ناتيجەلەرى ەل­دىڭ ودان ارعى ساياسي دامۋىنا شەشۋشى ىقپال ەتتى. سونداعى سايلاۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگى دە وسىنى ايعاقتايدى: پرەزيدەنتتى سايلاۋعا ساي­لاۋشىلاردىڭ 86,26 پايىزى, ال پارلامەنت سايلاۋىنا 62,56 پايىزى قاتىس­تى. وسىلايشا پارلامەنتتىك سايلاۋمەن سا­لىس­تىرعاندا پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ با­­سىمدىلىعى, ما­ڭىز­دىلىعى پاش ەتىلدى. سونىمەن قاتار ءبىز سودان بەرگى ۋا­قىت­تا ەلىمىزدىڭ بىرنەشە ەلەكتورالدى كەزەڭ­نەن وتكەندىگىن بىلەمىز. وسى ۋاقىتتا قا­زاق­ستانداعى جالپى سايلاۋ جۇيەسى, سون­داي-اق, ونىڭ بارلىق قۇرامداس بۋىن­دارى ايرىق­شا دامىپ, بەكي تۇسكەنىن كورىپ وتىر­مىز. بيىلعى, تاپ بۇگىنگى سەنات ساي­لاۋى ناق وسى­نى كورنەكى تۇردە دالەلدەپ بەردى. سونىڭ ءبىر مىسالىنا جۇگىنسەك, زاڭناماعا سايكەس, سەنات دەپۋ­تاتتىعىنا ۇمىتكەرلەردى ءماسليحاتتار­دىڭ, سونداي-اق وزدەرىن-وزدەرى ۇسىنۋى قامتاماسىز ەتىلدى. ءبىز ساراپتامالىق تۇرعىدان الماتى قالاسىنىڭ مىسالىنا كوبىرەك جۇگىندىك. وڭتۇستىك استانا ەلدىڭ بۇكىل ساياسي رەڭكىن ءوز بويىنا جيناعان ەرەكشە قالا. ەلى­مىزدىڭ ەڭ ۇلكەن قالاسىنان ءبىز ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ, ساياسي پارتيا­لاردىڭ, الەۋمەتتىك توپتاردىڭ, جاي عانا بەلسەندى ازاماتتاردىڭ الۋان-الۋان شوعىرىن باي­قايمىز. سوندىقتان, الما­تى­دا بۇكىل سەنات سايلاۋى ناۋقانىنىڭ ءون بويىندا ءۇمىت­كەرلەردىڭ ءوز-ءوزىن ۇسىنۋى ورايىندا جوعارى بەلسەندىلىك ورىستەگەنى تاڭقا­لار­لىق جاعداي ەمەس. الماتى قالاسىنىڭ ءماس­ليحاتى پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋ­تات­تىعىنا ءۇمىت­كەر ەتىپ «نۇر-وتان» حا­لىق­تىق-دەمو­كرا­تيالىق پارتياسى ۇسىن­عان اقان بي­جانوۆتىڭ كانديداتۋراسىن قالالىق ءماس­ليحات اتىنان تىركەپ بەكىتكەن بولاتىن. بۇل ادامدى مەگاپوليس جۇرت­شى­لىعى جاقسى بىلەدى. اقان قۇسايىن ۇلى ەل پارلامەنتى سەناتىنىڭ الماتى قالاسى­نان سايلانعان 2005 جىلدان بەرگى دەپۋ­تاتى, الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جونىندەگى كو­مي­تەتتىڭ توراعاسى. سونىمەن بىرگە, ساياسي عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى. كەزىندە الماتى قالاسى اكىمى­نىڭ ورىن­با­سارى بولىپ تا ىستەگەن. ەلدەگى تانىمال سايا­ساتشىلاردىڭ ءبىرى. مىنە, ناق وسى جاع­دايدا سايلاۋ ءناتي­جەسى, ەڭ الدى­مەن سەناتور ورىنتاعىنا ءۇمىت­كەردىڭ كاسىبي ءتاجىري­بە­سىنەن تۋىن­دا­عا­نى­ اقيقات. باسقا وڭىرلەردە دە ءۇمىت­كەر­لەردىڭ جەكە باسىنىڭ تۇلعالىق قاسيەت­تەرىنە باسىم­دىق بەرىلگەنى بەلگىلى بولۋدا. بارلىق باي­قاۋشىلار مەن ساراپ­شى­لاردىڭ كوزى وسى­عان كامىل جەتىپ وتىر. جازىپ العان قورعانبەك امانجول.