القابيلەر العان اسۋ

كەز كەلگەن ادامنىڭ قۇقىن ءادىل قورعاي الۋ – مەملەكەتتىڭ مىندەتى. وسى ماقساتتى زاڭ اياسىندا ورىنداۋ ءۇشىن شىنايى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا قاشاندا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. ال ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى ەكونوميكالىق, دەموكراتيالىق جەتىستىكتەر مەن وسكە­لەڭ زامان تالابى سوت تورەلىگىن ءجۇر­گىزۋ­دە تىڭ ۇلگىلەرگە جول اشۋىنا ءمۇم­كىن­دىك بەردى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە القا­بي­لەردىڭ قاتىسۋىمەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تاجىريبەگە ەندى. ءسويتىپ, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قابىلدانعان «القابي­لەر تۋرالى» زاڭ قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە القابيلەردىڭ قاتىسۋىنا باي­لانىستى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن, القابيلەردىڭ قۇقىقتىق مارتە­بە­سىن, تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلدىكتەرىن, ولار­دىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قۇقىق­تىق, ەكونوميكالىق جانە ۇيىمداس­تىرۋ­شىلىق نەگىزدەرىن ايقىندايتىن بولدى. مەملەكەت باسشىسى القابيلەر سوتىن ەنگىزۋ قاعيداتتى قادام بولدى دەپ اتاپ ءوتتى. بۇل دەموكراتيانىڭ اجى­راماس بولىگى رەتىندە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋداعى جانە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋداعى جاۋاپتى كە­زەڭگە اينالدى. ودان بەرى القابيلەردىڭ قاتىسۋى­مەن ەلىمىزدە بىرنەشە ىستەر قارالدى. جالپى, القابي دەگەنىمىز سوتتىڭ قىل­مىس­تىق ءىستى زاڭدا بەلگىلەنگەن ءتارتىپ­پەن قاراۋىنا قاتىسۋعا شاقىرىلعان جانە انت قابىلداعان ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازاماتى. سوندىقتان دا القابي سوتىن – سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا حالىقتىڭ قاتىسۋىنىڭ ءبىر ءتۇرى دەيمىز. الايدا, بۇل جاي عانا قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ ينستيتۋتى ەمەس, ول ەرەكشە الەۋ­مەتتىك ينستيتۋت, بۇل رەتتە قارا­لاتىن ىستەردىڭ قانشاسى ونىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى ەكەنىنە قاراماستان, مۇنداي سوتتىڭ ەلدە بولۋ فاكتىسىنىڭ ءوزى وسى ەلدە جارىسپالى سوت تورەلىگىنىڭ بار ەكەندىگىن بىلدىرەدى. بۇل جونىندە ءبىز اڭگىمەلەسكەن جو­عارعى سوتتىڭ سۋدياسى ءادىل قۇرىق­باەۆ ەلىمىزدە القابي سوتى ورنىقتى, ول بۇكىل قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن وزگەرتەتىن سوت ءىسىن جۇرگىزۋ­دىڭ جاڭا ءتۇرى بولىپ تابىلادى دەيدى. ارنايى ىرىكتەلگەن ادامدار ءىستىڭ ناقتى ءمان-جايلارىن باعالاپ, شەشىم شىعا­رادى. ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن وسى ينستيتۋتتىڭ قۇندىلىعى ال­قا­بيلەردىڭ كاسىبي سۋديالارعا قارا­عان­دا سوت قىزمەتىنە ءىستى قابىلداۋدى, ءومىر­لىك تاجىريبەنى, اقيقات پەن ادەپتى­لىكتى قوعامدىق ۇعىنۋدى وزگەشە ەنگىزۋىندە بولىپ وتىر. رەسەيدىڭ اتاقتى زاڭ­گەرى ا.ف.كونيدىڭ ايتۋىنشا, القابيلەر سوتتا كورىپ, ەستىگەندەرى بويىنشا ءوز­دەرى ەركىن جانە تاۋەلسىز قۇرعان ىشكى نانىمى بويىنشا ىستەردى شەشەدى. ونداي نانىم ولارعا ءىستى تالقىلاۋ ىقپال ەتكەن ءتۇرلى اسەرلەر جيىنتىعىن ىشتەي وڭدەۋدەن تۋىندايدى. قانداي دا ءبىر دالەلدەمەلەرگە سەنۋدى نەمەسە سەنبەۋدى ولاردىڭ ار-ۇجدانى شەشەدى. بۇل ءسوز­دەر بۇگىنگى كۇنى دە وزەكتى بولىپ تا­بى­لادى. القابي سوتىن كوپ جاعدايدا «قو­عامدىق ار-ۇجدان سوتى» دەپ ايتادى, ول قوعامدا اقيقات پەن ادىلەتتىلىك تۋرالى ۇعىمدى دەرەكسىز ەمەس, ناقتى تۇسىنىك­تەر ارقىلى قابىلداپ, قولدايدى. قازاقستاندا القابي سوتى ەنگىزىلگەننەن بەرى بىرنەشە جىل ءوتتى, وسى كەزەڭدە القابي سوت­تارى ءبىرشاما تاجىريبە دە جي­نا­عا­نى انىق. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىل­عى 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكادا بارلىعى 208 ادامعا قاتىستى 113 قىلمىستىق ءىس قارالعان. بۇل رەتتە ەگەر 2007 جىلى 61 ادامعا قاتىستى 36 قىلمىستىق ءىس قارالعان بولسا, بيىلعى جىلدىڭ 8 ايىندا 69 ادامعا قاتىستى 35 ءىس قارالدى. سوتتاردىڭ القابيلەر­دىڭ قاتىسۋىمەن قارايتىن ىستەردىڭ كوبەيۋى وعان سەنىمنىڭ ارتىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى دەيدى ماماندار. سوت تورەلى­گىنىڭ وسى ينستيتۋتىنا تۋىنداپ وتىر­عان قىزىعۋ­شى­لىق ونىڭ ومىرشەڭدىگى مەن ماڭىز­دى­لىعىنىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى. ايماقتار اراسىنان وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتارعا بارۋعا جاتا­تىن سوتتالۋشىلاردىڭ  القابي سوتىن نەعۇرلىم ءجيى تاڭداپ وتىرعانىن اتاۋعا بولادى. سونىڭ ىشىندە وتكەن كەزەڭدە القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن ەڭ كوپ ىستەردى الماتى وبلىستىق سوتى  جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتى قاراعان. ودان كەيىن اتىراۋ وبلىستىق سوتى 12 ءىس, استانا, الماتى قالالىق جانە ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوتتارى 11 ىستەن قاراعان. 2007-2008 جىلدارى پاۆلودار, قا­را­عاندى وبلىستىق سوتتارى القا­بي­لەر­دىڭ قاتىسۋىمەن قىلمىستىق ىستەردى قا­را­ماعان, بىراق بيىل جاعداي وزگەردى. قا­راعاندى وبلىستىق سوتى 3 ءىس قارادى ءجا­نە جاقىندا پاۆلودار وبلىستىق سوتى­نا ءبىرىنشى ءىس ءتۇستى. وتكەن كەزەڭدە رەس­پۋب­ليكانىڭ اسكەري سوتى عانا القا­بي­لەردىڭ قاتىسۋمەن ىستەردى قاراماعانى بەلگىلى. ارينە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءالى دە القا­بي­لەر سوتى العاشقى قادامدارىن عانا جاساپ كەلەدى, سوندىقتان كۇدىكتەر دە, سىن دا ايتىلادى. اتاپ ايتقاندا, القابي سو­تى­نا قارسى پىكىر بىلدىرۋشىلەر القابي سو­تىن ەنگىزۋ ءالى ەرتە, ونداي سوت ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىزگە جات دەگەن ۋاجدەر كەلتىرەدى. كەيبىرەۋلەر مۇنى شىعارىلعان سوت شەشىمىنىڭ سەبەپتەرىن زاڭ عىلىمىنا جانە پراكتيكاسىنا ەشقانداي قاتىسى جوق ادامداردىڭ, كەيبىر جاعدايدا ءتىپتى ماماندار ءۇشىن دە قيىن بولىپ تابىلا­تىن كىنالىلىگى, دالەلدىلىگى, جاۋاپتىلىعى تۋرالى اسا كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشە ال­مايتىندىعىمەن تۇسىندىرۋگە تىرىسا­دى. كەيدە القابيلەردىڭ تومەن الەۋمەت­تىك مارتەبەسى تۋرالى دا ايتىلىپ جاتادى. بۇل پىكىرلەرمەن بىرقاتار ماماندار ناقتى كەلىسپەسە دە القابيلەردىڭ قاتى­سۋى­مەن جۇرگىزىلەتىن سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءالى تولىق جەتىلمەگەندىگىن العا تارتادى. ءبى­راق, القابي سوتى دەموكراتيانىڭ ءسوزسىز جەڭىسى ەكەنى, ونى بارىنشا قورعاۋ جانە دامىتۋ كەرەكتىگى انىق. قازاقستانداعى سوت رەفورماسىنىڭ قازىرگى زامانعى تۇ­جى­رىمداماسى ونى ەڭ الدىمەن, سوت جارىس­پا­لىلىعىن ىنتالاندىرۋعا, سول ارقىلى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىق­تارىن نەعۇرلىم پارمەندى قورعاۋعا ىقپال ەتۋگە ارنالعان ينستيتۋت رەتىندە قارايدى. وسى تۇرعىدان العاندا ءبىزدىڭ ءۇمىتىمىز اق­تالدى, ونى اقتاۋ ۇكىمدەرىنىڭ كوبەيىپ كەلۋى كورسەتەدى. 2007 جىلى القابيلەر 3 ادام­­دى اقتاپ قالسا,  2008 جىلى سوتتار 5 اقتاۋ ۇكىمىن شىعارعان. ال وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 9 سوتتالۋشى اقتالعان. بارلىق وسى كەزەڭ ىشىندە ءىس ءجۇر­گىزۋ نەگىزدەرى بويىنشا ءبىر عانا اقتاۋ ۇكى­مىنىڭ كۇشى جويىلعان كورىنەدى. ماسە­لەن, اتىراۋ وبلىستىق سوتىنان سوت قىز­مەتكەرى ب.عاليەۆ حابارلاعانداي, وندا القابيلەر­دىڭ قاتىسۋىمەن سوت ىستەرى قارالۋىنا باي­لانىستى كوپتەگەن وزگەرىستەر بار كورىنەدى. جالپى, جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرى بو­لىپ تابىلاتىن القابيلەردىڭ سوت شەشىمدەرىنە قاتىسۋى, ءجاي قاتىسىپ قويماي, ولاردىڭ شەشىم شىعارۋعا ناقتى ىقپال ەتۋىنە جاعداي جاسايتىن بۇل وزگەرىس ەلىمىز ۇستانعان دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ تا­لاپتارىنان تۋىندادى. القابيلەر تۋرا­لى زاڭ تالابى اسا اۋىر قىلمىستارعا قاتىستى قولدانىلادى جانە دە ولاردىڭ قاتىسۋى­مەن ءىس تەك  سوتتالۋشىنىڭ ءوتىنىشى بويىن­شا قارالادى دەپ زاڭدا ناقتى كورسەتىلگەن. ەگەر سوتتالۋشى باس تارتسا, قىلمىستىق ءىس كاسىپقوي سۋديالاردىڭ قاراۋىنا الىنادى. سوندىقتان القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سوتتىڭ جەتىستىكتەرى مەن ولقى ءتۇسىپ جاتقان جاقتارى قانداي, نەندەي ەرەكشەلىكتەرى مەن وزگەشەلىكتەرى بار, سۋديالار مەن مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىلاردىڭ, القا­بي­لەردىڭ سوت بارىسىنداعى قارىم-قاتىنا­سى قانداي, القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سوت پروتسەستەرىن ۇيىمداستىرۋداعى پروبلەمالىق ماسەلەلەر قانداي دەگەن ماسەلەلەر ءجيى كوتەرىلەدى. القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن سوت پروتسەستەرىنە شولۋ جاساcاق قۇزىرلى ورگاندار جۇرگىزگەن ءتيىستى تەكسەرۋدەن كەيىن ءاربىر القابي مۇشەسى سوت باستالار الدىندا انت قابىلدايدى. ولار وزدەرىنىڭ ىشكى نانىمى بويىنشا شەشىم شىعارادى. سوتتا قارالاتىن دالەلدە­مەلەردى زەرتتەۋگە, سوتقا قاتىسۋشىلارعا سۋديا ارقىلى سۇراقتار قويۋعا, سوت وتىرى­سىن­دا ءىستىڭ جاريا ەتىلگەن مازمۇنىمەن تانىسىپ, تۇسىنىكسىز ماسەلەلەر بويىنشا ساۋالدار بەرۋگە قۇقىلى. سوت ىسىندە جاريا­لىلىققا, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ باعى­تىن­دا دۇنيەگە كەلگەن القابيلەر ينستي­تۋتى­نىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى ولار كەڭەسۋ بولمەسىندە بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارادى: ارەكەتتىڭ ورىن العانى ناقتى دالەلدەندى مە, بۇل ارەكەتتى سوتتالۋشىنىڭ جاساعانى راستالدى ما جانە بۇعان سوتتالۋشى كىنالى مە؟ مىنە, وسى ساۋالدار ارقىلى سوتتالۋشىنىڭ كىنا­لى­لىك دارەجەسى انىقتالىپ, سوعان سايكەس ايىپتاپ سوتتاۋعا نەمەسە جاۋاپتان بو­ساتۋعا شەشىم قابىلدانادى. اتا زاڭىمىزدا بەلگىلەنگەن سوت تاۋەل­سىز­دىگى, كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى, تاراپتار­دىڭ تەڭدىگى جانە جارىسپالىق قاعيداتىن ساقتاي وتىرىپ, ار-وجدان تارازىسى ارقى­لى ادامداردىڭ تاعدىرى شەشىلەدى. بۇل رەت­تە قوعام مۇددەسىن بىلدىرەتىن القابي­لە­ر­دىڭ مو­رالدىق بەينەسى كىرشىكسىز, ازامات­تىق ارى تازا, ادامگەرشىلىك ۇستانى جوعارى بولۋى­نا باسا نازار اۋدارىلادى. وكىنىشكە قاراي, القابيلەر ءتىزىمىن جاساعان كەزدە قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان تەكسەرۋ جۇمىستا­رى­نىڭ دۇرىس جۇرگىزىلمەۋى سالدارىنان ولار­دىڭ قاتارىنا وتكەن ءومىر جولى كۇماندى, جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن جەتە تۇسىنبەيتىن, ءتىپتى ءتارتىپسىز ادامداردىڭ دا ەنىپ كەتكەن فاكتىلەرىنىڭ بار ەكەنىن جاسىرۋعا بولماي­دى. مىسالعا, كەيدە القابيلەردىڭ قاتىسۋ­ى­مەن ەكى ايعا سوزىلعان سوت بارىسىندا ۇكىم شىعارعان كەزدە القابي مۇشەسىنىڭ ءبىرى لا­يىقسىز ەكەندىگى انىقتالدى. ناتيجەسىندە ەكى اي بويعى تەرگەۋ, تەكسەرۋ جۇمىستارى­نىڭ بارلىعى زايا كەتىپ, ءبارىن قايتادان باستاۋعا تۋرا كەلدى, دەيدى ب.عاليەۆ. ارينە, كوش جۇرە تۇزەلەدى دەگەندەي, القابيلەردىڭ بولاشاعى زور ەكەنى جانە ونى حالقى­مىز­دىڭ قولداپ وتىرعانى سوت جۇيەسىندەگى ءۇل­كەن وزگەرىستىڭ دۇرىس ەكەندىگىن ايقىن كور­سەتەدى. كونستيتۋتسيامىزدىڭ 75-بابىندا جازىلعانداي, قىلمىستىق ءىستى قاراۋداعى وزگەرىس وعان القابيلەردى قاتىستىرۋ بولىپ تابىلادى. القابيلەر تاريحىن جازىپ جۇرگەن جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى ءا.قۇرىقباەۆ زاڭگەر زەرتتەۋشىلەردىڭ اي­تۋىنا سۇيەنە وتىرىپ, القابيلەر  سوتى انگليا كورولى گەنريح ءىى-ءنىڭ تۇسىندا پايدا بولعان دەيدى. ول قالادا تۇراتىن ءوزى­نىڭ قولاستىنداعىلارىنىڭ ءار جۇزىنەن 12, اۋىلدىق جەردەگى ءار جۇزىنەن  4 ادامنان شاقىرىپ الىپ, بەلگىلى ءبىر قازىلار القاسىن قۇرۋدى مىندەتتەگەن. ولار ار­نايى تاپسىرمامەن جەر-جەرلەردى ارالاپ كەلگەننەن كەيىن, ورىن العان قىلمىستار جانە ونى جاساعان ادامدار جونىندە كو­رول­­دىڭ سۋديالارىنا اقپاراتتار بەرىپ وتى­رادى ەكەن. باسقاشا ايتقاندا, ادام­نىڭ قىلمىسقا كىنالى  نەمەسە كىنالى  ەمەستىگىن شەشەتىن قازىرگى پريسياجنىي دەپ اتالاتىن سۋديانىڭ عانا ەمەس, ولار ايىپتاۋشىنىڭ دا, كۋانىڭ دە جانە حا­بار­شىنىڭ دا ءرولىن اتقارىپتى. مىسال­عا, اعىلشىن مەملەكەتىنىڭ سوت قۇرىلى­مىن سارالاساق, پريسياجنىيلار سوتى  كوپ­كە دەيىن ازاماتتىق ىستەردى, سونىڭ ىشىندە, جەر داۋلارىن قارايتىن بولعان. كەيىننەن عانا پريسياجنىيلار سوتى قىل­مىستىق ىستەردى قاراۋدى قولعا الىپتى. ال ءوز تاريحىمىزعا  ۇڭىلسەك, ءىV عا­سىر­دا قازاق مەملەكەتى پايدا بولعان كەزدەن باستاپ, حان بيلىگىمەن قوسا, سوت بي­لىگىنىڭ, ياعني بيلەر بيلىگىنىڭ قاتار دام­ى­­عانىن كورەمىز. كوشپەلى قازاق قوعا­مىن­دا بيلەر قۇزىرەتى ەلدىك بيلىكتىڭ ەڭ كوپ تاراعان, حالىققا جاقىن ءارى تۇسىنىكتى, ونىڭ  قۇرمەتىنە بولەنگەن, سوندىقتان دا مەيلىنشە پارمەندى ءارى  قۋاتتى سالالا­رى­نىڭ ءبىرى بولعان. ونىڭ ۇستىنە حV ء–XVىىى عاسىرلارداعى قازاق حاندىعى  مونارحيا مەن اريستوكراتيالىق رەسپۋبلي­كا­نىڭ  ەلەمەنتتەرىنەن تۇراتىن دالالىق مەم­لەكەتتىڭ داستۇرلەرىن بويىنا جيناق­تا­عان يەرارحيالىق الەۋمەتتىك-ساياسي قۇ­رى­لىم ەدى. وندا جىل سايىن حانمەن بىرگە جالپى مەملەكەتتىك  ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن رۋ اقساقالدارى مەن بيلەرى قاتىساتىن قۇرىلتاي شاقىرىلاتىن. سول كەزدەگى رۋ بيلەرى سوتتىڭ جانە  اكىمشىلىك بيلىكتىڭ مىندەتتەرىن قاتار اتقارعانى راس. بىراق, ارتىنان, قازاق دالاسى رەسەي­دىڭ قول استىنا قاراعاننان  كەيىن بيلەر اۋقىمىن تارىلتىپ, ورىس  سۋديالارىنىڭ ءرولى باسىم تۇسە باستادى. كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە قازاقستانداعى سوت ادىلدىگىن ات­قارۋ ءبىر سۋديا مەن ەكى حالىق زاسەدا­تەلى­نىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. ال 1995 جىلدان باستاپ سوت ۇكىمىن شىعارۋ­دى تەك كاسىپتىك سۋديالار قولعا الدى. ارينە, القابيلەردى قاتىستىرىپ سوت ءىسىن قاراۋ جۇيەسىن اڭگىمە ەتكەندە, زەرتتەۋشىلەر ولاردى انگلو-ساكسوندىق جانە قۇرلىقتىق قۇقىقتىق جۇيە تۇرلەرى دەپ ەكىگە بولەدى. قولدانىستاعى زاڭداردى پايدالانىپ, سونىڭ نەگىزىندە وزدەرىنىڭ سوت جۇيەسىن قۇرعان انگليا, امەريكا, كانادا جانە باسقا ەلدەر سوتى انگلو-ساكسوندىق قۇقىقتىق جۇيەدەگى بولىپ تابىلادى. بۇل جۇيەدەگى مەملەكەتتەردى پريسياجنىيلار كەڭەسۋ بولمەسىندە ءوز­دەرى عانا بولىپ, شەشىم شىعارادى. ال قۇ­رى­­لىقتىق جۇيەدەگى مەملەكەتتەردە بولسا پريسياجنىيلار سوتى شەشىمدى كاسىپ­تىك سۋديامەن بىرگە وتىرىپ شىعارادى. قاي جۇيەدە بولماسىن بۇلار, نەگىزىنەن, ءتورت سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس.  بىرىنشىدەن, قىلمىستىق وقيعا ورىن الدى ما, ەكىنشىدەن, ەگەر قىلمىستىق وقيعا بولسا, وندا جاڭاعى ايىپتالىپ وتىرعان ادامنىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى مە, ۇشىنشىدەن, ول قىلمىستى جاسادى ما, تورتىنشىدەن, وسى ايىپتالىپ وتىرعان ادام جاساعان قىلمىسىنا كىنالى مە؟ القابيلەر قاتارىنا مۇشە بولاتىن ادامداردى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى سايلاۋعا تۇسەتىن ۇمىتكەرلەر ءتىزىمى اراسىنان اۋەلى وبلىس جانە اۋدان اكىمدەرى تاڭداپ الۋعا ءتيىس. تاڭداۋعا تۇسەتىندەر, ەڭ الدىمەن, 25 جاسقا تولعان, دەنساۋلىعى جاقسى, اقىل-ويى دۇرىس, بۇرىن سوتتالماعان جان بولۋى كەرەك. بۇلاردى قالالىق, وبلىس­تىق اكىمدىكتەر جيناپ, ىرىكتەگەننەن كەيىن, ولاردى سوت مۇشەلەرى تاعى دا تەكسەرەدى. بۇل سۇراق-جاۋاپ ارقىلى جۇرگىزى­لە­د­ى. ويتكەنى, بۇرىن قۇقىق قورعاۋ ورگا­نىن­دا ىستەگەندەر, ادۆوكاتتار, نەمەسە قا­زىر سونداي قىزمەت سالاسىندا جۇرگەن­دەر القابيلەر قۇرامىنا ەنبەۋى ءتيىس. سەبەبى, القابيلەردىڭ زاڭعا ەشقانداي قاتىسى جوق ادامدار بولعانى ءجون. ونداي القا­بيلەر شەشىم قابىلداعاندا, زاڭدىلىقتى ساقتاي وتىرىپ, سوت تالقىلاۋىندا دالەل­دەرگە شىنايى باعا بەرەدى جانە شىعار­عان شەشىمدەر قىلمىستىق وقيعاعا ساي بو­لىپ, ادامنىڭ شىن مانىندە كىنالى  ەكە­نىن انىق­تاۋ جولدارى ىزدەستىرىلۋى كەرەك. «القابيلەر تۋرالى» زاڭعا سايكەس ەلىمىزدە القابيلەر 2007 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارىنان باستاپ قىلمىستىق ىستەرگە قاتىسا باستادى. ولاردىڭ اسىقپاي شەشىم شىعارۋىنا بارلىق جاعداي جاسال­عان. ناقتى ءبىر ءىستى قاراۋعا تاڭدالعان ون ءبىر القابي قانشا قاجەت بولسا, سونشا رەت سوت پروتسەسىنە قاتىسادى. ولار­عا كاسىپقوي سۋديالار جالاقىسىنىڭ 50 پايىز كولەمىندەگى ايلىق تولەنەدى. دەگەنمەن, ءبارى ولاردىڭ سوت ىسىنە قاتىس­قان كۇندەر سانىنا بايلانىستى. ال القا­بي­لەر جاساقتالعاننان كەيىن بوسا­عان قال­عان ۇمىتكەرلەرگە ولاردىڭ سوتقا شا­قىرىلعان, كەلگەن كۇندەرىنە اقى تولەۋ مەن قىزمەت ورنىنداعى ايلىق­تارى­نىڭ ساقتالۋى زاڭدا قاراستىرىل­ما­عان. ال­قا­بيلەر ءتىزىمىن جاساقتاۋ جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە جۇكتەلگەن­دىك­تەن, ولاردىڭ اراسىنا تالاپقا ساي كەلمەيتىن ادامدار دا قوسا ىلەسەدى. سون­دىقتان ول تىزىمدەگى ۇمىتكەرلەردى كومپيۋتەر ارقى­لى تاڭداعاندا نەبىر ادام­داردىڭ القا­بي بولىپ شىعا كەلەتىنى ءسوز­سىز. دەگەنمەن, بۇل كەمشىلىكتەردىڭ ءبارى تۇزەلەتىن قولداعى ءىس. ەڭ باستىسى, ال­قابيلەر قا­تى­سۋىمەن قارالاتىن سوت پروتسەستەرىنىڭ ىزگىلىكتى جانە ادىلدىكتى ارقاۋ ەتەتىنى حالىققا ۇلكەن سەنىم ۇيا­لا­تادى. بۇل – سوتقا دەگەن سەنىم. الەكساندر تاسبولاتوۆ.