ەگەر داۋ تۋىنداسا

تامىزدا الماتى قالاسىنداعى مامان­دان­­دىرىلعان قارجىلىق سوتى (بۇدان ءارى – مامانداندىرىلعان قارجىلىق سوتى) ءوزىنىڭ بەس جىلدىعىن اتاپ وتەدى. ول «الماتى قالا­سىندا مامانداندىرىلعان قارجىلىق سوت قۇرۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زيدەنتىنىڭ 2006 جىلعى 17 تامىزداعى № 158 جارلىعىمەن الماتى قالاسىنىڭ ءوڭiر­لiك قار­جى ورتالىعى (بۇدان ءارى – قارجى ورتالى­عى) قاتىسۋشىلارىنىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلارىن قاراۋعا ۋاكiلەتتi, وبلىستىق سوتقا تەڭەستiرiلگەن سوت رەتىندە قۇرىلعان بولاتىن. وسى سوت پرەزيدەنتتىڭ 2009 جىلعى 29 جەل­توقسانداعى جارلىعىمەن تاراتىلدى. زاڭنا­ماعا بىرقاتار تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن, 2010 جىلعى 1 قاڭتار­دان باستاپ, اۋداندىق سوتقا تەڭەستىرىلگەن, ءبىرىنشى ينستانتسياداعى سوت بولىپ تابىلاتىن مامانداندىرىلعان قارجىلىق سوت رەتىندە قايتا قۇرىلدى. قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس بۇل سوت قارجى ورتالىعى قاتىسۋشىلارىنىڭ قارجى ورتالىعىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى مەن ور­گان­دارىنىڭ ارەكەتىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) شا­عىمدانۋدى, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ قايتا قۇرىلىمداۋ تۋرالى ىستەردى, سونداي-اق قارجى ورتالىعىنىڭ قاتىسۋشىسى تاراپتار­دىڭ ءبىرى رەتىندە قاتىساتىن باسقا دا ازامات­تىق ىستەردى قوسقاندا, قارجى ورتالىعى قاتىسۋشىلارىنىڭ داۋلارىن قارايدى. قارجى ورتالىعىنىڭ قاتىسۋشىلارى دەپ باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ: • قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان بەرگەن زاڭدى تۇل­عانى مەملەكەتتىك تىركەۋ (قايتا تىركەۋ) تۋرا­لى كۋالىگى نە قارجى ورتالىعىنىڭ قاتىسۋ­شىسى رەتىندە اككرەديتتەۋ تۋرالى كۋالىگى; • قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدا­رىن رەتتەۋ مەن قاداعالاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورگان بروكەرلىك جانە (نەمەسە) ديلەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا بەرگەن ليتسەن­زياسى بار كاسىبي قاتىسۋشىلارىن ايتادى. 2010 جىلى مامانداندىرىلعان قارجى­لىق سوتى 29 تالاپ-ارىزدى, 2011 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا – 4-ەۋىن قارادى. بۇگىنگى كۇنى مامانداندىرىلعان قارجىلىق سوتتىڭ قۇرامى ءۇش سۋديادان جانە جوعارعى سوت كەڭەسىنىڭ ۇسىنىمى بويىنشا ەل پرەزيدەنتى تاعايىندايتىن توراعادان تۇرادى. رەسپۋبليكا تاجىريبەسىندە العاشقى رەت ءىس-قاعاز­دارىن تەك قانا مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىندە ەمەس, اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزۋ زاڭ­نامالىق جاعىنان بەكىتىلدى, بۇل قارجى ور­تالىعىنىڭ قاتىسۋشىلارى – شەتەلدىك كومپانيالار وكىلدەرىنىڭ دە وسى سوتقا ءوتىنىش جاساۋلارىنا مۇمكىندىك تۋعىزاتىن بولدى. كەڭەستىك داۋىردەن كەيىنگى كەڭىستىكتە وسى سياقتى قارجىلىق سوتتار ازىرشە جوق ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون, بۇل قازاقستاننىڭ  – تمد ەل­دەرى اراسىنداعى باعالى قاعازدار نارىعى ءجا­نە بانك سەكتورىن دامىتۋدا عانا ەمەس, سو­نى­مەن بىرگە سوت جۇيەسىن دامىتۋدا دا تا­نىل­عان كوشباسشى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. قارجىلىق سوتتار نيۋ-يورك, دۋباي, سينگاپۋر, دۋبلين جانە لوندون (لوندون كوم­مەرتسيالىق سوتى) قارجى ورتالىقتارىندا جۇمىس ىستەپ وتىر. مامانداندىرىلعان قارجىلىق سوتتى قۇرۋ ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى الماتى قالاسىندا قارجى ورتالىعىن قۇرۋ جوباسىنا بايلانىس­تى ىنتىماقتاستىق ءۇشىن تارتقان بوستون كونسالتينگ گرۋپپتىڭ ۇسىنىمىنا نەگىزدەلگەن. ول بۇدان ءارى حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارىن قۇرۋ سالاسىنداعى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى تاجىريبە جەتىستىكتەرىنىڭ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋگە جانە پايدالا­نۋعا, نارىق سەگمەنتتەرىنە ءتۇرلى قاتىسۋ­شى­لاردىڭ الەۋەتىن باعا بەرۋگە قاتىستى. بۇل باسقا قارجى ورتالىقتارىنىڭ ينستيتۋتسيو­نالدىق ورگاندارىمەن قاتار, قارجى ورتالى­عى قاتىسۋشىلارىنىڭ داۋلارىن شەشەتىن دەربەس مامانداندىرىلعان سوت قۇرۋدىڭ قاجەتتىگى كورسەتىلگەن, جۇمىسقا ارنالعان ءتيىستى ۇسىنىمدار دايىنداۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار شەشىمدەرى تىكەلەي قر جوعارعى سوتىندا قايتا شاعىمدالۋى ءۇشىن, مارتەبەسى وبلىستىق سوتقا تەڭەستىرىلدى. مامانداندىرىلعان قارجىلىق سوت ىستە­رىنىڭ سوتتا قارالۋىن ايقىنداۋعا جۇمىس ىستەپ وتىرعان دۋباي, دۋبلين, سينگاپۋر جانە لابۋان قارجى ورتالىقتارىنىڭ سوت جانە رەتتەۋ جۇيەسىن زەرتتەۋ بويىنشا الدىن الا جۇمىس جۇرگىزىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ماسە­لەن, سينگاپۋر مەن دۋبليندەگى قارجى ورتا­لىقتارى سوتتارىنىڭ مەيلىنشە كەڭ اۋقىم­دى زاڭدى قۇقىقتارى بار جانە ولار  تۇرىپ جاتقان ەلدىڭ زاڭناماسىن, نە كەلىسىمشارتقا قاتىسۋشىلاردىڭ تاڭداعان زاڭناماسىن قولدانا الادى. بۇل سوتتارعا قارجى ورتالى­عىنىڭ اۋماعىندا تۋىنداعان نەمەسە ونىڭ قاتىسۋشىلارىنىڭ بىرىمەن بولعان كوممەر­تسيالىق زاڭناما اياسىنان تىس باسقا دا ماسەلەلەردى سوتتا قاراۋ مۇمكىن­دىكتەرى بەرىلگەن. وسىنداي سوتتا قارالاتىن ىستەر ايا­سىنا, مىسالى, ەڭبەك زاڭناماسىنا بايلا­نىستى, جەكە م ۇلىك جانە دەنە زاقىمى جانە تاعى باسقالار تۋرالى ماسەلەلەر جاتادى. سينگاپۋرداعى حالىقارالىق قارجى ور­تا­ل­ىعىنىڭ سوتى (مارتەبەسى  دۋبلين سوتىنا ۇقساس) جالپى زاڭدى قۇقىقتارى بار سوتتارمەن سالىستىرعاندا مەيلىنشە كەڭ اۋقىمدى زاڭدى قۇقىقتارعا يە جانە تۇرىپ جاتقان ەلدىڭ زاڭناماسىن نە كەلىسىمشارتقا قاتىسۋ­شىلاردىڭ تاڭداعان زاڭناماسىن قولدانا الادى. بۇل سوتتىڭ مامانداندىرىلعان قارجىلىق سوتتان نەگىزگى وزگەشەلىگى:  تاراپتار تاڭداپ العان ەلدىڭ زاڭناماسى نەگىزىندە داۋلاردى قاراۋ مۇمكىندىگى جانە قارجى ورتالىعىنىڭ اۋماعىندا تۋىنداعان داۋلار­دى قاراۋ بولىپ تابىلادى. ءوز كەزەگىندە, دۋباي حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ (دحقو) سوتى ءبىرىنشى ينس­تان­تسياداعى سوتقا جانە اپەللياتسيالىق سوتقا بولىنەدى. دحقو ءبىرىنشى ينستانتسيا­داعى سوتى ءبىر قۇرامدى بولىپ تابىلادى. ول مىناداي ايىرىقشا سوت ىستەرىن جۇرگىزەدى: ورتالىق, ونىڭ ورگاندارى نەمەسە مەكەمەلەرى تارتىلعان, سونداي-اق ونىڭ الاڭىندا ءىشىنارا نەمەسە تۇتاستاي جاسالعان نەمەسە ولار بويىنشا ترانزاكتسيالار ورىندالعان كەلىسىمشارتتاردان تۋىندايتىن نەمەسە دحقو اۋماعىندا بولعان وقىس وقيعا سالدارىنان تۋىنداعان ازاماتتىق نەمەسە كوممەرتسيالىق ىستەر مەن داۋلاردى. اپەللياتسيالىق سوت مىناداي سوت ىستەرىن قارايدى: ورتالىقتىڭ ءبىرىنشى ينستانتسيا­داعى سوتتىڭ شەشىمدەرى مەن قاۋلىلارىنا وراي بەرگەن اپەللياتسيالىق وتىنىشتەردى; سوت­تاردىڭ باس سۋديانىڭ قاۋلىسىمەن قامتاما­سىز ەتىلەتىن ولاردىڭ قاناعاتتاندىرعان شا­عىم-تالاپتارىنا نەمەسە دحقو ورگان­دارى مەن مەكەمەلەرىنىڭ قوياتىن تالاپتارىنىڭ تۋىنداۋىنا قاتىستى  دحقو زاڭدارىنىڭ قانداي دا ءبىر نورمالارىن ءتۇسىندىرۋ. بۇل تۇسىندىرۋلەردىڭ زاڭدى كۇشى بولۋى ءتيىس. اپەل­لياتسيالىق سوتتىڭ شەشىمى قايتا شا­عىمدانۋعا جاتپايدى. دحقو سوتىنىڭ ءبىزدىڭ مامانداندى­رىل­عان قارجىلىق سوتتان نەگىزگى ەرەكشەلىگى: ەكى دەڭگەيلى جۇيەدە بولۋى; ىستەردىڭ باسقا جو­عارعى سوتتاردا قايتا شاعىمدانۋعا جات­پاۋى; دحقو الاڭىندا جانە اۋماعىندا جاسالعان مامىلەلەردەن تۋىندايتىن ىستەر قارالادى; اپەللياتسيالىق  ينستانتسيا دحقو زاڭدارىنا تۇسىنىك بەرۋگە قۇقىلى بولىپ تابىلادى. وسىلايشا, حالىقارالىق قارجى ورتا­لىق­تارىنىڭ جوعارىدا اتالعان سوتتارى ەلدەرىنىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي باسقا ەلدەردىڭ زاڭنامالارىن قولدانا الادى. قارجىلىق سوتتاردىڭ قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى ولاردى قۇرۋدىڭ ءوزىن ءوزى اقتايتىندىعىن دالەلدەپ وتىر. وسى سوتتار قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگى جانە قارجىلىق قارىم-قاتىناستاردىڭ كۇردەلى سالاسىنداعى ولاردىڭ تاجىريبەلەرى مەن بىلىمدەرىن شو­عىر­لاندىرۋ داۋلاردىڭ شۇعىل جانە تاۋەلسىز شەشىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. الماتى – قازاقستاننىڭ ءىرى ىسكەرلىك بەلسەندى ورتالىعى ەكەندىگىن, سونداي-اق مۇندا ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر سانىنىڭ ۇنەمى ءوسىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, ماماندان­دى­رىلعان قارجىلىق سوتتىڭ مۇمكىندىكتەرى مۇندا مەيلىنشە اۋقىمدى تۇردە ىسكە اسىرى­لۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتۋعا بولادى. وسىعان بايلانىستى, قر قارجىلىق تۇ­راقتىلىعى جانە قارجى نارىعىن دامىتۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ شەشىمىمەن قۇرىلعان جۇمىس توبى اياسىندا  ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭ­ناماسىنا مامانداندىرىلعان قارجى­لىق سوتتىڭ قارايتىن ىستەرىنە باعالى قاعاز­دار نارىعىنا كاسىبي قاتىسۋشىلاردىڭ قىز­مەتىنەن تۋىندايتىن, سونداي-اق باعالى قاعازدار ۇيىمداستىرىلعان نارىعىندا ءما­مىلەلەر (وپەراتسيالار) جاساۋعا بايلانىستى ىستەر ساناتتارىن جاتقىزۋ بولىگىندە تۇزەتۋ­لەر ەنگىزۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراۋ جونىندە ۇسىنىس جاسالدى. بۇل ۇسىنىستار وسى ساناتتاعى ىستەر بويىن­شا سوت ىستەرىنىڭ ادەتتە, اسا كۇردەلى جانە بەلگىلى ءبىر ەرەكشەلىكتەرىمەن سيپاتتا­لا­تىندىقتان, قارجى نارىعىنداعى كاسىبي قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى داۋ­لار­دى جان-جاقتى جانە قۇزىرەتكە ساي قاراۋ قاجەتتىگىنە بايلانىستى. بۇل ءوز كەزەگىندە, سوتتىڭ تيىسىنشە ماماندىعىنىڭ جانە وس­ىن­داي ىستەردى قارايتىن سوتتاردىڭ ءىس-ءتا­جىري­بەلەرىنىڭ بولۋىن تالاپ ەتەدى. سونىمەن قا­تار, جوعارىدا اتالعان تۇزەتۋلەردى ەنگىزۋ ينۆەستورلاردىڭ م ۇلىكتىك مۇددەلەرىن قورعاۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى تۋىنداپ وتىر. عاليا كوكپانباەۆا,  اوقو دامىتۋ كوميتەتى  مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى.