الەمدىك رىنوكقا شىعۋدىڭ باستى جولى – باسەكەگە قابىلەتتىلىك

ءححى عاسىر – تەحنولوگيالىق يندۋستريا عاسىرى. وندىرىستىك قۇرال-جابدىقتار مەن قۇرىلعىلاردىڭ جاڭا تۇرلەرى دۇنيەگە كەلىپ, شارۋاشىلىقتى وڭتايلى باسقارۋ قولعا الىنۋدا. ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا مەن گەوساياسي بىرلەستىكتەر وركەنيەتكە جەتۋ جولىندا ءتۇرلى ماركەتينگتىك, مەنەدجمەنتتىك تاسىلدەردى پايدالانۋدا. كاپيتال مەن ەڭبەك رەسۋرستارىن, جەر مەن جەكە مەنشىكتى, ءوندىرىس پەن شيكىزاتتى ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ عانا مەملەكەتكە پايدا اكەلەدى. وسى باعىتتاعى الەمدىك شارۋاشىلىق جۇيەسى قالاي جۇمىس ىستەۋدە؟ ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ عالامدىق وندىرىستىك دامۋ ۇردىسىندەگى ءرولى قانداي؟ وسى جايىندا اڭگىمە وربىتسەك. دۇنيەجۇزىلىك شارۋاشىلىق جۇيەسىندە ۇلت­­تىق ەكونوميكانىڭ دامۋى قوعامدىق ءوندى­رىس قۇرىلىمدارىنا تاۋەلدى ەكەنىن سوڭعى ۋا­قىت­­تاردا ايقىن اڭعارعاندايمىز. حح عاسىردا الەمدە نەگىزگى ىشكى جالپى ءونىم 18 ەسەگە ءوستى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمى 6 ەسەگە ارتتى. بىراق ەسەسىنە ونىڭ ەكونومي­كاداعى ۇلەسى 3 ەسەگە قىسقاردى. ءدال وسى تەندەنتسيا يندۋسترياسى دامىعان مەملەكەتتەرگە دە ءتان ەدى. وتكەن جۇزجىلدىقتا دامىعان ەلدەردە ءىجو 15 ەسە, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءونىمى 4,3 ەسە كوبەيىپ, اگروونەركاسىپ ءونىمى 3,6 ەسەگە ازايدى. بۇل دەرەكتەرگە قاراي وتىرىپ, دامىعان ەلدەردەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى جالپى الەمدىك وندىرىستەن 2 ەسەگە از ەكەنى بايقالادى. دەسە دە, دامىعان ەلدىڭ اتى – دامىعان. ولارداعى ەڭ باستى جەتىستىك – ونەر­كاسىپتىك ءوندىرىس پەن قۇرىلىستىڭ قارقىندى دامۋى. سونداي-اق, قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن­دا, ونىڭ ىشىندە قارجى سەكتورىندا دا تۇراقتىلىق ساقتالۋدا. ءححى عاسىردان باستاپ دامىعان ەلدەردىڭ ءىجو وندىرىسىندەگى قارجى جانە باسقا دا قىز­مەت كورسەتۋ سالالارىنىڭ ۇلەسى 46,3 پايىزدى قۇرادى. بۇل كورسەتكىش جالپى دۇنيە جۇزىندە – 42,5 پايىز, الپاۋىت اقش-تا – 48,2 پايىز, ۇلىبريتانيادا – 44,3 پايىز, جاپونيادا – 39 پايىز بولسا, گەرمانيادا 32,4 پايىزدى قۇراپ, ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تۇراقتىلىعىن كورسەت­تى. ال بۇل باعىتتاعى رەسەي ۇلتتىق ەكونومي­كاسىنىڭ قارقىنى مۇلدە وزگەشە. رەسەي فە­دەراتسياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى جالپىالەمدىك كورسەتكىشتەن ءسال از, ياعني 5 پايىزدى قۇرايدى. ال ەندى قازاقستانداعى ماكروەكونوميكا­لىق ۇردىستەر قاي دەڭگەيدە, سوعان جاۋاپ ىزدەپ كورسەك. قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا ەكونوميكا­داعى دامۋ تەندەنتسياسىندا تۇراقتىلىققا قول جەتكىزىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كلاستەرلىك تەحنولوگيانى دامىتا وتىرىپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتى­رۋعا ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن,  سول ارقىلى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى 50 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ستراتەگياسىن جالپىۇلتتىق مىندەت ەتىپ قويىپ وتىر. بۇل باعىتتا ەلىمىز الەمدىك الپاۋىت مەملەكەتتەرمەن يىق تەڭەستىرە ساۋدا-ساتتىق جاساپ كەلەدى. ارينە, ازىرگە جىرتىعى­مىزدى بۇتىندەپ, جوعىمىزدى تۇگەندەۋگە شيكىزات سالاسىنان تۇسكەن قارجى سەبەپشى. سون­دىقتان دا, ەلباسى الداعى ۋاقىتتا قازبا بايلىقتان تۇسكەن قارجىعا قاراپ وتىرماي, ءوندىرىس پەن ونەركاسىپكە, عىلىمي تەحنولوگياعا ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن شەنەۋنىكتەرگە شەگەلەپ ايتۋمەن كەلەدى.                 قازاقستان بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك تاجىريبەگە نازار اۋدارىپ, عالامدىق رىنوكتى جاۋلاۋدىڭ جولدارىن ۇيرەنۋى كەرەك. ەلىمىزدەگى باي شيكىزاتتى رىنوكقا ءونىم رەتىندە الىپ شىعۋ ءۇشىن تەك قانا جەر بۇرعىلاي بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. ودان دا تەحنولوگيالىق ءتيىمدى ءارى ەكونوميكالىق شىعىنى از وڭدەۋشى ونەركاسىپ سالالارىن دامىتۋعا ءمان بەرگەنىمىز ءجون. سوندا عانا ەلىمىزدە قاپتاپ كەتكەن يم­پورتتىق تاۋارلاردىڭ ۇلەسى ازاياتىن بولادى. ەكونوميكا جۇيەسىندەگى دامۋ, ەڭ الدىمەن, ونىڭ قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرىنە, وندىرىستىك ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمىنە تىكەلەي بايلا­نىستى. بۇل ۇدەرىس بەسىنشى تەحنولوگيالىق توڭكەرىسپەن, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ وسۋىمەن, تەلەكوممۋنيكاتسيانىڭ,  ەلەكترونيكا مەن ەلەكترلى قۇرال-جابدىقتار ءوندىرىسىنىڭ وسىمىمەن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ارتۋىمەن, ءدارى-دارمەك ونەركاسىبى اۋقىمىنىڭ كەڭەيۋىمەن باستالىپ وتىر. جاڭا تەحنولوگيالار ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرۋدە جانە ول قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ايتارلىقتاي شەڭبەردە دامۋدا. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە ەكونوميكالىق داعدارىس بەلەڭ الىپ, قاراپايىم سىرىڭكەنىڭ ءوزى سىرتتان ساتىپ الىنىپ جاتسا, ال ەندى ءبىر ەلدەر قالدىقتاردى قايتا وڭدەپ, وندىرىستىك پايداعا كەنەلىپ جاتىر. بۇل – سوڭعى ون جىلدا بولىپ وتىرعان تەندەنتسيا. بەسىنشى تەحنولوگيانىڭ وندىرىسكە ەنۋى دامىعان ەلدەردىڭ جىل سايىنعى وزىق تەحنولوگيالىق ءوسىمىن ورتاشا ەسەپپەن 2 ەسەگە دەيىن كوتەردى. ال وزگە ءوندىرۋشى ونەركاسىپ سالالارىنىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسىمى وسى كەزەڭنىڭ سوڭىندا 10 پايىزعا جەتتى. بۇل اتالمىش ەلدەردىڭ الەمدىك رىنوكتاعى باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرىپ, ەكونوميكالىق قۋاتىن كەمەلدەندىرە ءتۇستى. سونداي-اق عىلىمي ءوندىرىس سالالارىنىڭ دا جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمىنە قول جەتكىزدى. التىنشى تەحنولو­گيالىق دامۋ ءوندىرىسىن قالىپتاستىرۋ ءوز كەزەگىندە ەكونوميكالىق قۇرىلىمدىق مودەلدى وزگەرىسكە ۇشىراتادى. جوبالىق باعالاۋ مەن ناقتى وندىرىسكە سايكەس ءداستۇرلى ەمەس ەنەرگەتيكا, جاڭا ماتەريالدار ءوندىرىسى, بايلانىس جۇيەسى مەن اقپارات وڭدەۋ, بيو جانە نانوتەحنولوگيا مەن گەويندۋستريا سالالارىن دامىتۋ قاجەت. جالپى العاندا, ۇلتتىق ەكونوميكا قۇرىلىمىنىڭ دامۋى ءوندىرىستى ءتيىمدى قۇرۋ مەن ونى رىنوكقا شىعارۋدىڭ پايدالى كوزدەرىن تابۋدان باستالادى. ەگەر سۇرانىس زور بولسا, تاۋار تۇتىنىسى مەملەكەتكە تولاعاي تابىس اكەلەدى. بۇل – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنىڭ ەڭ باستى كەپىلى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ەكونوميكا علىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كەنجەعالي ساعاديەۆتىڭ ايتۋىنشا, اقش-تا ەكونوميكاداعى ادامنىڭ تيىمدىلىگى 1,45 % بولسا, بىزدە ونىڭ كورسەتكىشى – 0,29 %. بۇل دەگەنىڭىز, ءبىزدىڭ ادامي فاكتور بويىنشا  تيىمدىلىگىمىز امەريكالىقتاردان 5 ەسە تومەن دەگەندى بىلدىرەدى. مۇنىڭ بارلى­عى تۇپتەپ كەلگەندە ەڭبەك ونىمدىلىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ءبىزدىڭ ارتتا قالۋى­مىزدىڭ نەگىزگى سەبەبى  تەحنولوگيالىق كەشەۋىلدەۋىمىزدە جاتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ادام ءوزىنىڭ ومىرگە دەگەن دايىندىعى بويىنشا وركەنيەتى وزىق ەلدەرمەن باسەكەگە تۇسەدى. ازاماتتارىمىز باسە­كەگە قابىلەتتى بولعاندا عانا, مەملەكە­تىمىزدىڭ الەۋەتى ارتادى. ولاي بولسا, يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلا­ماسىن تەحنولوگيالىق تۇرعىدان قولعا العاندا عانا, ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ارتپاق. ايدوس سادۋاقاسوۆ, ساياسي عىلىمداردىڭ كانديداتى. استانا.