قاتە قادام

مەن زەينەتكەرمىن. «ەگەمەن قازاقستاندى» جازدىرىپ الاتىن ەدىم. ەلىمىزدىڭ باس گازەتى عوي, ەلدە بولىپ جاتقان جاقسىلىق ىستەردى باعدارلاپ, باقىلاپ وتىراتىن مەملەكەتتىك باسىلىمنان ەلدىڭ باعىت-باعدارىن كورىپ, ەستىپ وتى­رايىن دەگەندەي ماقساتپەن جازىلىپ ەدىم. ءبىر ءجايت مەنىڭ قولىما قالام الدىردى. گازەتتىڭ 2011 جىل­عى 24 مامىرداعى №215-216 نومىرىندە «تولعاندىرار تا­قى­رىپ» ايدارىمەن «ەتتى ءىرى قارا مال ەل برەندى بولا الا ما؟» دەگەن اتپەن اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كان­دي­داتى بولات جۇنىسوۆپەن ءتىلشى   اڭگىمەسىن وقىپ, سول ءتۇنى ۇي­ىق­تاي الماي, اقىرى قولىما قالام الىپ, حات جازعاندى ءجون كوردىم. عالىم ءوز جاۋابىندا شەتەلدەن ءار باسىن 3 مىڭ دوللاردان 70 مىڭ گەرەفورد تۇقىمدى سيىرىن «قازاگروقارجى» ۇلت­تىق كومپانياسى ەلىمىزگە اكە­لە­تىن كورىنەدى دەپتى. ول 210 ملن. دوللار. سۇمدىق-اي! عالىم اتالىق بۇقا اكەلۋگە بولار دەسە دە, جاپپاي سيىر اكەلۋگە ول دا كەلىسپەگەن. عالىم قازاقستان تابيعاتىنىڭ مالعا قولاي­لى­لى­­عىن تەرەڭ تالداماي, وتە قىس­قا سويلەپتى, بىراق «گەرە­فورد­قا» دۇرىس تۇسىنىك بەرگەن. ال مەن قاراپايىم قازاق شالى رەتىندە اقشا كىمدىكى ەكەنىنە قاراماستان, بۇل كۇلكىلى ءىستى توقتاتۋ كەرەك دەمەكپىن. بۇل قازاق حالقىن كۇلكى ەتۋ. «گەرەفورد» – ول زاۋىت, فابريكا, بولماسا جوعارى تەحنو­لو­گيالىق قۇرىلعى نەمەسە كۇ­نى­گە بالەن كيلو ەت بەرەتىن ماشينا دا ەمەس. ول اسىل تۇقىم­دى, بەرەتىن ءونىمى تىلىندە, قا­راپايىم زووتەحنيك شىعارعان ەت باعىتىنداعى ءىرى قارا مال. بىرىنشىدەن, گەرەفورد جاي­ى­لىم­دىق مال ەمەس. ەكىنشىدەن, كانادا مەن قازاقستان تابيعا­تى جەر مەن كوكتەي. قاتال اۋا رايىنا كوندىكپەيدى. ءۇشىنشى­دەن, بىزدە گەرەفورد جەيتىن ءشوپ وسپەيدى. ەكسەڭ, وتە قىمباتقا تۇسەدى. قازاقستانعا ودان گورى بۇگىن كۇندە ءبىر جۇمىرتقا بەرەتىن مەكيەن تاۋىق ارتىق. نان جەپ ەت بەرەتىن گەرەفورد تۇقىمدى سيىرى بوسقا بەرسە دە قاجەت ەمەس. سەبەبى, قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاراقتى 113 ملن. گەكتار جەر بار بولسا, ونىڭ 6 ملن. گەكتارى ەگىنشىلىك, 13 ملن. گەكتارى شابىندىق, ال 93 ملن. گەكتارى جايىلىم. مىنە, بايلىق وسى جايىلىم. وسىنشاما جايىلىم مەن  قا­زاق دەگەن حالىق تۇرعاندا ەت ءون­دىرۋ ەلدى نەگە دۇرلىكتىرىپ, قي­نايدى؟ ايدىڭ كۇنى اما­نىن­دا وسىنشا جايىلىمدىق جەر تۇرعاندا ءبىزدى سونشالىق مۇقتاج ەتۋشى كىم ءوزى؟ مەنىڭ ءبىلىمىن جوعارى, ما­مان­دىعىم عالىم-زووتەحنيك. مەن عالىم-زووتەحنيكپىن, سەبەبى, بىرىنشىدەن, سەلەكتسيونەرمىن. ەكىنشىدەن, رنك, دنك, حرومو­سو­مالاردى قاجەتتى جەرىنە جۇم­ساي الاتىن گەنەتيكپىن. ءۇشىن­شىدەن, زووتەحنيكپىن – ول زوو-جانۋار, تەحنيك-ينجەنەر, ءدال قازاقشالا­سا­م جانۋار جاساۋشىسىمىن. مىنە, وسى ءۇش عىلىمدى مەڭگەرگەن ماعان 1967 جىلى عالىم-زو­وتەح­نيك دەگەن ماماندىق بەردى. سول كۇننەن بەرى مەنىڭ قو­لىمنان ەت, ءجۇن, ءسۇت جاساۋ كەلەدى, جاسادىم, جاساي دا الامىن. ناقتىلاسام, اقتوبە وبلىسى, بايعانين اۋدانى, اباي اتىن­داعى سوۆحوزدا كەزىندە بولعان, قازىر ءىزى بار, 90 مىڭ قازاقتىڭ قۇيرىقتى ەدىلباي قويى ءوسى­رىل­دى, جەكەسى تاعى بار. وسى قوي­لار تۇگەلدەي بوز ءجۇندى. نەگە ەكەنى عالىمعا, اقشا كەرەك ادامعا تۇسىنىكتى. وسىنشاما مال سۇرىپتالعان تۇقىمعا قا­جەتتى تالاپتاردى تولىق قانا­عات­تاندىراتىن, وسى ءتيپتى مال تۇقىمىنا ساي ەت, ءجۇن بەرە الا­تىن ەتتى-قۇيرىقتى قازاقى قوي تۇقىمى بولدى. بۇگىن زووتەحنيا عىلىمى كۇلكى بولىپ وتىرعان جوق, «جىبەكتى تۇتە الماعان ءجۇن ەتەدى» دەگەندەي, وسى عىلىمدى ءوز قا­جە­­تىنە جاراتا الماي, اعىل­شىننىڭ «گەرەفورد» سيىرىن ءار باسىن 3 مىڭ دوللارعا ساتىپ الىپ, مۇ­حيت­تاردان اسىپ ۇشاقپەن اكەلىپ وتىرعانىمىز ناعىز كۇلكى. بۇل قاتەنى تەز تۇزەتۋ كەرەك. ول ءىس وسى قازاقستاننىڭ  ينستي­تۋتىن بىتىرگەن زووتەحنيكتىڭ كەز كەلگەنىنىڭ قولىنان كەلەدى. تەك, ماقساتى – ايقىن تالاپ قاجەت. ال ءار باسى 3 مىڭ دوللار تۇراتىن بۇل «گەرەفورد» دەگەن ءوزى شىن مانىندە نە؟ ول نە بەرەدى؟ «گەرەفورد» – ەتىنەن سۇيەگى كوپ, ەگەر ارقايسىسىنىڭ سالماعى 500 كگ. بولاتىن بولسا كۇنىنە 25 ك.ەد., ەگەر سالماعى 800 كگ. بولسا كۇنىنە 40 ك.ەد., ء(اربىر ك.ەد., 1 كگ. ارپاعا تەڭ) ساپالى قۇنارلى مال ازىعىن جەپ تۇرعاندا ءتورت جىلدا عانا ءوز سالماعىنا جەتەر ءونىم بەرەتىن باياۋ وسەتىن سيىر مالى. ءبىر باس مالدى باعۋ ءۇشىن ءبىر جىلعا تەك قانا مال ازىعىنا 9125 كگ. ارپا قاجەت. ونىڭ قۇنى 231 125 تگ. بولماق. ەگەر جەرىڭ قۇنارلى, ەككەنىڭ سەنىمدى ءونىم بەرەتىن بولسا عانا جەي بەرەتىن-جەي بەرەتىن, ءونىمى تىلىندە, ءونىمى ساتۋلى ساپالى ەت بەرەتىن اسىل تۇقىمدى ءمۇيىزدى ءىرى قارا. ونداي جەر بىزدە ەگىننەن اۋىسپايدى. ال وسى ءبىر گەرەفورد سيىرىنىڭ قۇنىنا ەكى بيە ساتىپ الساڭ جانە ارتىق اقشا قالادى. ول قازاقستانداعى 93 ملن. گەكتار جايىلىمدا ءوزى جايى­لىپ, ىشەتىن سۋاتىن ءبىر كور­سە­تسەڭ ءوزى سۋعا قۇلاپ, ەكەۋى كەلەسى جىلى ەشبىر بەينەت-شىعىنسىز ەكى ق ۇلىن اكەلەدى. ق ۇلىن ەتىنىڭ ساپاسىن قازاققا سۋرەتتەۋدىڭ قا­جەتى بولماس. كۇزدە ءار جاباعىنى ارقايسىسىن 85-90 مىڭ تەڭگەدەن ساتىپ ءجۇر. سونداي-اق, ول سول جىلى ءوز قۇنىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قايىرىپ بەرەتىن مىنسەڭ تۇلپار, جەسەڭ ەت, ىشسەڭ شيپالى سۋسىن بەرەتىن اتا-بابامىزدىڭ اسا قاسيەتتى مالى. قازاق وسىرگەن ءۇش ت ۇلىك مالدىڭ ەكى ت ۇلىگى جىل­قى مەن قوي مالدارىنىڭ ءتولى سول جىلى انالارىنىڭ 45-70 پايىز سالماعىنا جەتىپ, ءونىم رەتىندە پايدالانۋعا جارايدى. ساۋلىقتان تۋعان مارقا اناسىنىڭ 65-70 پاي­ىز سالماعىن, جاباعى ەنەسىنىڭ 40-55 پايىز سالماعىن سول جىلى بەرەدى. شارۋاشىلىق ەسەپپەن ەسەپتەسەم, بۇل جۇتپا جىلقى ەتىنىڭ 1 كيلوسى, ءبىر كيلو ناننىڭ قۇنى­نان ەكى ەسە ارزانعا تۇسەدى ەكەن. جىل­قى باعۋدى قازاق بالاسىنا ۇيرەتۋدىڭ قاجەتى جوق. ونىڭ قانىندا بار. 1961 جىلى 21 ناۋرىزدا ال­ما­تىدا وتكەن قازاق كسر اۋىل شا­رۋاشىلىعى وزاتتارىنىڭ كە­ڭە­سىندەگى جاساعان بايانداماسىندا كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.حرۋششەۆ كسرو-داعى ارزان قوي ەتى قازاق كسر-ءى اقتوبە وبلىسى بايعانين اۋدانى, جامبىل اتىن­داعى كولحوزدا, باسقارما امان­عوسوۆ سۇلتان 54 مىڭ قوي وسىرەدى. ءبىر تسەنتنەر قوي ەتىنىڭ وزىندىك قۇنى 27 سوم 50 تيىن دەدى. مىنە, بۇل 93 ملن. گەكتار جايىلىمنىڭ قۇدىرەتى بولا­تىن. ءبىز سول جىل­دا­رى الما­تى­دا ستۋدەنت ەدىك. ءدۇ­كەندە نان 16 تيىن تۇراتىن. بۇل قوي ەتىنىڭ ءوندىرۋ قۇنى. قويعا ەڭ كەمى 1,5-2 ايعا ءشوپ دايىندالادى. ال جىلقىعا ءشوپ دايىن­دال­مايدى. ناقتى دالەل وسى. مەنىڭ بۇكىل ەڭبەك جولىم اقتوبە وبلىسى, بايعانين اۋدا­نىندا ءوتتى. سول وڭىردە تۇگىسكەن دەگەن ايماقتا اۋداننىڭ نەمەسە 9 سوۆحوزدىڭ 18-20 مىڭ جىل­قى­سى باعىلدى. ءتولىن قوسساڭ, سول زامانعا كوپ جىلقى بولاتىن. ال بۇگىن ودان 1,5-2 ەسە ارتىق وسىرۋگە بولادى, سەبەبى قوي جوق. باسقاسىن, ءتىپتى ىشكەن-جەگەنىن, كۇتىمىن, ۇشاقپەن اكەلۋ قۇنىن ەسەپتەمەگەندە, تەك قانا سول گەرەفورد تۇراتىن ءبىر قورا قۇنىنا 5000-5500 باس بيە ساتىپ الۋعا بولادى ەكەن. كەڭەس وكىمەتى كەزەڭىندەگى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش 100 بيەدەن 80 ق ۇلىن الىناتىن بولسا, سوندا 4400 باس ق ۇلىن, ونى 85-90 مىڭ تەڭگەگە كوبەيتسەڭ, كەلەسى جىلى وسىن­شا­ما اقشا قايتارىلادى. قا­زاق­ستاننىڭ تابيعاتىنا, جايى­لىمعا, عاسىرلار بويى جەردىڭ وتىنا, اۋا-رايىنا ۇيرەنىسكەن, اتا-بابالاردىڭ نەگىزگى تۇلەگى بولىپ قالىپتاسقان, ءبىر تەڭگەنى ءشوپ ءۇشىن جۇمساماي كەلەر جىلى ءوزىنىڭ جارتى قۇنىن بەرەتىن قاسيەتتى قازاقتىڭ جابى تۇقىمدى جىلقىسىن نەگە ءوسىر­مەيمىز, نەگە كوبەيتپەيمىز؟ وعان وقۋ-عىلىم قاجەت ەمەس, تەك ادال ەڭبەك كەرەك. ەلباسى ءوزىنىڭ حالىققا جول­داۋلارىندا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جەدەل ءوندىرۋ ءجونىن­دە تاپسىرما بەردى. ول ءۇشىن 150 ملرد. تەڭگە اقشا ءبولدىردى. وتە-وتە كوپ اقشا, ەگەر ورنىنا جۇمساسا ارتىق تا. ماعان بەرگەن جاۋابىندا اقتوبە وبلىس­تىق اۋىل شارۋاشىلىعى باس­قار­ماسى ءوزى العان اقشاعا نە ىستەگەنىن ايتپاپتى. نەگە ءبىز ءوز­گە­نىڭ كەز كەلگەن ىسىنە كوزسىز ەرەمىز. شيكىزاتىمىز, ۇلان-عايىر جەرىمىز تۇرعاندا, تاۋەلدى بول­ماي­تىن زاتقا تاۋەلدى بولامىز. نەگە ولاردىڭ الدىندا ءمۇسا­پىر­دىڭ كۇنىن كەشەمىز. قازاقتىڭ قۇ­داي بەرگەن ءوز اقشاسىنا قازاق­تىڭ قاجەتتىلىگى نەگە ىستەلمەيدى؟ كەشەگى سىرتتان زاتتاردى تاسىمالداۋ جويىلعان جىلدا­رى ەلدە قانت بولماي قالعان مەزگىلدە, قانت قىزىلشاسىن ءوسى­رىپ, ەل ءوزى وندىرگەن قانتتى جەدى. سۇيىق ماي كەرەك دەگەن سوڭ, كۇنباعىس ەگىپ, اقتوبەدە ونى سىعاتىن كاسىپورىن اشىپ, سۇي­ىق مايىن وزدەرى ءوندىرىپ, پاي­دا­لاندى. ءوز ەلىندە, ءوزىنىڭ جەرىندە ءوسىرىپ, وندىرۋگە بولا­تى­نى­نا كوزدەرى جەتتى. قۇدايعا شۇكىر, ەلدىڭ, جەر­دىڭ بايلىعى جەتكىلىكتى, ءتىپتى جەتىپ ارتىلادى دا, تەك قانا سول بايلىقتى يگەرەر, مەڭگەرەر, يەسى بولار قازاق ۇلى بولسا. ءىس سونى كۇتىپ تۇر. باقبەرگەن قاراقوۆ, ەڭبەك ارداگەرى. اقتوبە.