ەستەلىكتەر نە دەيدى؟!

تانىمال تۇلعالار تۋرالى ەل اراسىندا نەشە ءتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلادى. وسىلاردىڭ اڭىزى قايسى, اقيقاتى قايسى, كوبىنەسە ايى­رىپ بولمايسىڭ. سودان شىندىققا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن سول تۇلعالاردى كورگەندەردىڭ ەستەلىكتەرىنە جۇگىنەسىڭ. داۋىلپاز اقىنىمىز قاسىم امانجولوۆ جونىندە دە ەل اراسىندا ءبىراز اڭگىمە بار. تاياۋدا قازاق راديوسىن تىڭ­داپ وتى­­رىپ, اقيقات اڭگىمەگە جولىقتىق دەپ وي­لاي­مىز. وندا ادەبيەتىمىز بەن مادە­نيەتىمىزدە ۇلكەن ءىز قالدىرعان ونەر يەلەرى اقىننىڭ جا­رى ساقىپجامال اپاي تۋرالى سوزدەرىن ساباق­تا­­دى. راديونىڭ «التىن قورى­نان» الىنعان بۇل «جىر جازامىن جۇرەگىم­نەن» حابارىن ديك­­تو­فون­عا جازىپ الىپ, كەيىن قاعازعا ءتۇ­سىرۋ­دى ءجون كوردىك. سونىڭ ءساتى ەندى ءتۇسىپ وتىر دەسەم, ءماريام حاكىمجانوۆا اپامىز بىلاي دەپتى: «مەن قاسىمدى 1932 جىلى, فەۆرال ايى – قىستى كۇنى كوردىم. ول بىلاي بولعان ەدى. ءاس­كەر كۇنىنە كازپولككە بارىپ, كونتسەرت قويا­تىن بولدىق. بىرنەشە كۇندەي دايىن­دال­دىق. مەرزىمدى كۇنىمىز جاقىنداعاندا جاۋاپ­تى دا­يىندىققا جينالدىق. ءبىر كەزدە باستىعىمىز يسا اعاي كەلدى. قاسىندا ءشاربات جانە ورتا بويلى, اشاڭ ءجۇزدى بالاڭ جىگىت بار. «مىنا بالا مەنىڭ جاقىن ءىنىم. جاڭا كورىنە باستاعان جاس اقىن. «لەنينشىل جاس» گازەتىندە قىزمەت ىستەيدى. بەتالىسى جامان ەمەس. مەن كىسى تا­نى­سام, اقىل ءتىسى بالعاداي اقىن بولايىن دەپ-اق تۇر. ءتىرى بولساڭدار, كەلەشەكتە كورەرسىڭدەر.ءبىزدىڭ قولعا الىنىپ جاتقان كەشىمىزدە اقىندار جاعى ازداۋ عوي. مەن, ءماريام, ءتاشىباي – ۇشەۋمىز-اق قوي. تىم بولماسا ءتور­تەۋ بولايىق دەپ وسى قاسىم امانجو­لوۆ­تى ادەيى الا كەلدىك», – دەدى يسا اعاي. مەن قاسىمدى ەكىنشى رەت 1936 جىلدىڭ جا­زىندا, الماتى قالاسىندا كوردىم. 1938 جى­لى جامبىل اتامىزدىڭ اقىندىق ونەرىنە 75 جىل تولعان تويى بولدى. وسى مەرەكەگە قا­سىم «جامبىل تويىنا» دەپ ارنالاتىن ءاي­گىلى پوەماسىن جازدى. سول تويدا ورتا ازيا مەن قازاقستان اقىندارى باس قوسقان شارشى توپ­تىڭ الدىندا وقىپ بەردى. قاسىمنىڭ ءوز شى­عار­ماسىن ءوزى وقى­عانعا نە جەتسىن! جينال­عان حا­لىق تاڭ­دايىن قاعىپ, تامسانىپ-اق قالعان ەدى. 1939 جىلى مەن جازۋشىلار وداعىندا «حالىق اقىندارى» ءبولىمىن باسقاردىم. قا­سىم «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە قىز­مەت ىستەدى. ول كەزدە حالىق اقىندارى بولسىن, جاس اقىندارىمىز بولسىن – اۆتور­لاردىڭ قاتىسۋىمەنەن ەڭبەكتەرىڭە «چيتكا» وتكىزە­تىن­بىز. سول جەردە ايتاتىن پىكىرلەرىمىزدى ايتا­تىن­بىز. سونداي جيىندارعا قا­سىم­دى ءجيى شاقىراتىن ەدىك. ول وقىلعان شىعارمانىڭ جاقسىسىن – جاقسى دەپ, نا­شارىن – ناشار دەپ بىلقىلداتپاي تۋراسىن ايتار ەدى...» ال ەندى قاسىم امانجولوۆتىڭ جارى ساقىپجامال اپايدى تىڭداپ كورەلىك: «1946 جىلى سوعىستان كەيىن شىقتىم مەن قاسەكەڭە. قاسەكەڭ سوندا گورودسكايا 69 دەگەن ۇيدە تۇراتىن اعاسىمەن بىرگە. احمەتجان دەگەن جالعىز اعاسى بولدى ول كىسىنىڭ. ول كىسىنىڭ 2 بولمەلى ءۇيى بولدى. كىش­كەنتاي ءبىر قاراڭعى بولمەدە اعا بار (ون­دا داريعا جوق), قاسىم ۇشەۋىمىز تۇر­دىق. ۇيىمىزدە جالعىز عانا توسەگىمىز بار, تەمىر پەش جاعاتىن ەدىك. سوندا قاسە­كەڭنىڭ جازاتىن, ۇستەل قوياتىن, قوناق قابى­ل­دايتىن دا جەرىمىز جوق. قۇيتتاي عانا قارا شابادانىمىز بولاتىن. سول قارا شابا­دان­نىڭ ۇستىنە قويىپ قاسەكەڭ ولەڭ جازاتىن. ول كەزدە قاسەكەڭ لەرمونتوۆ­تىڭ «ماس­كارا­دىن» اۋداردى, «پولتاۆانى», «قىس­قى كەش­تەردى» اۋداردى, كوپ نارسەنى اۋداردى. سول قۇيت­تاي ۇيدە تۇرىپ, ءبىرتالاي جۇمىس ىستەدى. ءوزى سوعىستان كەلگەن بەتى. ول كىسى ولەڭ جازعاندا ىلعي ويلانىپ ءجۇ­رە­تىن. ولەڭ جازۋدى تۇنگى ساعات 12-دە باستاي­تىن. كەشكە جاقىن ماعان ساماۋرىن قويعى­زا­تىن. وندا ساماۋرىن عوي, گاز جوق. ساماۋ­رىن­دى قايناتامىن, جايناتىپ داستارقان جاساپ قويامىن... گارمون, دومبىرا, سكريپكا سياق­تى ينسترۋمەنتتەردە وينايتىن ەدى. تۇندە باستاپ, ساعات 3-ءتىڭ كەزىندە ءبىراز جازىپ تاستاپ, مەنى وياتاتىن. «ساپەن تۇر, ءبىراز ءبىتىرىپ تاستادىم, سەن قاراپ جىبەرشى», – دەيتىن... ولەڭدەرىنىڭ ءبارىن جاتقا بىلەتىن, سودان شىعار قاعازداردىڭ ءبارىن جىرتىپ تاس­تاي­تىن. سوندا ماعان ايتاتىن: «مەنىڭ ولەڭىم­دى بۇكىل سسسر بىلەدى, حالقىم دا جاتقا بىلەدى, سولاردان جيناپ الاسىڭ», – دەيتىن. مەن: «قويشى, قايداعىن ايتپاي» دەيتىنمىن. سول ايتقانداي, ولەڭىنىڭ كوبىن جۇرت­تان جيناپ الدىق, ۇيدەگىسىن شىعارتتىق». ەندى اقىن قاليجان بەكحوجيننىڭ «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» اتتى ەستەلىگىنە قۇلاق تۇرەلىك: «1937 جىلدىڭ كۇزى بولسا كەرەك. مەن قازپي-ءدىڭ ءۇشىنشى كۋرسىندا وقيمىن. ءبىز­دىڭ جاتاق ءۇيىمىز بۇل كەزدە قازىرگى تولەباەۆ كوشە­سىنىڭ بۇرىشىندا, جۇپىنى ءبىر ۇيدە بولاتىن. سول تۇستا ستۋدەنتتەر مەيلىنشە كوڭىلدى بولۋ­شى ەدىك. مەن وزىممەن ساباقتاس ونشاقتى قىز­بەن ادال دوس, شىن سىرلاس تا بولىپ كەتتىم. ءدا­يىم تاڭەرتەڭ سول اقجار­قىن قىزدارمەن ءماز-مەرەكە سويلەسىپ ينس­تيتۋتقا قاراي ءجۇرىپ بارا جاتساق, ال­دىمىزدان ىلعي كەسە-كولدەنەڭدەپ ورتا بويلى ءبىر جىگىت وتەدى. كۇزگە لايىق ۇستىندە سۇرعىلت پلاششى بار, باسىنا بىلعارى كارتۋز كيگەن سول جىگىت وزىنشە تاكاپپار پىشىندە. ءسىرا, ءبىزدى كوز قيىعىمەن بايقاسا دا, كور­­مەگەنسىپ قىزدا­رى­ما دا, ماعان دا قارا­ماي, ايا­عىن شىرەنە باسا­دى. جايشى­لىق­تا بايسال­دى عايني دەگەن قىز الگىنىڭ كۇن سايىن الدى­مىز­دان كەس-كەستەپ وتەتىنىن ەرسى كوردى مە: «قا­لي­­جان, مىناۋ كىم ءوزى؟», – دەپ سۇرادى ءبىر كۇ­نى. باسقا ءبىر جىگىتتى بىلگىسى كەلىپ تاڭىرقاي قال­­سا, ەركەك بىتكەننىڭ جاقتىرمايتىن ادەتى عوي, مەن دە ءسال ىركىلىپ قالدىم. ايتسە دە قىز كو­ڭىلىن قالدىر­ماي­تىن باسىم: «وسى جىگىت, ءسى­را گازەتتەرگە ولەڭ جازىپ جۇرگەن الگى قاسىم امانجولوۆ دەگەن بولۋ كەرەك. «لەنينشىل جاس» رە­داك­تسياسىندا قىزمەت ىستەيدى, بىلەم», – دەدىم. سول جىلعى كۇزدىڭ جاڭبىرلى كەشىنىڭ بىرىندە, قاسىمدا بەلگىلى ابدوللا جۇماعاليەۆ اتتى جاس اقىن دوسىم بار, وكتيابر كوشە­سىن­دەگى ءبىر اسحانادا سۇحباتتاسىپ وتىر ەدىك... ارقاشان سەنگىش ابدوللا ءبىر ساتتە بۇيرا شاش­تى باسىن ارتىنا بۇرىپ, شەتكى تەرەزە ال­دىندا شىلىم شەگىپ وتىرعان بىرەۋگە قو­لىن بۇلعادى. ءبىزدى الىستان باقىلاپ وتىرسا كەرەك, ول باسىن تىك ۇستاپ, قايقيا باسىپ ءبىز­دىڭ ستولعا كەلدى دە, ورىندىققا وتىرماستان ماعان ءبىر قارادى دا, مەنى ارقاسىمەن كولە­گەي­لەپ, ابدوللامەن سويلەسە كەتتى. مەن بۇل قىڭىر جىگىتتىڭ كىم ەكەنىن, ارينە, ىشتەي ءبىلىپ تۇر­مىن. سوندا دا: «ءاي, جولداس, تۋ سىرتىڭ­دى بەرىپ, قىرىنداماي دۇرىس وتىرمايسىڭ با؟! جانە تەمەكىڭنىڭ ءتۇتىنىن مەنىڭ مۇرنىما ۇيىتقىتپاي ءارى جىبەر», – دەدىم تۇرىسىن جاقتىرماعان پىشىندە. «ءا, مۇندا ءسىز بار ەكەنسىز عوي», – دەدى ول ماعان جالت بۇرىلىپ. كەنەت ابدوللا بۇل جايسىزدىقتى سەزە قالدى دا: «قالەكە, تانىمايسىڭ با؟ – بۇل اقىن قاسىم امانجولوۆ قوي دەدى دە مەنى نۇسقاپ – قالي­جان بەكحوجين, تانىسىڭدار», – دەدى. قاسىم ەكەۋىمىز رەسمي ادامدارشا قول الى­سىپ تا­نىستىق تا, ازدان كەيىن بۇرىننان بەرى دوس ادامداي سۇحباتتاسىپ كەتتىك. قاسىم ابدوللا­نى ورال قالاسىندا اسكەري قىزمەتتە جۇرگەن كەزىندە, ودان كەيىن رەداكتسيادا گازەت جۇمى­سى­مەن اينالىسا باستاعان شاعىنان بىلەدى ەكەن. ءبىراز ءتىل تابىسۋ ۇلاسقاننان كەيىن مەن قا­سىمعا: «جاڭا قيسايا تۇرىپ, ماعان قىر كور­سەت­كەنىڭ قاي قىلىعىڭ؟», – دەپ قالدىم. قا­سىم دا ىركىلگەن جوق, ىشىڭە ءتۇيىپ ءجۇر ەكەن, اي­تىپ سالدى: «ال ءوزىڭ شە؟ «لەنينشىل جاس» رە­داكتسياسىنا كۇن سايىن كەلەسىڭ دە جۇم­ا­عا­ليمەن عانا شۇيىركىلەسىپ سويلەسەسىڭ, ماعان سەن دە جاۋىرىنىڭدى بەرىپ تۇراسىڭ. جۇما­عا­لي­دى ەرتىپ كەتەسىڭ, ماعان نەگە امانداس­پاي­سىڭ؟ ول ول ما, كۇن سايىن تاڭەرتەڭ پاركتە جەتى قىزدىڭ ورتاسىندا ماسايراپ وتەسىڭ, وزىڭنەن باسقا جىگىت بار دەپ ويلامايسىڭ-اۋ, ءىشىم كۇيىپ ءجۇر ەدى» – دەپ جايراڭداپ كۇلە سويلەدى. سول كۇنى ءبىز ۇزاق سىرلاستىق. پوەزيا تۋرالى, وزىمەن تۇستاس اقىنداردىڭ ولەڭدەرى تۋرالى, قىزدار جايىندا قىزىعا, قۇلشىنا اڭگىمەلەستىك. سول ءتۇنى ءۇيى الىسىراق بول­عان­دىقتان, قاسىم مەنىڭ جاتاقحاناما قون­دى. دەمالىس كۇنى ەدى, تاڭەرتەڭ قاسىم توسەكتىڭ باس جاعىندا تۇرعان دومبىرانى قولىنا الىپ, «قارعام-اۋ» ءانىن شەرتە باستادى. مەن بۇل ءاندى بالا كەزىمنەن شەشەمنەن, اپا- اعالارىمنان ەستىپ وسكەنمىن. اسىرەسە, اتاقتى كەرەكۋلىك مايرا قۇيقىلجىتىپ شىرقاعان «قارعام-اۋ» مەنىڭ جۇرەگىمدى شىمىرلاتىپ, ءدايىم كوكىرەگىمدە تۇراتىن. ارداگەر اقىننىڭ اسىل بەينەسى مەنىڭ ءار­قا­شان ەسىمدە. اقىن دوسىم, تۇرعىلاسىم قا­سىم جايىندا ەسىمدە ساقتالعان قىزىق جايت­تار از ەمەس. جيىنداردا, ماسكەۋدە ءوت­كەن سەز­­دەر­دە, ونكۇندىك ساپارلاردا قاسىم ەرەكشە كوزگە تۇسكەن اقىنداردىڭ ءبىرى بولدى. ال ەكەۋى­مىزدىڭ وڭاشا ساپارلارى­مىز, اسىرەسە پاۆ­لو­دار, بايان­اۋىلعا جاساعان 1939 جىلعى ساياحا­تى­مىز وزگە­شە قىزىق ءبىر حيكايا. بايان­نىڭ كەربەز تاۋىنىڭ باۋىرىندا اۋىلدىڭ قىز-كەلىن­شەك­تەرىن جي­ناس­تىرىپ التىباقان قۇرعانى­مىز, اقسۇيەك وي­ناعانى­مىز, قاسىم­نىڭ تەبىرەنىپ ءان سالعانى, تاعى­سىن تاعىلار ءبارى دە ەسىمدە». جوعارىداعى راديوحاباردا قاسىم امانجولوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا تاماشا باعا بەرگەن اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ پەن قاسىمنىڭ ولەڭدەرىنە ءان جازعان كومپوزيتور عازيزا جۇبانوۆانىڭ پىكىرلەرى بەرىلگەن. وسى پىكىرلەردى دە قاعازعا ءتۇسىرىپ, قاسىم جايلى ەستەلىكتەر كىتابىنا قوسساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. امانعالي قالجانوۆ. قاراعاندى وبلىسى.