زارۋلىكتى “ 3 -ەنەرگوورتالىق ” شەشەدى

وڭتۇستىكتە ەلەكتر ەنەرگياسىنا ءزا­رۋلىك بار. “شامنىڭ جارىعى تۇبىنە ءتۇس­پەيدى” دەگەندەي, رەسپۋبليكادا ءۇشىنشى قالا اتانعان شىمكەنتتىڭ تاپ ىرگەسىندە وتىرسا دا ەلەكتر جارىعىنىڭ تولىق قۋا­تى جەتپەيتىن, كەيدە جالپ ەتىپ ءسونىپ قا­لاتىن شاعىن اۋىلدار بار. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدا­رى­نىڭ باسىندا ەلەكتر ەنەرگياسى, جىلۋ وندىرەتىن قازاندىقتار ۇستاعاننىڭ قو­لىن­دا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتىپ, قالىڭ جۇرت ايلاپ قاراڭعىلىقتىڭ قۇشاعىندا قال­عانىن ۇمىتقان جوق. ۇيدە كوگىلدىر وتىن, جىلۋ بولماي, دالادان شوپشەك تەرىپ, قازان اسقان كۇندەر دە ۇمىتىلماق ەمەس. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بيۋد­جەتىنىڭ ءوزى تۇتاس قىرعىزستانداي مەم­لەكەتتىڭ جىلدىق بيۋدجەتىنەن ارتىق. وسىنىڭ ءوزى قوردالانعان ماسەلەلەردى رەت-رەتىمەن شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ادامدار دا قىزىق. پىشاق ۇستىنەن ءبولى­نىپ كەتكەن جەرلەرگە ءۇي سالىپ العاننان كەيىن تەزىرەك ەلەكتر جارىعى, جول تار­تىلىپ, اۋىز سۋ جانە ىستىق سۋ كىرسە دەپ ويلايدى. الايدا, وسى ماسەلەلەردىڭ شەشىلمەي جاتقانى جوق. جۋىردا شىمكەنت قالا­سىنىڭ اكىمى ارمان جەتپىسباەۆ التى ايلىق جۇمىس ەسەبىندە ەلەكتر, تابيعي گاز­بەن جانە جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى جۇمىستاردى تۇيىندەپ ايتقان. جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا 2011 جىلى 2 جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا 451,0 ملن.تەڭگە قارالعان. ونىڭ ىشىندە, ۇزىن­دىعى 3,1 كم. ماگيسترالدى جىلۋ قۇبىر­لارىن كۇردەلى جوندەۋگە 352 ملن.تەڭگە قاراستىرىلىپ, جۇمىستار جۇرگى­زى­لۋدە. ءناتي­جەسىندە بيىلعى جىلى 60 پا­يىز جىلۋ قۇبىرلارى كۇردەلى جوندەۋدەن وتەدى. ىشكى ورامدىق جىلۋ قۇبىرلارىنىڭ 12,3 كم اۋىستىرۋعا 98,8 ملن.تەڭگە قارا­لىپ, جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. قالا اكىمى بۇگىن جانە ەرتەڭ اتقارى­لاتىن جۇمىستاردىڭ جاي-جاپسارىن با­يان­­دادى. الايدا, ەلەكتر ەنەرگياسى تاپ­شىلىعىن شەشپەي, ونەركاسىپتى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. ال ەنەرگوورتالىقتار جاڭارتۋدى قا­جەت ەتەدى. تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنت­تىگىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بو­يىنشا دەپارتامەنتى جانىنداعى ساراپ­تىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, كاسىپكەر قايىپ­بەك قامباروۆ وسىعان بايلانىستى ويلا­رىن بىلايشا جۇپتايدى. جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا كوم­مۋنال­دىق ينفراقۇرىلىمنىڭ جەلىلەرى مەن تەحنيكالىق جاي-كۇيى جوندەۋدى نەمەسە اۋىستىرۋدى تالاپ ەتەدى. وسىعان باي­لانىستى بىلتىر تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋ­نال­دىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى سالالىق باعدار­لاماسى ماقۇلداندى. باعدارلامانىڭ مىندەتى كوممۋنالدىق جۇيەلەردىڭ جاڭعىر­تىلۋى مەن دامۋىنا ىقپال ەتۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنداعى ەنەرگيا تيىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ, وسى سالاعا جەكە كاپيتال تارتۋ جانە تاريف جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى.    وڭتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىسى, ونىڭ ىشىندە شىمكەنت قالاسى ەنەرگيا تاپشىلىعىن تارتىپ وتىر­عان ايماق. بۇل تاپشىلىق ونەركاسىپكە, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋگە كەرى اسەر ەتەتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. تىعى­رىقتان شىعۋدىڭ جولى – وڭىردەگى ەنەرگيا وندىرەتىن كاسىپورىنداردى جاڭارتۋ. وسى­عان بايلانىستى ەنەرگەتيكتەر مەن ماماندار بىرلەسە وتىرىپ, «3-ەنەرگوورتالىق» اق-عا ارناپ ينۆەستيتسيالىق جوبا جاسادى. ول يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى مەن وقو بويىنشا تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ دەپارتامەنتىنىڭ بىرلەسكەن بۇيرىعىمەن بەكىتىلدى. جالپى ءبىر ايتا كەتەرى, اتالعان كاسىپ­ورىننىڭ جىلۋمەن بىرگە 160 مۆت ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋگە شاماسى جەتەدى. قازىر جازعى ۋاقىتتا 80 مۆت, قىسقى ۋاقىتتا 150 مۆت ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرىپ وتىر. 2007-2010 جىلدار ارالىعىندا جەكە ينۆەستورلارمەن كاسىپورىنعا  7,6 ميلليارد تەڭگە قار­­جى سالىندى. 2,9 ميلليارد تەڭگەگە جىلۋ ورتالىعى مەن قالانىڭ وڭتۇستىك اي­ما­عىن قوساتىن جاڭا جىلۋ ماگيس­ترالىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. جىلۋ جۇيەلەرىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگى­زىلدى, قوندىرعىلارى جاڭاردى. ولار­دىڭ بۇرىن­عىعا قاراعاندا قۋاتتىلىعى, تيىمدىلىگى ارتتى. وسى جۇمىستاردىڭ ءناتي­جەسىندە ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ 165 پايىزعا ءوستى. ايتالىق, 2007 جىلى ول 536,4 ملن. كۆ/ساع بولسا, 2009 جىلى 884,4 ملن. كۆت/ساع-قا جەتتى. بۇدان بولەك وتىنعا كەتەتىن شىعىن­نىڭ كولەمى دە ايتارلىقتاي كەمىپ, تۇتىنۋ­شىلارعا جىلۋ بەرۋ 1,5 ەسەگە, ال ەلەكتر قۋاتىن بەرۋ 23 پايىزعا ارتتى. اكتسيونەرلەر كومەگىنىڭ ارقاسىندا 2007-2010 جىل­دار ارالىعىندا مازۋت پەن گازعا ءتو­لەنەتىن شىعىننىڭ ءبارىن كاسىپورىن ءوز ەسەبىنەن جابا الدى. ياعني, كاسىپورىن توقتاپ قالۋ­دىڭ الدىن الىپ, تۇتىنۋشى الدىن­داعى مىندەتىن ورىنداپ شىقتى دەگەن ءسوز. جوبا بويىنشا 2012 جىلعا قاراي كا­سىپورىنعا جاڭا تۋربينا مەن گەنەراتور ور­ناتۋ ارقىلى ونىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ قۋاتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دالىرەگى, ەلەكتر قۋاتىن 210 مۆت-قا دەيىن نەمەسە 80 پايىزعا وسىرۋگە مۇمكىندىك بار. بۇل وڭىردەگى جارىق تاپشىلىعىن ءبىرجولاتا شەشە الادى. جالپى, ءبىز مىنا ماسەلەگە ايرىقشا كوڭىل بولۋگە ءتيىستىمىز, كاسىپ­ورىن­داردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ونى دامىتۋ قاجەت. دامىماعان, جاڭا­لانباعان كاسىپ­ورىندى قۇردىمنان قۇتقارىپ قالۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز وتكەن قىستا سەمەي مەن قارا­عاندى وبلى­سىنىڭ پريوزەرسك قالاسىن­داعى جاعدايدىڭ قايتالانباۋىن كۇنى بۇرىن الدىن الۋعا ءتيىستىمىز. ولاي بولسا وتكەن-كەتكەننەن ساباق الۋ, جىلۋمەن, جارىقپەن قامتاماسىز ەتەتىن كاسىپورىنداردىڭ ين­ۆەس­تيتسيالىق جوبالا­رىنا جەتكىلىكتى دارەجەدە ءمان بەرۋ, ونىڭ جۇزەگە اسۋىنا ىقپال ەتۋ اتقارۋشى ور­گاننىڭ مىندەتى دەپ بىلەمىن. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى وسى­لاي دەيدى. ءبىر سۇيسىنەرلىگى, ورتالىقتىڭ قوندىرعىلارىن زامان تالابىنا ساي جاب­دىقتاۋعا مەيىلىنشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعان    “3-ەنەرگوورتالىق” باسشىلىعى وزدەرىندە دە قارجى تاپشىلىعى بايقالسا دا يگىلىكتى ىستەردەن شەت قالمايدى ەكەن. مۇنى قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءۋاليحان سۇلەيمەنوۆ اقساقال راستاعان. – شىمكەنتتە بۇگىندە 300-دەن اسا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى جانە 7 مىڭعا جۋىق تىل ەڭبەككەرى تۇرادى. مە­نىڭ بىلۋىمشە, سوعىس ارداگەرلەرىنە جى­لۋدى تەگىن بەرۋ رەسپۋبليكادا تەك شىم­كەنتتە عانا بار. وسىنداي يگى ءداستۇردى قالىپ­تاستىرعان جوعارىدا اتالعان كاسىپ­ورىننىڭ باسشىلىعىنا ءوز تاراپىمنان دا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ەنەرگوورتالىق قالانى جىلۋ جانە ىستىق سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان جالعىز كاسىپورىن. ونىڭ قىزمەت ەتۋ ايماعىنا جالپى اۋماعى 3,7 ملن. تەكشە مەتردى الىپ جاتقان 1843 كوپ قاباتتى ءۇي, ەكى مىڭداي مەكەمە جانە قوعامدىق ۇيىم­دار كىرەدى. تەتس ساعاتىنا ورتاشا ەسەپتەن 100 مۆت ءوندىرىپ كەلدى. بۇل وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا كەرەك ەنەر­گيانىڭ ۇشتەن بىرىندەي عانا. ءتورت جىل بۇرىن ەنەرگوورتالىققا كەلگەن جەكە ينۆەستور مودەرنيزاتسيالاۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋ جاساۋعا قوماقتى قارا­جات بولگەن. جاڭا جىلۋ ماگيسترالى قۇرى­لىسىنىڭ قۇنى 2,9 ملرد. تەڭگەگە ءتۇستى. بۇل وبلىس ورتالىعىن جىلۋمەن قامتۋدى جال­عاستىرۋداعى كوپ جۇمىستاردىڭ بىرەگەيى عانا. جىلۋ جۇيەسىن جاقسارتۋ مەن قور­شاعان ورتاعا زالالسىزداندىرۋ ارەكە­تى ءوز ءناتي­جەسىن بەرە باستاعان سىڭايلى. الايدا, وندىرىستىك شىعىنداردىڭ كوپ­­تىگى ورتالىقتىڭ قولىن بايلاپ وتىر. مامان­داردىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا 4 ملرد. تەڭگە شىعىنعا وتىرعان. ونىڭ ىشىندە جىلۋ جاب­دىقتاۋعا قىزمەت ەتۋگە باعىت­تالعان دەبيتور­لىق قارىز جارتى ميل­ليوننىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتكەن. ونىڭ ۇستىنە تۇتىنۋشىلار ەلەكتر ەنەرگياسى ءۇشىن 100 ملن. تەڭگە قارىز. وسىنىڭ ءبارىن ەسەپكە الساق, الىپ قالانى جىلىتىپ ءارى ەلەكتر ەنەرگيا­سى­مەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ورتالىق­تىڭ ءحالى مۇشكىل سياقتى. قيىندىقتان شىعار جول قايسى؟ تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنت­تىگىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بو­يىن­شا دەپارتامەنتى جانىنداعى ساراپ­تىق كوميس­سيانىڭ مۇشەسى, وبلىستىق ءماس­ليحات­تىڭ دەپۋتاتى, كاسىپكەر قايىپبەك قامباروۆ ءبىر سوزىندە: ءبىز قاي ۋاقىتتا دا ءتاريفتىڭ كوتەرىلۋىنەن قورىقپاۋىمىز كەرەك. تۇتىنۋ­شى ونى تۇسىنە ءبىلۋى ءتيىس. شىم­كەنتتە سوڭعى ءۇش جىلدا كوممۋ­نالدىق قىزمەتتەرگە ءتاريفتى كوتەرمەگەن كاسىپورىندار دا بار. ال وسى ءۇش جىلدا تاۋار باعاسى, ينفلياتسيانىڭ دەڭگەيى ءبىرشاما كوتەرىلدى. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ءتاريفتى كوتەرمەگەندىكتەن شىعىنعا باتىپ وتىر­عان كاسىپورىندار دا جوق ەمەس. سون­دىقتان, قولداعى بار دۇنيەنى قۇرتىپ الۋعا بولمايدى, – دەيدى. كاسىپكەر ءارى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتىنىڭ ءۋاجى ورىندى شىعار.               “ 3-­ەنەر­گوورتالىق” وڭتۇستىكتە جىلۋ مەن ەلەكتر تاپشىلىعىن جويا الاتىن بىردەن ءبىر كاسىپورىن. ال ونداي كاسىپ­ورىن­دى تۇرا­لاتىپ الۋ ەرتەڭگى كۇنى ۇلكەن قيىن­دىق­تار اكەلەتىندىگىن ۇمىتپاۋ كەرەك سياقتى. باقتيار تايجان, شىمكەنت.