ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى
قازاقستان الماتى قالاسىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن (اوقو) دامىتۋ يدەياسىنان باس تارتپايدى. سوندىقتان اگەنتتىكتى ۇلتتىق بانكتىڭ قۇرامىندا الماتى قالاسىنداعى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن دامىتۋ كوميتەتى ەتىپ قايتا ۇيىمداستىرۋ ونى جان-جاقتى جانە كەشەندى تۇردە ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇعان اوقو تاعدىرى, جوسپارلارى جانە پەرسپەكتيۆالارى جونىندە بىزبەن وسى ماسەلەنى تالقىلاعان قر ۇب الماتى قالاسىنداعى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن دامىتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى دارحان نۇرپەيىسوۆ سەنىمدى.
مۇمكىندىكتەر كەڭەيىپ وتىر
– دارحان قادىرباي ۇلى, سۇراعىم ەرەكشە بولىپ كورىنبەس, دەگەنمەن دە: اگەنتتىكتىڭ اتىن كوميتەت ەتىپ وزگەرتۋ – بۇل فورمالدىلىق پا, الدە ناقتى مارتەبەنى اۋىستىرۋ ما نەمەسە جاڭا مىندەتتەرگە, وكىلەتتىلىكتەرگە, فۋنكتسيالارعا بولجام جاسايتىن دامۋدىڭ جاڭا ءبىر كەزەڭى مە؟
– بىزگە بۇل سۇراققا ۇنەمى جاۋاپ بەرۋ قاجەت بولادى, ياعني بۇل تەك قانا اوقو ۋاكىلەتتى ورگانىنىڭ عانا ەمەس, كەز-كەلگەن قۇرىلىمنىڭ مارتەبەسى وزگەرگەن كەزدە تۋىندايتىن قيسىندى سۇراق. سوندىقتان ەڭ باستى سۇراققا جاۋابىم: الماتى قالاسىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2020 جىلعا قاراي ازياداعى ەڭ ءىرى قارجى ورتالىقتارى وندىعىنىڭ قۇرامىنا كىرۋ تۋرالى ماقساتى ماڭىزدىراق بولا تۇسۋدە. كوميتەت مىندەتتەردى, وكىلەتتىلىكتەردى, فۋنكتسيالاردى تولىق كولەمدە تاراتىلعان اگەنتتىكتەن مۇراعا قابىلداپ الىپ وتىر. بىراق قۇرىلىمنىڭ ۇلتتىق بانككە قايتا باعىنۋىنا بايلانىستى العا قويعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى كەڭەيە تۇسپەك.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, كەزىندە قر الماتى قالاسىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ اگەنتتىگى (بۇدان ءارى – اگەنتتىك) وكىلەتتىكتەرىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى ماسەلەسىن بىرنەشە رەت كوتەرگەن بولاتىن. سوندىقتان قازىرگى كەزدە اوقو دامىتۋ جاڭا كەزەڭگە اياق باسىپ وتىر دەپ ايتۋعا نەگىز بار, ويتكەنى بارلىق فۋنكتسيا ءبىر ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان, ەلىمىزدىڭ بۇكىل قارجى جۇيەسىن دامىتۋعا جاۋاپتى – ۇلتتىق بانككە جۇمىلدىرىلدى. تيىسىنشە كوميتەتتە الدىمىزعا قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا ءمۇمكىندىكتەر اشىلۋدا. قارجى جۇيەسىن رەتتەۋدى ەلىمىزدىڭ ورتالىق بانكىنە شوعىرلاندىرۋ الەمدەگى ءىس-ءتاجىريبەگە سايكەس كەلەدى. مىسالى, مۇنداي تاجىريبە ۇلىبريتانيا, اۆستراليا, كانادا, سينگاپۋر, باحرەين دە بار.
– كوميتەتتىڭ اعىمداعى كەزەڭدەگى نەگىزگى مىندەتتەرى قانداي؟
– ۇيىمداستىرۋ نەمەسە قايتا ۇيىمداستىرۋ كەزەڭى قىسقا بولدى جانە ول اياقتالدى: قۇرىلىم, كوماندا, نورماتيۆتىك بازا قالىپتاستىرىلدى. قر ۇب ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ 2011 جىلعى 6 مامىرداعى قاۋلىسىمەن كوميتەت تۋرالى ەرەجە بەكىتىلدى. ءبىز قازىر وزگەرىپ وتىرعان تالاپتاردى ەسكەرە وتىرىپ, اوقو دامىتۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن جاساۋدى باستادىق. ارينە, تۇجىرىمدامامەن جۇمىس بۇگىنگى كۇنى جالعاسىپ وتىرعانىمەن, قازىردىڭ وزىندە كوميتەت قىزمەتىنىڭ ءۇش ءپرينتسيپتى باعىتى انىقتالىپ وتىر: مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ; ەل حالقىنىڭ ينۆەستيتسيالىق مادەنيەتىن جانە قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن كوتەرۋ; يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ. ياعني كوميتەت – بۇل ماسەلەلەردە اگەنتتىك مىندەتتەرىن قۇقىقتىق جاعىنان ءجۇز پايىز مۇراگەر رەتىندە قابىلداپ الىپ وتىر. الدا ادىسنامالىق تاسىلدەر وزگەرتىلۋى, تۇزەتىلۋى مۇمكىن.
ءبىرىنشى باعىت بويىنشا فۋنكتسيالاردى ناقتىلايتىن بولساق, وندا ءبىزدىڭ قىزمەتىمىز اوقو قاتىسۋشىلارىمەن – باعالى قاعازدار نارىعىنا كاسىبي قاتىسۋشىلارمەن جۇمىس جاساۋعا باعىتتالعان. كوميتەت زاڭنامادا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن زاڭدى تۇلعالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋدى, قايتا تىركەۋدى جۇزەگە اسىرادى, ءتيىستى كۋالىكتەر, سونداي-اق سالىق تولەۋشى كۋالىكتەرىن بەرەدى. تىركەۋ تۋرالى شەشىم جانە سول تىركەۋدىڭ ءوزى 1 كۇن ىشىندە وتەدى. ياعني ءبىز وسى قۇجاتتاردى بەرە وتىرىپ, «ءبىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا ءىس-قيمىل جاسايمىز, بۇنىڭ ءوزى اوقو قاتىسۋشىلارى ءۇشىن وتە ءتيىمدى. بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ سانى 34 كومپانيانى قۇرايتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. كوميتەت سونداي-اق اوقو قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستان اۋماعىنا كەلگەن شەتەلدىكتەرگە جانە ازاماتتىعى جوق تۇلعالارعا ۆيزالار بەرۋ جونىندەگى وتىنىشتەردى رەسىمدەيدى. قازىرگى كەزدە اوقو قاتىسۋشىلارى بولىپ اقش, ۇلىبريتانيا, وڭتۇستىك كورەيا, بولگاريا, رەسەي, ۋكراينا, وزبەكستاننان باعالى قاعازدار نارىعى سالاسى بويىنشا 15 شەتەلدىك مامان تارتىلىپ وتىر. شەتەلدىك كومپانيالار ءۇشىن قۇجاتتاردى اعىلشىن تىلىندە ۇسىنۋ كوزدەلگەن. كوميتەت سونداي-اق ولارعا كەڭەستەر بەرەدى, اقپاراتتىق, قۇقىقتىق كومەكتەر كورسەتەدى.
كوميتەتتىڭ ماڭىزدى فۋنكتسياسى – اوقو قاتىسۋشىلارىنىڭ ەلدىڭ ەڭبەك زاڭناماسىن ساقتاۋىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋ جاساۋ. قر باس پروكۋراتۋراسىمەن كەلىسىلگەن تەكسەرۋ كەستەسىنە سايكەس ۋاكىلەتتى لاۋازىمدى تۇلعالار 2010 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىندا جانە اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا اوقو قاتىسۋشى 13 كومپانيادا تەكسەرۋ جۇرگىزدى. تەكسەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ تۋرالى 11 ۇيعارىم شىعارىلدى. انىقتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تاۋەكەل ءدارەجەسى ورتاشا جانە ەلەۋسىزدەر قاتارىنا جاتقىزىلدى. كوميتەتتىڭ فۋنكتسياسىنا اوقو قاتىسۋشىلارى ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ نورمالارىن بۇزعان جاعدايدا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى ىستەردى قاراۋ كىرەدى.
قارجىلىق ساۋاتتىلىق ساباقتارى توقتاتىلمايدى: جاپپاي وقىتاتىن بولامىز
– كوميتەت حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ جونىندەگى باعدارلامالار بويىنشا اگەنتتىكتىڭ بارلىق جوبالارىن جالعاستىرۋدا ما؟
– بۇل قىزمەت تولىق كولەمدە ساقتالعان, ويتكەنى حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ تابىستى دامۋىنىڭ كەپىلى بولا وتىرىپ, قارجى نارىعىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى جانە سول ارقىلى قارجىلىق تۇراقتىلىق ءۇشىن العىشارتتاردىڭ تۋىنداۋىنا جول بەرمەيدى. بۇل ماسەلە بۇرىنعىداي كوكەيكەستى: قازاقستان حالقى قارجى ينستيتۋتتارى مەن قۇرالدارى, ولاردى بەرۋ جانە پايدالانۋ ەرەجەلەرى تۋرالى تومەن دەڭگەيدە حاباردار ەتىلگەن, بۇل قارجى ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنىمنىڭ تومەن ەكەندىگىن بىلدىرەدى. بىراق بۇرىنعى بارلىق جوبالار مەن باعدارلامالار ساقتالعان جوق. ۇلتتىق بانك رەۆيزيا جۇرگىزىپ, ەڭ ماڭىزدىلارىن ساقتاپ قالدى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى: اگەنتتىك ىسكە اسىراتىن حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلعاندىعى بەلگىلى. قازىر بۇل جوبالار ۇلتتىق بانكتىڭ بيۋدجەتىنەن قارجىلاندىرىلاتىن بولادى. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانكتىڭ اقپاراتتىق رەسۋرستارى شەڭبەرىندە قارجىلىق ساۋاتتىلىق نەگىزدەرىن جەتكىزۋدىڭ قوسىمشا ارنالارىن العانىمىزدى اتاپ ءوتۋ قاجەت. وقىتۋدىڭ ەڭ باستى قاعيداتى: حالىقتىڭ بارلىق توپتارى – جاس بالادان باستاپ ۇلكەندەرگە دەيىن وسى اقپاراتتى جەتكىزۋ.
بۇل كەشىگۋ ەمەس, ەۆوليۋتسيا
– بۇل ماسەلەگە مۇمكىن, كوپتەگەن ادامدار كوڭىل اۋداراتىن بولار: ءبىز وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن دامىتۋ تۋرالى كوپتەگەن جىلدار بويى ايتىپ كەلەمىز, ال تولىق كولەمدە ءوزىمىزدىڭ قور نارىعىمىزدى دامىتا الماي وتىرمىز. وسى كەزدە باسقالار العا ۇمتىلۋدا …
– 3-4 جىلدا اوقو ەۋروپانىڭ, جاڭا الەمنىڭ, ازيانىڭ ءىرى الەمدىك قارجى ورتالىقتارىمەن قاتار بولادى دەۋدىڭ قيسىنى كەلمەيدى دەپ ويلايمىن. ولاردىڭ ۇلكەن دامۋ تاريحى بار, ولاردىڭ ءبارى كىشى ساۋدا الاڭىنان باستاپ ايماقتىڭ نەمەسە الەمنىڭ قارجى ورتالىعىنا دەيىنگى جولدان ءوتتى. قارجى ورتالىقتارىن جانە ولاردىڭ GFCI (Global Financial Centres Index – قارجى ورتالىقتارىنىڭ عالامدىق يندەكسى) رەيتينگتەرىنە سايكەستىگىن تالداۋ باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ اعىمداعى رەيتينگتەرى ناقتى ايماقتىڭ تاريحي دامۋىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىستى ەكەنىن كورسەتتى.
الەمدە بىرنەشە جاھاندىق قارجى ورتالىقتارىن ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى: نيۋ-يورك, لوندون, توكيو, فرانكفۋرت, پاريج. قالىپتاسقان وڭىرلىك دەڭگەيدەگى ءىرى حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارىنا گونكونگ, سينگاپۋر, تسيۋريح جانە باسقالارىن جاتقىزۋعا بولادى. سەرپىندى قالىپتاسىپ جاتقان وڭىرلىك ورتالىقتارعا, اتاپ ايتقاندا, سيدنەي, سەۋل, كۋالا-لۋمپۋر, دۋباي, دۋبلين جاتادى. ءوز كەزەگىندە, ءىرى, ەكونوميكاسى قالىپتاسۋ ۇستىندەگى ەلدەردىڭ شانحاي, بومبەي, ماسكەۋ مەنشىكتى حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارىن قۇرۋ ءۇشىن جوعارى الەۋەتى بار. كەيبىر ەلدەردە دامىعان حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ بەلگىلەرى بولماعانىمەن, ۇلتتىق قارجى نارىعىن وسى زامانعى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىنا اينالدىرۋ ءۇشىن بەلسەندى ساياسات جۇرگىزۋدە. ولاردىڭ قاتارىنا ۆارشاۆا مەن الماتىنى جاتقىزۋعا بولادى. بۇل ورتالىقتار ماسكەۋمەن قاتار ءبىر-بىرىنە تىكەلەي باسەكەلەس بولىپ تابىلادى, ويتكەنى بۇرىنعى سوتسياليستىك مەملەكەتتەردىڭ ءبىر ايماعىندا كاپيتالدى تارتۋ ورتالىعى مارتەبەسىنە جەتۋگە ۇمتىلادى.
جالپى, ءاربىر حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ورتالىقتاردىڭ وزىندىك تابىستى دامۋ ۇلگىسى جانە تابىسقا جەتۋ فاكتورلارى بار, ولاردىڭ بولۋى بەلگىلى ءبىر دامۋ كەزەڭدەرىندە ماڭىزدى. بىراق جالپى, بارلىق تابىستى ورتالىقتار قالىپتاسۋدىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىنەن ءوتتى. بۇل رەتتە ولاردىڭ تابىسى مەملەكەتتىڭ قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى, بيزنەس-ورتانى, فيسكالدى رەجىمدى, ينفراقۇرىلىمدى جانە باسقا ماڭىزدى جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ماقساتقا باعىتتالعان جۇمىسى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلگەن.
ەگەر, اوقو دامۋ تاريحىنا نازار اۋداراتىن بولساق, ونىڭ مىندەتى باستاپقىدا بولعان العىشارتتاردان تۋىندادى. عالامدىق العىشارتتاردىڭ ءبىرى – جالپى ەلدىڭ قارقىندى ءوسۋى. ياعني تەك «تازا» قارجىلىق ورتانى قۇرۋ تۋرالى عانا ايتۋعا بولمايدى. قارجى ورتالىعىنىڭ قالىپتاسۋ مىندەتى كوپ دەڭگەيلى, كەشەندى. ءبىز ونىڭ بىرنەشە اسپەكتىلەرىن اتاپ كورسەتەمىز: زاڭ شىعارۋ, ينفراقۇرىلىمدىق, الەۋمەتتىك. ءبۇگىنگى كۇنى العىشارتتار رەتىندە ولاردى ناقتى دەپ ايتۋعا بولادى. بىراق ناقتىلىق رەتىندە – ناقتىلى تۇردە كورسەتۋدىڭ ءار ءتۇرلى دارەجەسى بار. ەگەر زاڭنامالىق بازا تالاپ قويىلاتىن بازاعا بارىنشا جاقىن بولسا, وندا ينفراقۇرىلىمدىق جانە الەۋمەتتىك اسپەكتىلەر قارجى ورتالىعىنىڭ مارتەبەسىنە سايكەس كەلەتىن ستاندارتتاردان ءالى دە الىس.
قارجى ورتالىعىنىڭ قارجىلىق ەمەس اسپەكتىلەرى
– قارجى ورتالىعى انىقتاماسىنا سايكەس قارجىلىق ەمەس قۇرامداس بولىككە جاۋاپ بەرمەيدى. ءسىرا, اوقو-نىڭ ازىرلەنىپ جاتقان جاڭا تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن باسقا قۇرىلىمداردى تارتۋ كەرەك نە زاڭنامانى وزگەرتۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, الماتى قالاسىنىڭ ەرەكشە ءمارتەبەسى تۋرالى جانە قارجى ورتالىعىن دامىتۋ تۋرالى ەكى زاڭ ۇيلەستىرىلۋى نەمەسە بىرىكتىرىلۋى كەرەك شىعار؟
– سوندىقتان الماتىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعى رەتىندە قالىپتاسۋى جونىندەگى مىندەت بۇعان دەيىن بولعانداي قارجى نارىعىن دامىتۋ جانە بروكەرلىك كومپانيالارعا قىزمەت كورسەتۋ عانا ەمەس, مىندەت ودان دا اۋقىمدىراق: بۇكىل قالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى. وسى مىندەتتى شەشۋدە بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردى, ەڭ الدىمەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگىن ۇيلەستىرۋ ماڭىزدى. ارينە قۇرىلىمىنا اوقو دامىتۋ جونىندەگى كوميتەت كىرەتىن ۇلتتىق بانكتىڭ ءرولى مەن مارتەبەسى قىسقارتىلعان اگەنتتىككە قاراعاندا ەداۋىر جوعارى.
ءبىز سونداي-اق بۇل ماسەلەدە سىندارلى كوزقاراس قاجەت دەپ سانايمىز. مۇنداعى شەشىمدەردىڭ ءبىرى الماتىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى زاڭدى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. تۇجىرىمدامالىق ماسەلەلەردى بارىنشا ۇيلەستىرۋ ءۇشىن نە وسى زاڭدارعا تۇزەتۋلەر پاكەتىن قاتار قاراۋ, نە زاڭداردى بىرىكتىرۋ سياقتى بىرنەشە نۇسقا ۇسىنىلادى. بۇل تەك ۇسىنىستار ەكەندىگىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. بىراق وسى زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قالانىڭ قارجى ورتالىعىنا اينالۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيتىنى تۇسىنىكتى. تۋريزم, ەكونوميكا, كولىك سالالارىن, سالىق سالاسىن رەتتەيتىن باسقا دا زاڭنامالىق نورمالارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى, دەمەك كوپتەگەن مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ وسى جۇمىسقا قاتىستىرىلۋى قاجەت.
بىرىڭعاي ليستينگ ساۋدا الاڭدارىن تەڭەستىردى
– اوقو ارنايى ساۋدا الاڭىنىڭ تاعدىرىن انىقتاپ العىمىز كەلەدى.
– ەسىڭىزگە سالا كەتەيىن, باستاپقىدا ول ەميتەنتتەر جانە ساۋدا-ساتتىققا باسقا دا قاتىسۋشىلار ءۇشىن وندا جەتكىلىكتى جەڭىلدىكپەن جاعدايلار جاساۋ ءۇشىن قۇرىلعان بولاتىن. ول KASE نەگىزگى الاڭىنان سالىق جەڭىلدىكتەرىنىڭ بولۋىمەن جانە باسقا بىرقاتار ارتىقشىلىقتارمەن ەرەكشەلەنەدى. اوقو دامۋ بارىسىندا ءبىز ولاردى بۇكىل قور نارىعىنا تاراتساق دەپ شەشتىك. بۇل ماقساتتا بىرىڭعاي ليستينگ ەرەجەلەرى قابىلدانعان بولاتىن.
سوندىقتان, بۇگىندە ارنايى الاڭ زاڭدى تۇردە بار بولعانىمەن, ءبىز ەلىمىزدىڭ بۇكىل ۇيىمداستىرىلعان قارجى نارىعى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. تيىسىنشە بارلىق جەڭىلدىكتەر جانە ارتىقشىلىقتار بۇكىل ەلىمىزدىڭ قور نارىعىنا تاراتىلادى. مۇنداي جاعدايدا بۇدان ءارى ارناۋلى ساۋدا-ساتتىق الاڭىنىڭ قىزمەت ەتۋ قاجەتتىلىگى جوق دەپ سانايمىن.
– قازاقستاندىق قور بيرجاسىنىڭ مارتەبەسى: ول – اوقو قۇرىلىمى ما الدە ەلىمىزدىڭ قور نارىعىنىڭ دەربەس, باستى ويىنشىسى ما دەگەندى ناقتىلاپ العىمىز كەلەدى؟
– KASE نە اوقو قۇرىلىمىندا, نە ۇلتتىق بانكتىڭ قۇرىلىمىندا بولا المايدى. بۇل – قىزمەت, بۇرىن – ققا ارقىلى, ەندى – ۇلتتىق بانك ارقىلى مەملەكەت رەتتەيتىن جەكە قارجىلىق ينستيتۋت. كەز كەلگەن زاڭدى تۇلعا رەتىندە بيرجا دەربەس قارجى ينستيتۋتى مارتەبەسىن ساقتايدى, ءارى بۇل ماسەلەدە قانداي دا ءبىر وزگەرىستەر بولمايدى. ءبىر عانا بولۋى مۇمكىن وزگەرىس رەتتەۋشى قوياتىن تالاپتاردىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. سونداي-اق ۇلتتىق بانكتىڭ بۇرىنعىشا KASE قۇرىلتايشىلارىنىڭ قۇرامىندا ەكەنىن جانە التىن اكتسيانىڭ يەسى ەكەنىن ەسىڭىزگە سالا كەتەيىن.
رەتتەۋشىنىڭ مىندەتى قارجى ينستيتۋتتارىنا جاعداي جاساۋ, قىزمەتىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن جانە بۇدان ءارى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلاتىنىن ايتا كەتەيىن. اوقو-نىڭ مىندەتى وڭىرلىك ورتالىق مارتەبەسىنە سايكەس كەلەتىن بۇدان جوعارى تالاپتاردى قويا وتىرىپ, قور نارىعى جانە KASE دامۋىنا ىقپال ەتۋ. سونىمەن بىرگە اوقو قىزمەتىنىڭ بيرجانىڭ دامۋىنا قاتىستى قانداي دا ءبىر قورىتىندىسىن جاساۋعا بولادى دەپ پايىمدايمىن. سەبەبى KASE-ءنىڭ اوقو پايدا بولعانعا دەيىنگى قىزمەتىنىڭ ايىرماشىلىعى ايتارلىقتاي. ونى قور نارىعىنا قاتىسۋشىلار دا اتاپ وتۋدە. اتاپ ايتقاندا, بيرجانىڭ ينفراقۇرىلىمى ەداۋىر جاقسارعان, جاڭا ليستينگ ەرەجەلەرى قولدانىلۋدا. KASE مارتەبەسى ءپرينتسيپتى وزگەرگەن: ەگەر اوقو-عا دەيىن بۇل باياۋ دامىعان كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم بولسا, قازىرگى كەزدە جاڭا باعىتتارىن بەلسەندى دامىتىپ وتىرعان جانە ەكى جىل بويى تابىس اكەلۋشى كوممەرتسيالىق ۇيىم بولىپ وتىر. ارينە, داعدارىس جىلدارى دەفولت ورىن الدى, بىراق KASE-گە شىققان جاڭا ەميتەنتتەر – كومپانيالاردىڭ سانى ازايعان جوق. وسى كومپانيالارعا قاراجاتتارىن سالعان ينۆەستورلاردىڭ زارداپ شەككەنى تۇسىنىكتى, الايدا مۇنىڭ ءبارى ۇلكەن ساباق بولىپ, قازىرگى كەزدە ەميتەنتتەر مەن بروكەرلەرگە مۇلدەم وزگەشە, بۇدان جوعارى تالاپتار قويىلۋدا.
باسىمدىقتاردى ايقىندايمىز
– بۇگىنگى تاڭدا اوقو دامىتۋدىڭ قانداي دا ءبىر ساندىق ولشەمدەرى بار ما؟
– ارينە ءبىزدى ساندىق كورسەتكىشتەر تولعاندىرادى, ويتكەنى اوقو 2020 جىلى ازيانىڭ 10 جەتەكشى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولۋ مىندەتى – ءبىز ءۇشىن باستى مىندەت. بىراق ساندىق ولشەمدەر بەلگىلەۋ – كوميتەتتىڭ باسىمدىعى نە قىزمەتى, مەملەكەتتىك ورگاننىڭ مىندەتى دە ەمەس. قازىر ءبىز ءۇشىن باستىسى – اوقو دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن ايقىنداۋ بولىپ تابىلادى. تۇجىرىمدامانى ايقىنداعاننان جانە دە ورتالىقتى دامىتۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارى بەلگىلەنگەننەن كەيىن عانا ءبىز ساندىق كورسەتكىشتەردى قاراستىرامىز, تالدايمىز ءارى باعالايمىز. ەميتەنتتەردىڭ, بروكەرلەردىڭ, ينۆەستورلاردىڭ ساندارى, كولەمدەرى, اينالىمدارى تۋرالى ماسەلەلەر تەك قانا قازاقستان قور بيرجاسىن دامىتۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى.
ەميتەنتتەردى تارتۋ مىندەتى – رەتتەۋشىلەردىڭ مىندەتى ەمەس. بۇل – بيرجانىڭ مىندەتى. بۇل جەردە KASE وكىلەتتىكتەرى كەڭ, ءارى مۇمكىندىكتەرى زور. ماسەلەن, سوڭعى ۋاقىتتا عانا حالىقارالىق بيرجا رەتىندە باعالانىپ جۇرگەن جانە ءىرى شەتەل ويىنشىلارىن بەلسەندى تارتا باستاعان گونكونگ بيرجاسى بەلسەندى الدىن الۋ قىزمەتىن اتقاردى: كەزدەسۋلەر, كونفەرەنتسيالار وتكىزدى, ەميتەنتتەرمەن ءارى ينۆەستورلارمەن جۇمىس ىستەدى. ونىڭ قازىرگى كورسەتكىشتەرى – وسى قىزمەتتىڭ ناتيجەسى. KASE مۇنى جاقسى تۇسىنەدى جانە دامۋ ءارى ەميتەنتتەرگە قولايلى جانە قىزىقتى بولاتىنداي جاعدايلار ۇسىنۋ ءۇشىن وسى باعىتتا قادام باسۋدا.
ءبىز ءوز تاراپىمىزدان بۇل ءۇشىن قۇقىقتىق دەڭگەيدە جاعدايلار جاسايتىن بولامىز.
– اوقو قانداي باسەكەلەستىك ارتىقشىلىققا ستاۆكا جاسايتىن بولادى؟
– ءبىز باسقا قارجى ورتالىقتارىنىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن تالدادىق. ماسەلەن, حۆق تالدامالىق زەرتتەۋىنە سايكەس سينگاپۋردىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىعى ءتيىمدى گەوگرافيالىق جاعدايى بولىپ تابىلادى: ازيانىڭ جىلدام وسەتىن ايماعىندا; ول – سولتۇستىك امەريكا مەن ەۋروپانىڭ قارجى نارىقتارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستىراتىن بۋىن. ۆارشاۆادا – ەۋروپالىق ديرەكتيۆالارعا تولىق ساي كەلەتىن قۇقىقتىق رەجيمنىڭ بولۋى; بيرجانىڭ باعا بەلگىلەۋ تىزىمىنە ەنگىزۋ ءبىر مەزگىلدە باسقا ەۋروپالىق بيرجالاردىڭ ءتيىستى تىزىمىنە قوسۋعا رۇقسات بەرۋ بولىپ تابىلادى. ماسكەۋدە – ىڭعايلى گەوگرافيالىق جاعدايىنىڭ, كولەمى جاعىنان ءىرى ەكونوميكاسىنىڭ جانە باي تابيعي رەسۋرستاردىڭ بولۋى.
الماتى قالاسىنىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارى – ساياسي ەركىندىكتىڭ بولۋى; ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاقسى قارقىنمەن دامۋى; دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋدى قاجەت ەتەتىن ءىرى كومپانيالار سانىنىڭ كوپتەپ پايدا بولۋى; كاپيتالدىڭ اۋقىمدى اعىندارىنا جانە حالىقارالىق ينۆەستيتسيالارعا قول جەتكىزۋ; قازاقستان ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالاۋعا جانە وسىندا وزدەرىنىڭ بيزنەستەرىن جۇرگىزۋگە مۇددەلى حالىقارالىق ينۆەستورلاردىڭ بولۋى.
اوقو GFCI يندەكسىنە قوسىلماسا دا, ءبىز وسى يندەكستىڭ كريتەريلەرىن ءبىزدىڭ كورسەتكىشتەرىمىزبەن سالىستىرىپ جاتقانىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى. بىرقاتار پوزيتسيالار بويىنشا اوقو رەيتينگتىڭ ورتاسىندا (اتاپ ايتقاندا, سالىق سالۋ دەڭگەيى, جوعارى بىلىكتى شەتەل ماماندارىن تارتۋ تالاپتارى, تىركەۋ, ليستينگ ەرەجەلەرى بويىنشا) نەمەسە ودان جوعارى پوزيتسيادا تۇر. مىسالى, نارىقتى ءىجو-گە قاتىستى كاپيتالداندىرۋ بويىنشا. دەگەنمەن, حالىقتىڭ سانى سياقتى كورسەتكىشتەر بويىنشا ءبىز رەيتينگ قاتىسۋشىلارىنىڭ كوبىنە جول بەرەمىز.
قارجى نارىقتارىن زاڭنامالىق رەتتەۋ, بىلىكتى, الەۋمەتتىك جانە بيزنەس-ينفراقۇرىلىم قىزمەتكەرلەرىن دايىنداۋ سالاسىنداعى جەتەكشى قارجى ورتالىقتارىنىڭ جاقسى تاجىريبەسى اوقو-نى ودان ءارى دامىتۋدىڭ باستاۋ الار جەرى بولۋى مۇمكىن. نازارلارىڭىزدى تاعى ءبىر جاعدايعا اۋدارايىن: ءبىز ءوزىمىزدىڭ ماقساتىمىز – ورتالىق ازيادا جەتەكشى پوزيتسياعا شىعۋ دەپ وتىرعانىمىز جوق, ءبىز بۇكىل ازيا تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. ياعني ماقسات بيىك, مىندەت اۋقىمدى. سوندىقتان ءبىز سالىق سالۋ رەجىمىن ودان ءارى ىرىقتاندىرۋ, قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال جاساۋ; ۆاليۋتالىق رەتتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىس ىستەۋدى جالعاستىرامىز. بىزگە, ياعني ەلىمىزگە ىقتيمال تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋ, قولايلى ەڭبەك جانە يمميگراتسيالىق رەجيمدەر جاساۋ, ىڭعايلى كولىك جانە اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمدار قۇرۋ, ءبىلىمنىڭ دەڭگەيىن جانە ساپاسىن ارتتىرۋ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندە جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. جانە بۇل ستراتەگيالىق مىندەت – تەك قارجى ۆەدومستۆولارىنىڭ عانا ەمەس, بارلىق مەملەكەتتىك مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ مىندەتى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, جۇمىستارىڭىزعا تابىس تىلەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن الەۆتينا دونسكيح.
قازاقستان الماتى قالاسىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن (اوقو) دامىتۋ يدەياسىنان باس تارتپايدى. سوندىقتان اگەنتتىكتى ۇلتتىق بانكتىڭ قۇرامىندا الماتى قالاسىنداعى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن دامىتۋ كوميتەتى ەتىپ قايتا ۇيىمداستىرۋ ونى جان-جاقتى جانە كەشەندى تۇردە ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇعان اوقو تاعدىرى, جوسپارلارى جانە پەرسپەكتيۆالارى جونىندە بىزبەن وسى ماسەلەنى تالقىلاعان قر ۇب الماتى قالاسىنداعى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن دامىتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى دارحان نۇرپەيىسوۆ سەنىمدى.
مۇمكىندىكتەر كەڭەيىپ وتىر
– دارحان قادىرباي ۇلى, سۇراعىم ەرەكشە بولىپ كورىنبەس, دەگەنمەن دە: اگەنتتىكتىڭ اتىن كوميتەت ەتىپ وزگەرتۋ – بۇل فورمالدىلىق پا, الدە ناقتى مارتەبەنى اۋىستىرۋ ما نەمەسە جاڭا مىندەتتەرگە, وكىلەتتىلىكتەرگە, فۋنكتسيالارعا بولجام جاسايتىن دامۋدىڭ جاڭا ءبىر كەزەڭى مە؟
– بىزگە بۇل سۇراققا ۇنەمى جاۋاپ بەرۋ قاجەت بولادى, ياعني بۇل تەك قانا اوقو ۋاكىلەتتى ورگانىنىڭ عانا ەمەس, كەز-كەلگەن قۇرىلىمنىڭ مارتەبەسى وزگەرگەن كەزدە تۋىندايتىن قيسىندى سۇراق. سوندىقتان ەڭ باستى سۇراققا جاۋابىم: الماتى قالاسىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2020 جىلعا قاراي ازياداعى ەڭ ءىرى قارجى ورتالىقتارى وندىعىنىڭ قۇرامىنا كىرۋ تۋرالى ماقساتى ماڭىزدىراق بولا تۇسۋدە. كوميتەت مىندەتتەردى, وكىلەتتىلىكتەردى, فۋنكتسيالاردى تولىق كولەمدە تاراتىلعان اگەنتتىكتەن مۇراعا قابىلداپ الىپ وتىر. بىراق قۇرىلىمنىڭ ۇلتتىق بانككە قايتا باعىنۋىنا بايلانىستى العا قويعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى كەڭەيە تۇسپەك.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, كەزىندە قر الماتى قالاسىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ اگەنتتىگى (بۇدان ءارى – اگەنتتىك) وكىلەتتىكتەرىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى ماسەلەسىن بىرنەشە رەت كوتەرگەن بولاتىن. سوندىقتان قازىرگى كەزدە اوقو دامىتۋ جاڭا كەزەڭگە اياق باسىپ وتىر دەپ ايتۋعا نەگىز بار, ويتكەنى بارلىق فۋنكتسيا ءبىر ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان, ەلىمىزدىڭ بۇكىل قارجى جۇيەسىن دامىتۋعا جاۋاپتى – ۇلتتىق بانككە جۇمىلدىرىلدى. تيىسىنشە كوميتەتتە الدىمىزعا قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا ءمۇمكىندىكتەر اشىلۋدا. قارجى جۇيەسىن رەتتەۋدى ەلىمىزدىڭ ورتالىق بانكىنە شوعىرلاندىرۋ الەمدەگى ءىس-ءتاجىريبەگە سايكەس كەلەدى. مىسالى, مۇنداي تاجىريبە ۇلىبريتانيا, اۆستراليا, كانادا, سينگاپۋر, باحرەين دە بار.
– كوميتەتتىڭ اعىمداعى كەزەڭدەگى نەگىزگى مىندەتتەرى قانداي؟
– ۇيىمداستىرۋ نەمەسە قايتا ۇيىمداستىرۋ كەزەڭى قىسقا بولدى جانە ول اياقتالدى: قۇرىلىم, كوماندا, نورماتيۆتىك بازا قالىپتاستىرىلدى. قر ۇب ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ 2011 جىلعى 6 مامىرداعى قاۋلىسىمەن كوميتەت تۋرالى ەرەجە بەكىتىلدى. ءبىز قازىر وزگەرىپ وتىرعان تالاپتاردى ەسكەرە وتىرىپ, اوقو دامىتۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن جاساۋدى باستادىق. ارينە, تۇجىرىمدامامەن جۇمىس بۇگىنگى كۇنى جالعاسىپ وتىرعانىمەن, قازىردىڭ وزىندە كوميتەت قىزمەتىنىڭ ءۇش ءپرينتسيپتى باعىتى انىقتالىپ وتىر: مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ; ەل حالقىنىڭ ينۆەستيتسيالىق مادەنيەتىن جانە قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن كوتەرۋ; يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ. ياعني كوميتەت – بۇل ماسەلەلەردە اگەنتتىك مىندەتتەرىن قۇقىقتىق جاعىنان ءجۇز پايىز مۇراگەر رەتىندە قابىلداپ الىپ وتىر. الدا ادىسنامالىق تاسىلدەر وزگەرتىلۋى, تۇزەتىلۋى مۇمكىن.
ءبىرىنشى باعىت بويىنشا فۋنكتسيالاردى ناقتىلايتىن بولساق, وندا ءبىزدىڭ قىزمەتىمىز اوقو قاتىسۋشىلارىمەن – باعالى قاعازدار نارىعىنا كاسىبي قاتىسۋشىلارمەن جۇمىس جاساۋعا باعىتتالعان. كوميتەت زاڭنامادا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن زاڭدى تۇلعالاردى مەملەكەتتىك تىركەۋدى, قايتا تىركەۋدى جۇزەگە اسىرادى, ءتيىستى كۋالىكتەر, سونداي-اق سالىق تولەۋشى كۋالىكتەرىن بەرەدى. تىركەۋ تۋرالى شەشىم جانە سول تىركەۋدىڭ ءوزى 1 كۇن ىشىندە وتەدى. ياعني ءبىز وسى قۇجاتتاردى بەرە وتىرىپ, «ءبىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا ءىس-قيمىل جاسايمىز, بۇنىڭ ءوزى اوقو قاتىسۋشىلارى ءۇشىن وتە ءتيىمدى. بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ سانى 34 كومپانيانى قۇرايتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. كوميتەت سونداي-اق اوقو قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستان اۋماعىنا كەلگەن شەتەلدىكتەرگە جانە ازاماتتىعى جوق تۇلعالارعا ۆيزالار بەرۋ جونىندەگى وتىنىشتەردى رەسىمدەيدى. قازىرگى كەزدە اوقو قاتىسۋشىلارى بولىپ اقش, ۇلىبريتانيا, وڭتۇستىك كورەيا, بولگاريا, رەسەي, ۋكراينا, وزبەكستاننان باعالى قاعازدار نارىعى سالاسى بويىنشا 15 شەتەلدىك مامان تارتىلىپ وتىر. شەتەلدىك كومپانيالار ءۇشىن قۇجاتتاردى اعىلشىن تىلىندە ۇسىنۋ كوزدەلگەن. كوميتەت سونداي-اق ولارعا كەڭەستەر بەرەدى, اقپاراتتىق, قۇقىقتىق كومەكتەر كورسەتەدى.
كوميتەتتىڭ ماڭىزدى فۋنكتسياسى – اوقو قاتىسۋشىلارىنىڭ ەلدىڭ ەڭبەك زاڭناماسىن ساقتاۋىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋ جاساۋ. قر باس پروكۋراتۋراسىمەن كەلىسىلگەن تەكسەرۋ كەستەسىنە سايكەس ۋاكىلەتتى لاۋازىمدى تۇلعالار 2010 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىندا جانە اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا اوقو قاتىسۋشى 13 كومپانيادا تەكسەرۋ جۇرگىزدى. تەكسەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ تۋرالى 11 ۇيعارىم شىعارىلدى. انىقتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تاۋەكەل ءدارەجەسى ورتاشا جانە ەلەۋسىزدەر قاتارىنا جاتقىزىلدى. كوميتەتتىڭ فۋنكتسياسىنا اوقو قاتىسۋشىلارى ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ نورمالارىن بۇزعان جاعدايدا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى ىستەردى قاراۋ كىرەدى.
قارجىلىق ساۋاتتىلىق ساباقتارى توقتاتىلمايدى: جاپپاي وقىتاتىن بولامىز
– كوميتەت حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ جونىندەگى باعدارلامالار بويىنشا اگەنتتىكتىڭ بارلىق جوبالارىن جالعاستىرۋدا ما؟
– بۇل قىزمەت تولىق كولەمدە ساقتالعان, ويتكەنى حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ تابىستى دامۋىنىڭ كەپىلى بولا وتىرىپ, قارجى نارىعىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى جانە سول ارقىلى قارجىلىق تۇراقتىلىق ءۇشىن العىشارتتاردىڭ تۋىنداۋىنا جول بەرمەيدى. بۇل ماسەلە بۇرىنعىداي كوكەيكەستى: قازاقستان حالقى قارجى ينستيتۋتتارى مەن قۇرالدارى, ولاردى بەرۋ جانە پايدالانۋ ەرەجەلەرى تۋرالى تومەن دەڭگەيدە حاباردار ەتىلگەن, بۇل قارجى ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنىمنىڭ تومەن ەكەندىگىن بىلدىرەدى. بىراق بۇرىنعى بارلىق جوبالار مەن باعدارلامالار ساقتالعان جوق. ۇلتتىق بانك رەۆيزيا جۇرگىزىپ, ەڭ ماڭىزدىلارىن ساقتاپ قالدى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى: اگەنتتىك ىسكە اسىراتىن حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلعاندىعى بەلگىلى. قازىر بۇل جوبالار ۇلتتىق بانكتىڭ بيۋدجەتىنەن قارجىلاندىرىلاتىن بولادى. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانكتىڭ اقپاراتتىق رەسۋرستارى شەڭبەرىندە قارجىلىق ساۋاتتىلىق نەگىزدەرىن جەتكىزۋدىڭ قوسىمشا ارنالارىن العانىمىزدى اتاپ ءوتۋ قاجەت. وقىتۋدىڭ ەڭ باستى قاعيداتى: حالىقتىڭ بارلىق توپتارى – جاس بالادان باستاپ ۇلكەندەرگە دەيىن وسى اقپاراتتى جەتكىزۋ.
بۇل كەشىگۋ ەمەس, ەۆوليۋتسيا
– بۇل ماسەلەگە مۇمكىن, كوپتەگەن ادامدار كوڭىل اۋداراتىن بولار: ءبىز وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن دامىتۋ تۋرالى كوپتەگەن جىلدار بويى ايتىپ كەلەمىز, ال تولىق كولەمدە ءوزىمىزدىڭ قور نارىعىمىزدى دامىتا الماي وتىرمىز. وسى كەزدە باسقالار العا ۇمتىلۋدا …
– 3-4 جىلدا اوقو ەۋروپانىڭ, جاڭا الەمنىڭ, ازيانىڭ ءىرى الەمدىك قارجى ورتالىقتارىمەن قاتار بولادى دەۋدىڭ قيسىنى كەلمەيدى دەپ ويلايمىن. ولاردىڭ ۇلكەن دامۋ تاريحى بار, ولاردىڭ ءبارى كىشى ساۋدا الاڭىنان باستاپ ايماقتىڭ نەمەسە الەمنىڭ قارجى ورتالىعىنا دەيىنگى جولدان ءوتتى. قارجى ورتالىقتارىن جانە ولاردىڭ GFCI (Global Financial Centres Index – قارجى ورتالىقتارىنىڭ عالامدىق يندەكسى) رەيتينگتەرىنە سايكەستىگىن تالداۋ باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ اعىمداعى رەيتينگتەرى ناقتى ايماقتىڭ تاريحي دامۋىمەن ءوزارا تىعىز بايلانىستى ەكەنىن كورسەتتى.
الەمدە بىرنەشە جاھاندىق قارجى ورتالىقتارىن ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى: نيۋ-يورك, لوندون, توكيو, فرانكفۋرت, پاريج. قالىپتاسقان وڭىرلىك دەڭگەيدەگى ءىرى حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارىنا گونكونگ, سينگاپۋر, تسيۋريح جانە باسقالارىن جاتقىزۋعا بولادى. سەرپىندى قالىپتاسىپ جاتقان وڭىرلىك ورتالىقتارعا, اتاپ ايتقاندا, سيدنەي, سەۋل, كۋالا-لۋمپۋر, دۋباي, دۋبلين جاتادى. ءوز كەزەگىندە, ءىرى, ەكونوميكاسى قالىپتاسۋ ۇستىندەگى ەلدەردىڭ شانحاي, بومبەي, ماسكەۋ مەنشىكتى حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارىن قۇرۋ ءۇشىن جوعارى الەۋەتى بار. كەيبىر ەلدەردە دامىعان حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ بەلگىلەرى بولماعانىمەن, ۇلتتىق قارجى نارىعىن وسى زامانعى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىنا اينالدىرۋ ءۇشىن بەلسەندى ساياسات جۇرگىزۋدە. ولاردىڭ قاتارىنا ۆارشاۆا مەن الماتىنى جاتقىزۋعا بولادى. بۇل ورتالىقتار ماسكەۋمەن قاتار ءبىر-بىرىنە تىكەلەي باسەكەلەس بولىپ تابىلادى, ويتكەنى بۇرىنعى سوتسياليستىك مەملەكەتتەردىڭ ءبىر ايماعىندا كاپيتالدى تارتۋ ورتالىعى مارتەبەسىنە جەتۋگە ۇمتىلادى.
جالپى, ءاربىر حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ورتالىقتاردىڭ وزىندىك تابىستى دامۋ ۇلگىسى جانە تابىسقا جەتۋ فاكتورلارى بار, ولاردىڭ بولۋى بەلگىلى ءبىر دامۋ كەزەڭدەرىندە ماڭىزدى. بىراق جالپى, بارلىق تابىستى ورتالىقتار قالىپتاسۋدىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىنەن ءوتتى. بۇل رەتتە ولاردىڭ تابىسى مەملەكەتتىڭ قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى, بيزنەس-ورتانى, فيسكالدى رەجىمدى, ينفراقۇرىلىمدى جانە باسقا ماڭىزدى جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ماقساتقا باعىتتالعان جۇمىسى ارقىلى قامتاماسىز ەتىلگەن.
ەگەر, اوقو دامۋ تاريحىنا نازار اۋداراتىن بولساق, ونىڭ مىندەتى باستاپقىدا بولعان العىشارتتاردان تۋىندادى. عالامدىق العىشارتتاردىڭ ءبىرى – جالپى ەلدىڭ قارقىندى ءوسۋى. ياعني تەك «تازا» قارجىلىق ورتانى قۇرۋ تۋرالى عانا ايتۋعا بولمايدى. قارجى ورتالىعىنىڭ قالىپتاسۋ مىندەتى كوپ دەڭگەيلى, كەشەندى. ءبىز ونىڭ بىرنەشە اسپەكتىلەرىن اتاپ كورسەتەمىز: زاڭ شىعارۋ, ينفراقۇرىلىمدىق, الەۋمەتتىك. ءبۇگىنگى كۇنى العىشارتتار رەتىندە ولاردى ناقتى دەپ ايتۋعا بولادى. بىراق ناقتىلىق رەتىندە – ناقتىلى تۇردە كورسەتۋدىڭ ءار ءتۇرلى دارەجەسى بار. ەگەر زاڭنامالىق بازا تالاپ قويىلاتىن بازاعا بارىنشا جاقىن بولسا, وندا ينفراقۇرىلىمدىق جانە الەۋمەتتىك اسپەكتىلەر قارجى ورتالىعىنىڭ مارتەبەسىنە سايكەس كەلەتىن ستاندارتتاردان ءالى دە الىس.
قارجى ورتالىعىنىڭ قارجىلىق ەمەس اسپەكتىلەرى
– قارجى ورتالىعى انىقتاماسىنا سايكەس قارجىلىق ەمەس قۇرامداس بولىككە جاۋاپ بەرمەيدى. ءسىرا, اوقو-نىڭ ازىرلەنىپ جاتقان جاڭا تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن باسقا قۇرىلىمداردى تارتۋ كەرەك نە زاڭنامانى وزگەرتۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, الماتى قالاسىنىڭ ەرەكشە ءمارتەبەسى تۋرالى جانە قارجى ورتالىعىن دامىتۋ تۋرالى ەكى زاڭ ۇيلەستىرىلۋى نەمەسە بىرىكتىرىلۋى كەرەك شىعار؟
– سوندىقتان الماتىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعى رەتىندە قالىپتاسۋى جونىندەگى مىندەت بۇعان دەيىن بولعانداي قارجى نارىعىن دامىتۋ جانە بروكەرلىك كومپانيالارعا قىزمەت كورسەتۋ عانا ەمەس, مىندەت ودان دا اۋقىمدىراق: بۇكىل قالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى. وسى مىندەتتى شەشۋدە بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردى, ەڭ الدىمەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگىن ۇيلەستىرۋ ماڭىزدى. ارينە قۇرىلىمىنا اوقو دامىتۋ جونىندەگى كوميتەت كىرەتىن ۇلتتىق بانكتىڭ ءرولى مەن مارتەبەسى قىسقارتىلعان اگەنتتىككە قاراعاندا ەداۋىر جوعارى.
ءبىز سونداي-اق بۇل ماسەلەدە سىندارلى كوزقاراس قاجەت دەپ سانايمىز. مۇنداعى شەشىمدەردىڭ ءبىرى الماتىنىڭ ەرەكشە مارتەبەسى تۋرالى زاڭدى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. تۇجىرىمدامالىق ماسەلەلەردى بارىنشا ۇيلەستىرۋ ءۇشىن نە وسى زاڭدارعا تۇزەتۋلەر پاكەتىن قاتار قاراۋ, نە زاڭداردى بىرىكتىرۋ سياقتى بىرنەشە نۇسقا ۇسىنىلادى. بۇل تەك ۇسىنىستار ەكەندىگىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. بىراق وسى زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قالانىڭ قارجى ورتالىعىنا اينالۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيتىنى تۇسىنىكتى. تۋريزم, ەكونوميكا, كولىك سالالارىن, سالىق سالاسىن رەتتەيتىن باسقا دا زاڭنامالىق نورمالارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى, دەمەك كوپتەگەن مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ وسى جۇمىسقا قاتىستىرىلۋى قاجەت.
بىرىڭعاي ليستينگ ساۋدا الاڭدارىن تەڭەستىردى
– اوقو ارنايى ساۋدا الاڭىنىڭ تاعدىرىن انىقتاپ العىمىز كەلەدى.
– ەسىڭىزگە سالا كەتەيىن, باستاپقىدا ول ەميتەنتتەر جانە ساۋدا-ساتتىققا باسقا دا قاتىسۋشىلار ءۇشىن وندا جەتكىلىكتى جەڭىلدىكپەن جاعدايلار جاساۋ ءۇشىن قۇرىلعان بولاتىن. ول KASE نەگىزگى الاڭىنان سالىق جەڭىلدىكتەرىنىڭ بولۋىمەن جانە باسقا بىرقاتار ارتىقشىلىقتارمەن ەرەكشەلەنەدى. اوقو دامۋ بارىسىندا ءبىز ولاردى بۇكىل قور نارىعىنا تاراتساق دەپ شەشتىك. بۇل ماقساتتا بىرىڭعاي ليستينگ ەرەجەلەرى قابىلدانعان بولاتىن.
سوندىقتان, بۇگىندە ارنايى الاڭ زاڭدى تۇردە بار بولعانىمەن, ءبىز ەلىمىزدىڭ بۇكىل ۇيىمداستىرىلعان قارجى نارىعى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. تيىسىنشە بارلىق جەڭىلدىكتەر جانە ارتىقشىلىقتار بۇكىل ەلىمىزدىڭ قور نارىعىنا تاراتىلادى. مۇنداي جاعدايدا بۇدان ءارى ارناۋلى ساۋدا-ساتتىق الاڭىنىڭ قىزمەت ەتۋ قاجەتتىلىگى جوق دەپ سانايمىن.
– قازاقستاندىق قور بيرجاسىنىڭ مارتەبەسى: ول – اوقو قۇرىلىمى ما الدە ەلىمىزدىڭ قور نارىعىنىڭ دەربەس, باستى ويىنشىسى ما دەگەندى ناقتىلاپ العىمىز كەلەدى؟
– KASE نە اوقو قۇرىلىمىندا, نە ۇلتتىق بانكتىڭ قۇرىلىمىندا بولا المايدى. بۇل – قىزمەت, بۇرىن – ققا ارقىلى, ەندى – ۇلتتىق بانك ارقىلى مەملەكەت رەتتەيتىن جەكە قارجىلىق ينستيتۋت. كەز كەلگەن زاڭدى تۇلعا رەتىندە بيرجا دەربەس قارجى ينستيتۋتى مارتەبەسىن ساقتايدى, ءارى بۇل ماسەلەدە قانداي دا ءبىر وزگەرىستەر بولمايدى. ءبىر عانا بولۋى مۇمكىن وزگەرىس رەتتەۋشى قوياتىن تالاپتاردىڭ وزگەرۋىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. سونداي-اق ۇلتتىق بانكتىڭ بۇرىنعىشا KASE قۇرىلتايشىلارىنىڭ قۇرامىندا ەكەنىن جانە التىن اكتسيانىڭ يەسى ەكەنىن ەسىڭىزگە سالا كەتەيىن.
رەتتەۋشىنىڭ مىندەتى قارجى ينستيتۋتتارىنا جاعداي جاساۋ, قىزمەتىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن جانە بۇدان ءارى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلاتىنىن ايتا كەتەيىن. اوقو-نىڭ مىندەتى وڭىرلىك ورتالىق مارتەبەسىنە سايكەس كەلەتىن بۇدان جوعارى تالاپتاردى قويا وتىرىپ, قور نارىعى جانە KASE دامۋىنا ىقپال ەتۋ. سونىمەن بىرگە اوقو قىزمەتىنىڭ بيرجانىڭ دامۋىنا قاتىستى قانداي دا ءبىر قورىتىندىسىن جاساۋعا بولادى دەپ پايىمدايمىن. سەبەبى KASE-ءنىڭ اوقو پايدا بولعانعا دەيىنگى قىزمەتىنىڭ ايىرماشىلىعى ايتارلىقتاي. ونى قور نارىعىنا قاتىسۋشىلار دا اتاپ وتۋدە. اتاپ ايتقاندا, بيرجانىڭ ينفراقۇرىلىمى ەداۋىر جاقسارعان, جاڭا ليستينگ ەرەجەلەرى قولدانىلۋدا. KASE مارتەبەسى ءپرينتسيپتى وزگەرگەن: ەگەر اوقو-عا دەيىن بۇل باياۋ دامىعان كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم بولسا, قازىرگى كەزدە جاڭا باعىتتارىن بەلسەندى دامىتىپ وتىرعان جانە ەكى جىل بويى تابىس اكەلۋشى كوممەرتسيالىق ۇيىم بولىپ وتىر. ارينە, داعدارىس جىلدارى دەفولت ورىن الدى, بىراق KASE-گە شىققان جاڭا ەميتەنتتەر – كومپانيالاردىڭ سانى ازايعان جوق. وسى كومپانيالارعا قاراجاتتارىن سالعان ينۆەستورلاردىڭ زارداپ شەككەنى تۇسىنىكتى, الايدا مۇنىڭ ءبارى ۇلكەن ساباق بولىپ, قازىرگى كەزدە ەميتەنتتەر مەن بروكەرلەرگە مۇلدەم وزگەشە, بۇدان جوعارى تالاپتار قويىلۋدا.
باسىمدىقتاردى ايقىندايمىز
– بۇگىنگى تاڭدا اوقو دامىتۋدىڭ قانداي دا ءبىر ساندىق ولشەمدەرى بار ما؟
– ارينە ءبىزدى ساندىق كورسەتكىشتەر تولعاندىرادى, ويتكەنى اوقو 2020 جىلى ازيانىڭ 10 جەتەكشى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولۋ مىندەتى – ءبىز ءۇشىن باستى مىندەت. بىراق ساندىق ولشەمدەر بەلگىلەۋ – كوميتەتتىڭ باسىمدىعى نە قىزمەتى, مەملەكەتتىك ورگاننىڭ مىندەتى دە ەمەس. قازىر ءبىز ءۇشىن باستىسى – اوقو دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن ايقىنداۋ بولىپ تابىلادى. تۇجىرىمدامانى ايقىنداعاننان جانە دە ورتالىقتى دامىتۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارى بەلگىلەنگەننەن كەيىن عانا ءبىز ساندىق كورسەتكىشتەردى قاراستىرامىز, تالدايمىز ءارى باعالايمىز. ەميتەنتتەردىڭ, بروكەرلەردىڭ, ينۆەستورلاردىڭ ساندارى, كولەمدەرى, اينالىمدارى تۋرالى ماسەلەلەر تەك قانا قازاقستان قور بيرجاسىن دامىتۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى.
ەميتەنتتەردى تارتۋ مىندەتى – رەتتەۋشىلەردىڭ مىندەتى ەمەس. بۇل – بيرجانىڭ مىندەتى. بۇل جەردە KASE وكىلەتتىكتەرى كەڭ, ءارى مۇمكىندىكتەرى زور. ماسەلەن, سوڭعى ۋاقىتتا عانا حالىقارالىق بيرجا رەتىندە باعالانىپ جۇرگەن جانە ءىرى شەتەل ويىنشىلارىن بەلسەندى تارتا باستاعان گونكونگ بيرجاسى بەلسەندى الدىن الۋ قىزمەتىن اتقاردى: كەزدەسۋلەر, كونفەرەنتسيالار وتكىزدى, ەميتەنتتەرمەن ءارى ينۆەستورلارمەن جۇمىس ىستەدى. ونىڭ قازىرگى كورسەتكىشتەرى – وسى قىزمەتتىڭ ناتيجەسى. KASE مۇنى جاقسى تۇسىنەدى جانە دامۋ ءارى ەميتەنتتەرگە قولايلى جانە قىزىقتى بولاتىنداي جاعدايلار ۇسىنۋ ءۇشىن وسى باعىتتا قادام باسۋدا.
ءبىز ءوز تاراپىمىزدان بۇل ءۇشىن قۇقىقتىق دەڭگەيدە جاعدايلار جاسايتىن بولامىز.
– اوقو قانداي باسەكەلەستىك ارتىقشىلىققا ستاۆكا جاسايتىن بولادى؟
– ءبىز باسقا قارجى ورتالىقتارىنىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن تالدادىق. ماسەلەن, حۆق تالدامالىق زەرتتەۋىنە سايكەس سينگاپۋردىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىعى ءتيىمدى گەوگرافيالىق جاعدايى بولىپ تابىلادى: ازيانىڭ جىلدام وسەتىن ايماعىندا; ول – سولتۇستىك امەريكا مەن ەۋروپانىڭ قارجى نارىقتارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستىراتىن بۋىن. ۆارشاۆادا – ەۋروپالىق ديرەكتيۆالارعا تولىق ساي كەلەتىن قۇقىقتىق رەجيمنىڭ بولۋى; بيرجانىڭ باعا بەلگىلەۋ تىزىمىنە ەنگىزۋ ءبىر مەزگىلدە باسقا ەۋروپالىق بيرجالاردىڭ ءتيىستى تىزىمىنە قوسۋعا رۇقسات بەرۋ بولىپ تابىلادى. ماسكەۋدە – ىڭعايلى گەوگرافيالىق جاعدايىنىڭ, كولەمى جاعىنان ءىرى ەكونوميكاسىنىڭ جانە باي تابيعي رەسۋرستاردىڭ بولۋى.
الماتى قالاسىنىڭ باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارى – ساياسي ەركىندىكتىڭ بولۋى; ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاقسى قارقىنمەن دامۋى; دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋدى قاجەت ەتەتىن ءىرى كومپانيالار سانىنىڭ كوپتەپ پايدا بولۋى; كاپيتالدىڭ اۋقىمدى اعىندارىنا جانە حالىقارالىق ينۆەستيتسيالارعا قول جەتكىزۋ; قازاقستان ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيالاۋعا جانە وسىندا وزدەرىنىڭ بيزنەستەرىن جۇرگىزۋگە مۇددەلى حالىقارالىق ينۆەستورلاردىڭ بولۋى.
اوقو GFCI يندەكسىنە قوسىلماسا دا, ءبىز وسى يندەكستىڭ كريتەريلەرىن ءبىزدىڭ كورسەتكىشتەرىمىزبەن سالىستىرىپ جاتقانىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى. بىرقاتار پوزيتسيالار بويىنشا اوقو رەيتينگتىڭ ورتاسىندا (اتاپ ايتقاندا, سالىق سالۋ دەڭگەيى, جوعارى بىلىكتى شەتەل ماماندارىن تارتۋ تالاپتارى, تىركەۋ, ليستينگ ەرەجەلەرى بويىنشا) نەمەسە ودان جوعارى پوزيتسيادا تۇر. مىسالى, نارىقتى ءىجو-گە قاتىستى كاپيتالداندىرۋ بويىنشا. دەگەنمەن, حالىقتىڭ سانى سياقتى كورسەتكىشتەر بويىنشا ءبىز رەيتينگ قاتىسۋشىلارىنىڭ كوبىنە جول بەرەمىز.
قارجى نارىقتارىن زاڭنامالىق رەتتەۋ, بىلىكتى, الەۋمەتتىك جانە بيزنەس-ينفراقۇرىلىم قىزمەتكەرلەرىن دايىنداۋ سالاسىنداعى جەتەكشى قارجى ورتالىقتارىنىڭ جاقسى تاجىريبەسى اوقو-نى ودان ءارى دامىتۋدىڭ باستاۋ الار جەرى بولۋى مۇمكىن. نازارلارىڭىزدى تاعى ءبىر جاعدايعا اۋدارايىن: ءبىز ءوزىمىزدىڭ ماقساتىمىز – ورتالىق ازيادا جەتەكشى پوزيتسياعا شىعۋ دەپ وتىرعانىمىز جوق, ءبىز بۇكىل ازيا تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. ياعني ماقسات بيىك, مىندەت اۋقىمدى. سوندىقتان ءبىز سالىق سالۋ رەجىمىن ودان ءارى ىرىقتاندىرۋ, قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال جاساۋ; ۆاليۋتالىق رەتتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىس ىستەۋدى جالعاستىرامىز. بىزگە, ياعني ەلىمىزگە ىقتيمال تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋ, قولايلى ەڭبەك جانە يمميگراتسيالىق رەجيمدەر جاساۋ, ىڭعايلى كولىك جانە اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمدار قۇرۋ, ءبىلىمنىڭ دەڭگەيىن جانە ساپاسىن ارتتىرۋ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندە جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. جانە بۇل ستراتەگيالىق مىندەت – تەك قارجى ۆەدومستۆولارىنىڭ عانا ەمەس, بارلىق مەملەكەتتىك مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ مىندەتى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, جۇمىستارىڭىزعا تابىس تىلەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن الەۆتينا دونسكيح.
