ازامات جۇرگەن جەردە ءىز قالادى

ەلىمىزدە سۋ از دەپ اۋزىمىزدى قۋ شوپپەن سۇرتپەۋىمىز دە كەرەك-اۋ. وتانىمىزدىڭ كارتاسىنا قا­را­­ڭىز­شى – مىڭداعان كول-وزەنگە كوزى­مىز تۇسەدى. تاۋدان اققان بۇ­لاق­­تار, تۇنىپ تۇرعان تۇمالار قان­­شاما! ءبىراز عالىمدار مەن ما­ماندار ەلىمىزدە سۋ رەسۋرس­تا­رى بارشىلىق, ءتيىمدى پايدالان­ساق, سۋدان تاپشىلىق كورمەيمىز دەگەندى ايتادى. قۋاناسىڭ. سۋدىڭ دا سۇراۋى بار دەگەن ءسوز تەكتەن-تەك ايتىلماعان. سول سۋعا سۇراۋ بولماسا, ەلىمىز دە, جە­رىمىز دە شولدەيدى. سول ماق­سات­تا ەلىمىزدە سۋعا سۇراۋ سالا­تىن مەكەمەلەر بار. ولارعا جال­پى باس­شىلىق جاسايتىن اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رە­سۋرستارى كوميتەتى بولسا, ونىڭ قاراۋىندا سۋ رەسۋرستارىن پاي­دا­لانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ ءجو­نىندەگى سەگىز ينسپەكتسيا بار. ولار ەلىمىزدىڭ سۋ كوزدەرىنە يەلىك ەتەدى. سول 8 ينسپەكتسيانىڭ ىشىندە ۇزدىگى قايسى دەگەندە, ماماندار, ساراپشىلار بالقاش-الاكول باس­سەيندىك ينسپەكتسياسىن اتايدى. اتاعاندا الدىڭا قىرۋار تسيفر­لاردى جايىپ سالىپ, ەندى سودان ءوزىڭ قورىتىندى جاسا دەيدى. بۇل تسيفرلارعا دا توقتالارمىز-اۋ, ءسويت­سە دە وسىناۋ جاقسى ءىستىڭ سىرى نەدە, بۇل ينسپەكتسيا قالاي العا شىقتى دەگەن سۇراقتى ءبىرىنشى قويۋدى ءجون كوردىك. – ول ينسپەكتسيا باسشىلى­عى­نا اسانباي مەيىربەك ۇلى السەي­ىت مىرزانىڭ كەلۋىنە بايلا­نىس­تى بولدى, – دەگەندى ايتتى اڭگى­مە­لەسكەندەردىڭ بارلىعى دا ال­دىن الا كەلىسىپ قويعانداي. – وسى ىسكەر باسشى كەلىسىمەن ۇج­ىم­نىڭ جۇمىسىنا ايرىقشا جان كىردى. ۇجىمنىڭ ءار مۇشەسى ەرەكشە ىقىلاسپەن, ىنتامەن جۇمىس ىستەيتىن بولدى. ءوز جۇمىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىندى. وسى جەردە وسىدان ءبىراز بۇ­رىن اسانباي مەيىربەك­ ۇلى­نىڭ جۋرناليست قاۋىممەن كەزدەسكەندەگى ءبىر اڭگىمەسى ەسكە تۇسەدى. سوندا ول ءوز مەكەمەسىندەگى ىسىنە ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قا­راپ, ىزدەنىمپازدىقپەن جۇمىس ىستەيتىن ءبىراز ماماننىڭ اتىن اتاعان. سوندا جولداس امانباەۆ, تاڭسىق تاجەنوۆا, ءسابيرا قو­يان­باەۆا, ماقسۇت ەتەكباەۆ, ساۋلە يبراشەۆا, راۋشان يمانبەت, ماناربەك نۇرپەيىسوۆ, مارات نازى­روۆ, سەرىكقالي مۇقاتاەۆ, ايگە­رىم ايتباەۆا, باقىت ابىشەۆ, اق­بوتا سادىقوۆا, گۇلجان قۇنا­پينا, سالتانات امانداردىڭ ات­ىن اتاپ, وزىنە كەلگەندە, «بالكىم, مەنىڭ وسى مامان قىزمەتكەر­لەر­دىڭ جۇمىسىنا جاعداي جاساۋدا, جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋدە ازىن-اۋلاق ەڭبەگىم بولعان شىعار», دەپ قىسقا قايىرعانى بار. راسىندا, جاڭا باسشى السەي­ىت مىرزا, العاشىندا ورىنباسار بول­سا, اراعا ەكى اي سالىپ, ينسپەكتسيا باستىعى بولعان, كەلە سالىسىمەن قىزمەتكەرلەردىڭ جۇ­مى­سىنا جاعداي جاساۋدى قولعا العان. مەكەمەنىڭ عيماراتىنا ءجون­­دەۋ جۇرگىزىپ, وندا جان-جاق­تى قولايلى قىزمەت ورىنى جا­ساق­تالدى. سونان سوڭ, «جەمقور­لىق­قا قارسى كۇرەس» زاڭىنىڭ تالاپ­تارىن ورىنداۋ ماقساتىندا «ءبىر تەرەزە» قاعيداسىمەن قۇجاتتاردى قابىلداپ-وتكىزۋ جانە دايىن بول­عان قۇجاتتاردى تاپسىرۋ ورنى اشىلدى. وسىنىڭ ءبارى ۇجىم جۇ­مىسىنا جاڭا قارقىن قوستى. ەندى وسى ينسپەكتسيانىڭ جۇ­مىس اۋقىمىنا كەلەيىكشى. مەكە­مەنىڭ تولىق اتى ۇزاقتاۋ, سويتسە دە ونى تولىق اتاعان دا ءجون بولار. «قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى بال­قاش-الاكول باسسەيندىك ينسپەك­تسياسى» مەملەكەتتىك مەكەمەسى ءوز جۇمىسىن الماتى وبلىسى, جام­بىل وبلىسىنىڭ مويىنقۇم, قور­­داي, شۋ اۋداندارىندا, قا­را­عاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي, شەت, قارقارالى اۋداندارىندا جانە پريوزەر, بالقاش قالا­لا­رىندا, شىعىس قازاقستان وبلى­سى­نىڭ ءۇرجار, اياگوز اۋداندا­رىن­­دا, الماتى قالاسى ايما­عىن­دا جۇزەگە اسىرادى. مەكەمەنىڭ باستى ماقساتى – ەلىمىزدىڭ گەوگرافيالىق تابيعي مۇمكىندىكتەرىن باستى نازاردا ۇس­تاي وتىرىپ, سۋدى ۇنەمدەۋ جانە قورعاۋ. ءبىر سوزبەن ايت­قان­دا, سۋعا يەلىك ەتۋ. الدەبى­رەۋ­لەر­دىڭ پاي­دا­كۇنەمدىگىنەن, بىرەۋ­لەر­دىڭ جاۋا­پ­سىزدىعىنان, ءتىپتى ءبى­رەۋلەردىڭ سا­لاقتىعىنان سۋ ىسى­راپ بولماۋعا ءتيىس. وسى ايماق­تاعى بارلىق شا­رۋا­شىلىقتار, مەكەمەلەر, جەكە ادامدار سۋدىڭ يەسى بارلىعىن, ونى ەسەپسىز پاي­دالانۋعا بولماي­تىنىن سەزىنۋگە ءتيىس. وسى رەتتە ينسپەكتسيا باس­شى­سى اسانباي السەيىت مىرزا مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنەن ەسەپكە, سۋ پايدالانۋشىلاردى قاتاڭ ءتىر­كەۋ­گە الۋعا ايرىقشا نازار اۋ­دارۋدى تالاپ ەتتى. سونىڭ ار­قا­سىندا وسىناۋ ايماقتا سۋدى ءوز بەتىمەن پايدالانۋعا توسقاۋىل قويىلدى. جاڭا ءبىر قۇرىلىم پاي­­دا بولىپ, ونىڭ سۋعا دەگەن قا­جەتتىگى تۋسا, ينسپەكتسياعا تىركەلىپ, سونان سوڭ عانا سۋعا ءزارۋ­لىگىن وتەي الادى. ينسپەكتسيادا ەسەپكە الىنعان سۋ پايدالانۋشىلار سانى 1650 بىرلىك ەكەن. ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى رەتتىك سۋ پايدالانۋشىلار 848 بولسا, ەكىنشى رەتتىك سۋ پايدا­لا­نۋشىلار – 802. ال ەسەپ قۇرال­دا­رىمەن قامتاماسىز ەتىلگەندەر 780 ەكەن. ءبارىنىڭ دە رۇقسات قۇ­جاتتارى بار. سول رۇقسات قۇجات­تارىن الۋ دا بۇل مەكەمەنىڭ كور­سەتكىشى. جۇرت رۇقسات سۇراپ جاتسا, بۇل ينسپەكتسيانىڭ جۇمىسىن باعالاعاندىق. وتكەن جىلى ودان بۇرىنعى جىلدارمەن سالىستىر­عاندا 33 رۇقسات قۇجات ارتىق بەرىلسە, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا 77 سۋ تۇتىنۋشى رۇق­سات قۇجاتىن الىپتى. ينسپەكتسيا باسشىسى السەيىت مىرزانىڭ ءوز قىزمەتكەرلەرىنەن ايرىقشا تالاپ ەتەتىن تاعى ءبىر جايى بولدى – تۇتىنۋشىلاردىڭ ءوتىنىش-شاعىمدارىنا بارىنشا ۇقىپتى دا قامقورلىقپەن قاراۋ. جۇرت ينسپەكتسياعا جازالاۋشى مەكەمە رەتىندە ەمەس, قامقورشى مەكەمە رەتىندە جۇگىنگەنى ءجون. سوندا جۇرت ودان جاسىرىنىپ ارەكەت ەتپەيدى, ادالىنا جۇگى­نە­دى, رۇقسات سۇراي كەلەدى. وتكەن جىلى بالقاش-الاكول باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنا 3173 حات ءتۇسىپتى. ودان بۇرىنعى جىل­مەن سالىستىرعاندا 508 حات كوپ. جەر تەلىمىن ءبولۋ, قۇرىلىس ءجۇر­گىزۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ جۇ­مىستارىنا, نىسانداردى پايدا­لا­نۋعا بەرۋ, جۇمىس جوبالارى بويىنشا كەلىسىم الۋ ماقسات­ىن­دا 1577 قۇجات تۇسكەن. ال بي­ىل­عى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىن­دا عانا 1129 قۇجات وتكىزىلگەن. سول قۇجاتتاردىڭ ار جاعىندا قان­شا­ما يگىلىكتى ءىس جاتىر. ول – دي­قاننىڭ جيناعان جاڭا ءونىمى, مال ءۇشىن ءورىسى كەڭەيگەن جايى­لىم­دىق, جاڭا ءبىر بىتكەن قۇرى­لىس كەشەندەرى, تاعىسىن-تاعىلار... سويتسە دە جولسىزدىقتاردى كورمەۋگە دە بولمايدى. باقىلاۋ بولماسا, جولسىزدىققا جول اشى­لادى. ايماقتاعى جاعداي الاقان­داعىداي كورىنىپ تۇرار بولسا, قىلمىستى تابۋ دا قيىنعا سوق­پايدى. 2010 جىلى 285 تەكسەرىس جوسپارلانعان ەكەن, ينسپەكتسيا ماماندارى 386 تەكسەرىس وتكى­زىپ­تى. سودان 320 زاڭ بۇزۋشىلىق ان­ىقتالىپ, 4,65 ميلليون تەڭگە اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنىپتى. ارينە, ايىپپۇلدان قارجى ءتۇس­كە­نى دە جاقسى, بىراق ەڭ باستىسى بۇل – زاڭ بۇزۋشىلىققا توسقاۋىل. سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ بو­­لاشاعى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنو­لو­گيا­­لارىن وندىرىسكە ەنگىزۋدە ەكەنى داۋسىز. ينسپەكتسيا باسشىسى اسان­باي السەيىت مىرزانى بۇل رەتتە وسىناۋ ءىستىڭ ۇلكەن ناسي­حات­شىسى دەۋگە بولار. بىلتىرعى جى­لى الماتى وبلىسىندا 17,7 مىڭ گەكتار ­كولەمىندە سۋ ءۇن­ەم­دەۋ تەحنو­لو­گيالارى مەن سۋعارۋ­دىڭ ۇتىم­دى ادىستەرى ەنگىزىلسە, مۇندا ينس­پەكتسيانىڭ دا, ونىڭ باسشى­سى­نىڭ دا ايتارلىقتاي ۇلەسى بولدى. قازىرگى زاماندا جۇرت جۇمىس تيىمدىلىگىن قارجىمەن ەسەپتەيدى. بىلتىرعى جىلى ينسپەكتسيا سۋ رەسۋرستارىن پايدالانعانداردان 136,24 ميلليون تەڭگە قارجى جيناسا, بۇل ودان بۇرىنعى جىلعى­دان 84,39 ميلليون تەڭگە كوپ. جەتىستىك پە؟ ۇلكەن جەتىستىك. سول ءۇشىن ينسپەكتسيا اۋىل شارۋا­شى­لىعى ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن «ۇزدىك ۇجىم» ديپلومىمەن ما­را­پاتتالىپتى. وسىناۋ تابىستى ينسپەكتسيا مەكەمەسىنىڭ ۇجىمى وزدەرىنىڭ جاقىندا باسقا جۇمىسقا اۋىس­قان باسشىلارىنىڭ اتىمەن باي­لا­نىستىرادى. بايلانىس­تىر­عان­دا, بىلىكتى دە ىسكەر ازاماتتىڭ وس­ىندا قالدىرعان ونەگەلى ىستەرى­نىڭ جال­عاسى بولاتىنىنا دا سەنىمدى. ارينە, ۇجىمنىڭ تابىسىن ءبىر ادامعا تەلي بەرۋگە بولماس. سويتسە دە, ىسكەر دە بىلىكتى باس­شى­نىڭ كەلۋىمەن ءبىر ۇجىمنىڭ جۇمىسى جاندانىپ سالا بەرەتىنى دە شىندىق. اسانباي مەيىر­بەك­ ۇلى السەيىتتىڭ كەلۋىمەن بال­قاش-الاكول باسسەيندىك ينسپەك­تسياسىنىڭ جۇمىسى جاڭا بەلەسكە كوتەرىلدى. وسىندا ازاماتتىڭ باس­تاماشىلىق يگى قادامدا­رى­نىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. ونى ينسپەكتسيا ۇجىمى ۇمىتپايدى. ماماديار جاقىپ.