قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىسى № 3

2011 جىل 29 ماۋسىم,   استانا قالاسى جول قوزعالىسى جانە كولىك قۇرالدارىن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋعا بايلانىستى قىلمىستار جونىندەگى ىستەر بويىنشا قىلمىستىق زاڭنامانى قولدانۋ تاجىريبەسى تۋرالى جول قوزعالىسى جانە كولىك قۇرالدارىن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋعا بايلانىستى قىلمىستار جونىندەگى ىستەردى قاراۋ كەزىندە سوت تاجىريبەسىندە تۋىنداعان ماسەلەلەرگە بايلانىستى جانە وسى ساناتتاعى ىستەر بويىنشا زاڭنامانى دۇرىس ءارى بىركەلكى قولدانۋ ماقساتىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ جالپى وتىرىسى قاۋلى ەتەدى: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق كودەك­سى­نىڭ (بۇدان ءارى - قك) 296-بابىندا كوزدەلگەن قىلمىس­تار ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك, ەگەر جول قوزعالىسى نەمەسە كولىك قۇرالدارىن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋ ابايسىزدا ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا اۋىر زيان كەلتىرۋگە نەمەسە ءبىر نە ودان دا كوپ ادامنىڭ ولىمىنە اكەپ سوقتىرعان جاعدايلاردا عانا تۋىنداي­تىنىنا سوتتاردىڭ نازارى اۋدارىلسىن. بۇل رەتتە ورىن العان زارداپتار جول قوزعالىسى نەمەسە كولىك قۇرالدارىن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋمەن تىكەلەي سەبەپتىك بايلانىستا بولۋى ءتيىس. اتالعان زارداپتار ورىن الماعان جول قوزعالىسى نەمەسە كولىك قۇرالدارىن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن وزگە دە بۇزۋ تارتىپتىك, ازاماتتىق-قۇقىقتىق نەمەسە اكىم­شىلىك جاۋاپكەرشىلىككە اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن. 2. قىلمىس جاسالعان ۋاقىتتا 16 جاسقا تولعان, مەحانيكالىق كولىك قۇرالىن جۇرگىزگەن جانە جول قوزعالىسى نەمەسە كولىك قۇرالدارىن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋعا جول بەرگەن ادام قك-ءنىڭ 296-بابىندا كوزدەلگەن قىلمىس سۋبەكتىسى بولىپ تانىلاتىنى ءتۇسىن­دىرىلسىن. بۇل ادامدا كولىك قۇرالىن جۇرگىزۋشى كۋالىگىنىڭ, سول سياقتى ءبىلىمىنىڭ جانە ونى پايدالانۋ داعدىسىنىڭ بولۋى نەمەسە بولماۋى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتپايدى. جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىنىڭ 1.2-تارماعىن نەگىزگە الا وتىرىپ, قاتار جۇرگىزىلەتىن وقۋ كولىك قۇرالىن جۇرگىزۋگە ۇيرەتەتىن ادام, ونىڭ ارەكەتتەرىندە كىناسى مەن سەبەپتىك بايلانىسى بولعان قوعامدىق قاۋىپتى زارداپتار تۋىنداعان كەزدە, قىلمىس سۋبەكتىسى رەتىندە تانىلۋى مۇمكىن. 3. كولىك قۇرالىن مەحانيكالىق قۇرالدارعا جات­قىزۋ كەزىندە سوتتار قك-ءنىڭ 296-بابىنىڭ ديسپوزي­تسياسىنا جانە وسى باپتىڭ ەسكەرتۋىنە سايكەس اۆتوموبيلدەر, تروللەيبۋستار, ترامۆايلار, سونداي-اق تراكتورلار, موتوتسيكلدەر, كۆادروتسيكلدەر جانە وزگە دە وزدىگىنەن جۇرەتىن ماشينالار مەحانيكالىق كولىك قۇرالدارى بولىپ تابىلاتىنىن نەگىزگە الۋى كەرەك. جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىنىڭ 1.2-تارماعىنا ءساي­كەس جۇمىس كولەمى 50 سم كۋبتان اسپايتىن قوزعالت­قىشپەن قوزعالىسقا كەلتىرىلەتىن جانە ەڭ جوعارى كونسترۋكتيۆتى جىلدامدىعى ساعاتىنا 50 شاقىرىمنان اسپايتىن موپەدتەر مەن باسقا دا كولىك قۇرالدارى, سونداي-اق ۆەلوسيپەدتەر, موكيكالار جانە وسىعان سيپاتتامالارى ۇقساس باسقا دا كولىك قۇرالدارى مەحانيكالىق كولىك قۇرالدارىنا جاتپايدى. ەگەر مەحانيكالىق كولىك قۇرالدارىنا جاتپايتىن كولىكتەردى جۇرگىزەتىن ادامداردىڭ جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزۋى ابايسىزدا ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا اۋىر زيان كەلتىرۋگە نەمەسە ءبىر نە ودان دا كوپ ادام­نىڭ ولiمiنە اكەپ سوقتىرعان جاعدايدا, ولار قك-ءنىڭ 300-بابىنىڭ ءتيىستى بولىگىندە كوزدەلگەن قىلمىس ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. 4. جول قوزعالىسىمەن بايلانىسى جوق جۇمىس­تاردى ورىنداۋ كەزىندە (مىسالى, تيەۋ-ءتۇسىرۋ جۇمىس­تارى, كولىك قۇرالدارىن جوندەۋ جانە ماي قۇيۋ, قۇرى­لىس, جول, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە باسقا دا كولىك­تىك ەمەس جۇمىستار ءوندىرىسى) كولىك قۇرالدارىن جۇرگى­زەتىن ادامداردىڭ قك-ءنىڭ 296-بابىندا كورسەتىلگەن زارداپ­تاردىڭ ورىن الۋىنا اكەلگەن ارەكەتتەرى ءىستىڭ ناقتى ءمان-جايلارىنا قاراي قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق كودەكسىنىڭ بەلگىلى ءبىر جۇمىستاردى ءجۇر­گىزۋ ەرەجەلەرىن, قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن نە جەكە ادامعا قارسى قىلمىستار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كوزدەيتىن ءتيىستى باپتارى بويىنشا سارالاۋعا جاتادى. 5. اسكەري قىزمەتشى دەگەن مارتەبەسى بار ادامنىڭ ابايسىزدا ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا اۋىر زيان كەلتىرگەن نە ونىڭ ولىمىنە اكەلىپ سوقتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري, ارنايى نەمەسە كولىك قۇرالىن جۇرگىزۋ نەمەسە پايدالانۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋى قك-ءنىڭ 391-بابىنىڭ ءتيىستى بولىگى بويىنشا سارالاۋعا جاتادى. اسكەري قىزمەتشى وزگە دە كولىك قۇرالدارىن جۇرگى­زۋ نەمەسە ولاردى پايدالانۋ كەزىندە جول قوزعا­لىسى ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن قك-ءنىڭ 296-بابىنىڭ ءتيىستى بولىگى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. 6. قك-ءنىڭ 296, 300-باپتارىنىڭ ديسپوزيتسيا­لارى­نىڭ بلانكەتتىك سيپاتىن ەسكەرە وتىرىپ, ايىپتالۋشى رەتىندە جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى قاۋلىدا, ايىپ­تاۋ قورىتىندىسىندا (ايىپتاۋ حاتتاماسىندا, سوتقا دەيىنگى جەڭىلدەتىلگەن ءىس جۇرگىزۋ حاتتاماسىندا), سوت ۇكىمىندە (قاۋلىسىندا) كىنالى ادامنىڭ جول قوزعالىسى نەمەسە كولىك قۇرالدارىن پايدالانۋ ەرەجەلەرىنىڭ بۇزىلعان تارماعىنا سىلتەمە جاساي وتى­رىپ, ەرەجەنى بۇزعان ارەكەتتەرىنىڭ مازمۇنى اشىلىپ كورسەتىلۋى ءتيىس. ورىن العان قوعامدىق قاۋىپتى زارداپتارمەن سەبەپتىك بايلانىسى جوق جول قوزعالىسى نەمەسە كولىك قۇرالدارىن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋ (مىسالى, جۇرگىزۋشىدە جول-كولىك وقيعاسى كەزىندە جۇرگىزۋشى كۋالىگىنىڭ بولماۋى) اتالعان قىلمىستاردىڭ وبەك­تيۆ­تىك جاعىن قۇراي المايدى جانە ايىپتاۋدان الىنىپ تاستالۋعا ءتيىس. 7. قوعامدىق قاۋىپتى زارداپ كولىك قۇرالدارىن جۇرگىز­گەن بىرنەشە ادامدار قاتىسقان جول-كولىك وقيعا­سىنىڭ سالدارىنان بولسا, وندا ولاردىڭ ارقاي­سىسىنىڭ جول قوزعالىسىنىڭ ناقتى قانداي ەرەجەلەرىن بۇزعاندىعىن, ارقايسىسىنىڭ ارەكەتتەرى مەن قوعامدىق قاۋىپتى زارداپتاردىڭ اراسىنداعى سەبەپتىك بايلانىستى انىقتاۋ قاجەت. وسى ماقساتتا قايسىسىنىڭ ارەكەتى باسقا جۇرگى­زۋشىلەرگە قوزعالىس ءۇشىن كەدەرگى جاساعانىن نەمەسە قاۋىپ توندىرگەنىن, سوڭعىلارى باسقا كولىك قۇرالىمەن نەمەسە ونىڭ جولىنداعى وزگە دە كەدەرگىمەن سوقتى­عىسۋدى نەمەسە ونى باسىپ كەتۋدى بولدىرماۋدىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرىنىڭ بولعاندىعىن انىقتاۋ, سونداي-اق جۇرگىزۋشىنىڭ كولىك قۇرالىنىڭ قوزعالى­سىن تۇراقتى باقىلاۋ مۇمكiندiگىن قامتاماسىز ەتەتىن جىلدامدىقتى تاڭداۋىن مىندەتتەيتىن جول قوزعا­لىسى ەرەجەلەرىنىڭ 10.1-تارماعىن ساقتاعاندى­عىنا دا نازار اۋدارۋ كەرەك. ەگەر جول-كولىك وقيعاسى كەزىندە تۋىنداعان زيان­دى زارداپ بىرنەشە ادامداردىڭ بىرلەسكەن ارەكەتىنىڭ سالدارىنان بولىپ تابىلسا, بىراق ولاردىڭ ىشىندە قك-ءنىڭ 296-بابىندا كورسەتىلگەن كولىك قۇرالدارىن جۇرگىزۋشىلەر عانا ەمەس, باسقالارى دا (مىسالى, جاياۋ ادامدار, ۆەلوسيپەدشىلەر جانە ت.ب.) بولسا, وندا كولىك قۇرالىن جۇرگىزگەن ادامدارعا قك-ءنىڭ 296-بابى قولدانىلادى, ال باسقا ادامداردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرى قك-ءنىڭ 300-بابى بويىنشا سارالاۋعا جاتادى. 8. اۆتوتەحنيكالىق ساراپتامانى تاعايىنداعاندا ساراپشىلاردىڭ شەشۋىنە قۇقىقتىق سيپاتتاعى سۇراق­تار قويىلمايتىندىعىن نازارعا الۋ كەرەك. اۆتوتەحنيكالىق ساراپتاما تەك ارنايى تەحني­كالىق ماسەلەلەردى شەشەدى. ونىڭ ساراپ­تامالىق زەرتتەۋ وبەكتىسى رەتىندە كولىك قۇرالىن جۇرگىزۋشىنىڭ جانە جول قوزعالىسىنا باسقا دا قاتىسۋشىلاردىڭ ناقتى كورىنگەن ارەكەتتەرىمەن بايلانىستى ءمان-جايلار دا بولۋى مۇمكىن. سوت ۇكىم شىعارا وتىرىپ, ساراپشىعا ۇسىنىلعان, ەسەپ ايىرىسۋ جۇرگىزىلگەن باستاپقى دەرەكتەردىڭ قايسىسى نانىمدى دەپ تانىلعانىن كورسەتۋگە جانە ساراپتامالىق قورىتىندىعا باعا بەرۋگە مىندەتتى. بۇل رەتتە ساراپشىنىڭ قورىتىندىسى قىجك-ءنىڭ 25-بابى 2-بولىگىنىڭ تالاپتارىنا بايلانىستى باسقا دالەلدەردىڭ الدىندا باسىمدىققا يە ەمەس, ءىس بويىن­شا زەرتتەلگەن باسقا دا دالەلدەرمەن تالداۋعا, سالىستىرۋعا جانە جيناقتالىپ باعالاۋعا جاتادى. 9. ءبىر ادامنىڭ ءار ۋاقىتتا جاساعان قك-ءنىڭ 296-بابىنىڭ ءارتۇرلى بولىكتەرىندە كوزدەلگەن بىرنەشە ارەكەتى كورسەتىلگەن باپتىڭ ءتيىستى بولىگى بويىنشا دەربەس سارالانۋعا جاتادى. ەگەر كولىك قۇرالىن جۇرگىزگەن ادام جول قوزعالى­سى نەمەسە كولىك قۇرالدارىن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋ كەزىندە ءبىر مەزگىلدە ابايسىزدا ءبىر نەمەسە بىرنەشە ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرسە, سونداي-اق ءبىر نەمەسە بىرنەشە ادامنىڭ ولىمىنە اكەلسە, وندا ارەكەت تۇتاستاي تيىسىنشە اسا اۋىر زارداپتىڭ تۋىنداۋىن كوزدەيتىن قك-ءنىڭ 296-بابىنىڭ ءتيىستى بولىگى بويىنشا سارالانۋعا جاتادى. بۇل رەتتە, وسى ارەكەتپەن كەلتىرىلگەن ونشا اۋىر ەمەس زارداپتار ايىپ تاعىلعاندا جانە ۇكىمدە كورسەتىلۋى ءتيىس. 10. ەگەر ادام كىسى ءولتىرۋ, دەنساۋلىققا زيان كەلتىرۋ نە بوتەننىڭ مۇلكىن جويۋ نەمەسە ءبۇلدىرۋ ماقسا­تىندا كولىك قۇرالىن قاساقانا پايدالانسا, اتالعان ارەكەتتەردى قك-ءنىڭ 296-بابى بويىنشا قوسىمشا سارالاماي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق كودەك­سىنىڭ ەرەكشە ءبولىمىنىڭ جەكە ادامعا قارسى نە مەنشىككە قارسى قىلمىستار تۋرالى باپتارى بويىن­شا سارالاۋ كەرەك. 11. قك-ءنىڭ 296-بابىندا كوزدەلگەن زارداپتار تۋىن­داعان كەزدە جول قوزعالىسى نەمەسە كولىك قۇرال­دارىن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن بۇزعان جانە جول-كولىك وقيعاسى بولعان جەردى تاستاپ كەتكەن كىنالى جۇرگىزۋ­شىنىڭ ارەكەتى قك-ءنىڭ 296 جانە 297-باپتارىندا كوزدەلگەن قىلمىس­تاردىڭ جيىنتىعى بويىنشا سارالاۋعا جاتادى. قك-ءنىڭ 297-بابىنىڭ ەسكەرتۋىنە سايكەس ءجابىر­لەنۋ­شىگە كومەك كورسەتۋگە بايلانىستى جول-كولىك وقيعاسى بولعان جەردەن كەتكەن ادام وسى باپ بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىلادى. ادام جول-كولىك وقيعاسى بولعان جەردە ءوز كۇشىمەن جابىرلەنۋشىگە كومەك كورسەتە المايتىن كەزدە پوليتسيا ورگاندارىنا بولعان وقيعا تۋرالى حابارلاۋ ماقساتىندا جول-كولىك وقيعاسى بولعان جەردەن كەتكەندە دە قك-ءنىڭ 297-بابى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك كوتەرە المايدى. 12. ەگەر اۆتوكولىك قۇرالىن ۇرلاعان نە ايداپ اكەتكەن ادام ونى جۇرگىزۋ كەزىندە قك-ءنىڭ 296-بابىندا كورسەتىلگەن زارداپتارعا اكەپ سوقتىرعان جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگى نەمەسە كولىك قۇرالدارىن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋعا جول بەرسە, وندا ونىڭ ارەكەتى تيىسىنشە قك-ءنىڭ 175 نەمەسە 185-باپتارىندا كورسەتىلگەن جاعدايلاردا جاسالعان قىلمىستاردىڭ جيىنتىعى بويىنشا, سونداي-اق ءىستىڭ ناقتى ءمان-جايلارىنا بايلانىستى – قك-ءنىڭ 296, 297-باپتارى بويىنشا سارالانۋعا جاتادى. 13. قك-ءنىڭ 298-بابىنىڭ ءبىرىنشى بولىگى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك, ەگەر كولىك قۇرالدارىن ساپا­سىز جوندەۋ, سول سياقتى كولىك قۇرالدارىن كورى­نەۋ تەحنيكالىق اقاۋلارىمەن پايدالانۋعا شىعارۋ وسى باپتا كوزدەلگەن, كىنالى ادام الدىن الا زاردابى ورىن الۋى مۇمكىن ەكەندىگىن بىلگەن, بىراق ونى جويۋعا بولادى دەپ ۇشقارى ويلاعان, نە الدىن الۋعا ءتيىس بولسا دا, الدىن الا بىلمەگەن زارداپتارمەن سەبەپتىك بايلانىستا بولعان جاعدايدا عانا تۋىندايدى. زاقىمدالعان كولىك قۇرالدارىنىڭ جانە جابدىق­تاردىڭ پايدالانۋعا جارامدىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن بەلگىلەنگەن تەحنولوگيالىق ەرەجەلەر مەن ساپا نورماتيۆتەرىنەن اۋىتقۋ ارقىلى ورىنداۋ ساپاسىز جوندەۋدى بىلدىرەدى. كولىك قۇرالدارىن تەحنيكالىق اقاۋلارىمەن پايدا­لا­نۋعا شىعارۋ دەپ ۋاكىلەتتى تۇلعانىڭ تەحني­كالىق اقاۋى بار, جول قوزعالىسىنا نەمەسە كولىك قۇرالىن پايدالانۋعا قاۋىپ توندىرەتىن (مىسالى, تەجەگىش جۇيەسىنىڭ, رۋلمەن باسقارۋدىڭ, دوڭگەلەكتەردى بەكىت­كىشتىڭ, باقىلاۋ اسپاپتارىنىڭ, اۆتوماتيكانىڭ جانە تاعى باسقالاردىڭ اقاۋلارى) كولىك قۇرالىن نىساناسى بويىنشا پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋىن ءتۇسىنۋ كەرەك. كولىك قۇرالىن جوندەۋگە جانە ولاردى تەحني­كالىق جارامدى كۇيىندە پايدالانۋعا شىعارۋعا بايلانىستى ماسەلەلەر ارنايى ءبىلىمدى تالاپ ەتەتىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ءىستى دۇرىس شەشۋ ءۇشىن ساراپتامالار, سونىڭ ىشىندە اۆتوتەحنيكالىق ساراپتامالاردى جۇرگىزۋ قاجەت. 14. قك-ءنىڭ 298-بابىنىڭ ءبىرىنشى بولىگىندە كوز­دەلگەن قىلمىس سۋبەكتىلەرى رەتىندە ۇيىمدىق-قۇقىقتىق جانە مەنشىك نىساندارىنا قاراماستان, اۆتوموبيل جانە قالالىق ەلەكتر كولىگىمەن جولاۋ­شىلاردى جانە جۇكتەردى تاسىمالداۋدى جۇزەگە اسىراتىن اۆتوكولىك ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن قاتار, قولدانىستاعى نۇسقاۋلىقتارمەن, ەرەجەلەرمەن نەمەسە ءتيىستى وكىمدەرمەن, نە ولاردىڭ اينالىساتىن قىزمەتتىك جاعدايىنا بايلانىستى كولىك قۇرالدا­رىنىڭ جوندەلۋى, تەحنيكالىق جاي-كۇيى مەن پايدا­لانىلۋى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن, ابايسىزدا دەنساۋلىققا اۋىر زيان كەلتىرۋگە, نە ولىمگە اكەپ سوقتىرعان ساپاسىز جوندەۋ جۇرگىزگەن باسقا دا ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرى تانىلۋى مۇمكىن. 15. قولدانىستاعى ەرەجەلەردى بۇزىپ, كولىك قۇرا­لىن الكوگولدى, ەسىرتكى نەمەسە وزگە دە ماس كۇيدەگى ادامعا جۇرگىزۋگە بەرگەن كولىك قۇرالىنىڭ جۇرگى­زۋشىسى نە يەسى, ەگەر بۇل ابايسىزدا دەنساۋلىققا اۋىر زيان كەلتىرۋگە, نەمەسە ءبىر نە بىرنەشە ادامداردىڭ ولىمىنە اكەپ سوقتىرسا, قك-ءنىڭ 298-بابىنىڭ تيىسىنشە ەكىنشى بولىگى, ءۇشىنشى بولىگى, ءتورتىنشى بولىگى بويىنشا, ال بۇل جاعدايدا كولىك قۇرالىن جۇرگىزگەن ادام – قك-ءنىڭ 296-بابىنىڭ ءتيىستى بولىگى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. 16. سوت قك-ءنىڭ 296-بابىنىڭ 3-بولىگى بويىنشا كولىك قۇرالىن جۇرگىزۋ قۇقىعىنان ايىرۋ, ال قك-ءنىڭ 298-بابى بويىنشا بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى قوسىمشا جازانى قك-ءنىڭ 41-بابىنىڭ 3-بولىگىنە سايكەس تاعايىنداۋعا قۇقىلى. 17. قك-ءنىڭ 48-بابى بەسىنشى بولىگىنىڭ ا) تارما­عىنا سايكەس قك-ءنىڭ 296, 298, 300-باپتارىندا كوزدەلگەن قىلمىستار ءۇشىن سوتتالعاندارعا مەرزىمىنە قاراماستان, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازانى وتەۋ قونىس-كولونيالارعا تاعايىندالادى. سوت قاساقانا جانە ابايسىزدا جاسالعان قىلمىس­تاردىڭ جيىنتىعى بويىنشا سوتتالعاندارعا, ەگەر قاساقانا قىلمىس ءۇشىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋمەن بايلانىستى ەمەس جازا تاعايىندالعان جاعدايدا عانا باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى وتەۋدى قونىس-كولونيادا تاعايىنداۋعا قۇقىلى. 18. جول قوزعالىسى جانە كولىك قۇرالدارىن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋعا بايلانىستى قىلمىستار تۋرا­لى ىستەردى قاراعان كەزدە, سوتتار ماتەريالدىق جانە ءىس جۇرگىزۋ زاڭدارىنىڭ تالاپتارىن, سونداي-اق «ازامات­تىق تالاپتى قىلمىستىق پروتسەستە قاراۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ 2005 جىلعى 20 ماۋسىمداعى № 1 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا بەرىلگەن تۇسىندىرۋلەردى ساقتاي وتىرىپ, ازاماتتىق تالاپ ارىزداردىڭ دۇرىس شەشىلۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق كودەكسىنىڭ (بۇدان ءارى – اك) 931-بابىنىڭ 1-بولىگىنە سايكەس جوعا­رى قاۋىپتىلىك كوزدەرىنەن كەلگەن زياندى وتەۋ مىندەتى جۇكتەلەتىن كولىك قۇرالدارىنىڭ يەلەرى وسى ساناتتاعى ىستەر بويىنشا ازاماتتىق جاۋاپكەرلەر رەتىندە تارتىلۋى ءتيىس. بۇل رەتتە سوتتار جول-كولىك وقيعاسىنىڭ ءناتي­جەسىندە ومىرىنە, دەنساۋلىعىنا نەمەسە مۇلكىنە زيان كەلتىرىلگەندە جابىرلەنۋشىنىڭ كولىك قۇرالدارى يەلەرىنىڭ ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ مىندەتتى ساقتاندىرۋعا بايلانىستى ساقتاندىرۋ وتەمىنە قۇقىعى بار ەكەنىن ەسكەرۋى ءتيىس. سوندىقتان اك-ءنىڭ 924-بابىنا سايكەس جابىرلەنۋشىنىڭ ساقتاندىرۋ وتەمى مەن زياننىڭ ناقتى مولشەرى اراسىنداعى ايىرما­شىلىقتى ءوندىرۋ تۋرالى سوتتالۋشىعا قويعان تالاپ­تارى شەشىلۋى مۇمكىن. ەگەر جول-كولىك وقيعاسى سالدارىنان كەلتىرىلگەن زيان ساقتاندىرۋ جاعدايى بولىپ تابىلماسا نە يەسىنىڭ ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگى مىندەتتى ساقتان­دىرۋعا جاتپايتىن مەحانيكالىق ەمەس كولىك قۇرالىن جۇرگىزۋشىنىڭ كىناسىنەن (مىسالى, مال كولىگى قۇرالى نەمەسە ۆەلوسيپەدپەن باسىپ كەتۋ سالدارىنان) كەلتىرىلسە, ونى كىنالى ادام ازاماتتىق زاڭنامادا كوزدەل­گەن جالپى ەرەجەلەر بويىنشا وتەيدى. 19. مورالدىق زياندى وتەۋ تۋرالى تالاپ ارىز­داردى قاراۋ كەزىندە, سوتتار اك-ءنىڭ 951, 952-باپ­تارىنىڭ ەرەجەلەرىن جانە «سوتتاردىڭ مورالدىق زياندى وتەۋ تۋرالى زاڭنامانى قولدانۋى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ 2001 جىلعى 21 ماۋسىمداعى № 3 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا بەرىلگەن تۇسىندىرۋلەردى باسشىلىققا الۋى كەرەك. سوت­تار مورالدىق زياندى وتەۋ مولشەرىن ايقىنداۋ كەزىندە بەلگىلەنگەن وتەماقى مولشەرى تالاپكەردىڭ مالىمدەگەن تالاپتارىن ورىندى قاناعاتتاندىرا­تىندىعى تۋرالى قورىتىندىعا كەلۋگە مۇمكىندىك بەرۋى ءۇشىن ادىلدىك پەن جەتكىلىكتىلىك قاعيداتتارىن نەگىزگە العان ءجون. جابىرلەنۋشى جول قوزعالىسىنا قاتىسۋشى رەتىندە ايرىقشا ابايسىزدىق تانىتقان كەزدە (ماس كۇيدە بولۋى, جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزۋى جانە ت.ب.), زياندى وتەۋ مولشەرى ازايتىلۋعا نەمەسە ونى وندىرۋدەن باس تارتىلۋعا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن. ساقتاندىرۋ وقيعالارىنىڭ تۋىنداۋىنا بايلا­نىس­تى مورالدىق زياندى ءۇشىنشى تۇلعالارعا وتەپ بەرۋ ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنا جۇكتەلمەيدى. ساقتان­دىرۋ وقيعاسى تۋىنداعان كەزدە مورالدىق زياندى وتەۋ اۆتوكولىك قۇرالىنىڭ يەسىنە نەمەسە تاسىمال­داۋشىعا جۇكتەلۋگە ءتيىس. 20. جابىرلەنۋشىمەن تاتۋلاسۋعا بايلانىستى ىستەردى قىسقارتۋ تۋرالى ءوتىنىش بولعاندا, سوتتار قك-ءنىڭ 67-بابىنىڭ تالاپتارىن قاتاڭ ساقتاۋى جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 67-بابىن قولدانۋ جونىندەگى سوت پراكتيكاسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ 2001 جىلعى 21 ماۋسىمداعى № 4 نورماتيۆتىك قاۋلىسىندا بەرىلگەن تۇسىندىرۋلەردى باسشىلىققا الۋى ءتيىس. ەگەر ادامداردىڭ ارەكەتتەرى قك-ءنىڭ 296-بابىندا جانە قك-ءنىڭ 297-بابىندا كوزدەلگەن قىلمىستاردىڭ جيىنتىعىن قۇرايتىن بولسا, وندا قك-ءنىڭ 67-بابىن قولدانۋ تۋرالى ماسەلە ءاربىر ارەكەتكە قاتىستى جەكە شەشىلەدى. 21. قك-ءنىڭ 296-بابىندا كوزدەلگەن قىلمىستاردى جاساۋعا ايىپتالعان ادامعا قاتىستى قىلمىستىق ءىس قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭدارىندا كوزدەلگەن نەگىزدەرمەن توقتاتىلعاننان كەيىن, ادام اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 69-بابى 5-بولىگىنە سايكەس, ونىڭ ارەكەتتەرىندە اكىم­شىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق بەلگىلەرى بولعان جاعداي­لاردا عانا قىلمىستىق ءىستى توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان كۇننەن باستاپ ءۇش ايدان كەشىكتىرىلمەي اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى مۇمكىن. ماتەريالدىق زالالدى ءوندىرۋ ماسەلەسى ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تارتىبىمەن شەشىلۋى مۇمكىن. 22. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 4-بابىنا سايكەس, وسى نورماتيۆتىك قاۋلى قولدانىس­تاعى قۇقىق قۇرامىنا قوسىلادى, سونداي-اق جالپىعا بىردەي مىندەتتى بولىپ تابىلادى ءارى رەسمي جاريا­لانعان كۇنىنەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى ب.بەكنازاروۆ. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى, جالپى وتىرىس حاتشىسى ج.بايىشەۆ.