150 ميلليون شاباق قۇتقارىلماق

قىستىڭ كەزى ەدى. جولساپارعا شىق­تىق. باعىتىمىز – ارال اۋدانى. ماقسات – ەلدى مەكەندەردى ارالاپ, جاعدايىن كوزبەن كورىپ قايتۋ بولاتىن. جولباس­شىمىز وبلىستىڭ باسشىسى-تىن. سەڭ سوققان بالىقتاي بو­لىپ كەلە جاتقا­نىمىزدا كولىك-كەرۋەن توق­تادى.   اكىم شاقىرىپ جاتىر ەكەن. باردىق. – مىنانى قاراشى, – دەدى سالعان جەردەن. – قانشاما بايلىق دالاعا كەتىپ جا­تىر. وسىنىڭ ءبارى كىشى ارالدا قالسا عوي, ەلدىڭ ىرزىعى ارتار ەدى, – دەدى دە ءۇنسىز قالدى. ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الايىق. توقتاعان جەرىمىز كوكارال سۋ توسپاسى ەكەن. جالپى, الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنەر بولساق, تابانى كەپكەن تەڭىزدى ەكى بولىككە ءبولىپ, توسپا سالۋ ارقىلى سۋ تولتىرۋ وقيعاسى بولعان ەمەس. اللانىڭ الدىندا بەتىمىز جارىق بول­سىن, بۇل – ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ قاجىرلى قايراتى مەن ىستىق جۇرەگىنىڭ, ەلگە جانا­شىر­لىعىنىڭ ارقا­سىندا ىسكە اسقان ءجايت. سول كوكارال سۋ توسپاسىن سالعاندا ءبىر قاتەلىك كەتكەن. توسپاعا بالىق­تار­دىڭ وتەۋىن تەجەيتىن قۇرىلعى قويىل­ماعان. سونىڭ سالدارىنان كىشى ارال­داعى بار بالىق تايداي تۋلاپ, باقاداي شۋلاپ ۇلى تەڭىزگە كەتىپ جاتىر. ال ولار ۇلكەن تەڭىزدە ءومىر سۇرە المايدى. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, تۇششى سۋدا وسكەن بالىق تەڭىزدىڭ تۇزدى سۋىنا بارعان سوڭ, قىرىلىپ قالا­دى. ەكىنشىدەن, ۇلكەن تەڭىزدىڭ تابانىندا عانا سۋ جاتىر. سوندىقتان ساياز جەرگە جەتكەندە با­ۋىرىمەن جەر تىرناپ, باتپاقتاپ قا­لادى. سونىمەن بىرگە, بالىقتار ۇلكەن تەڭىزدەن قايتا كىشى ارالعا قاشادى. ال وعان ارنايى قاشىرتقى سالىنباعان. ءسويتىپ, ۇلكەن تەڭىزدە ميلليونداعان شاباق قىرىلىپ جا­تىر. ال سونىڭ ءبارىن كىشى ارالدا ۇستاساق, ەلدىڭ يگىلىگىنە اينالار ەدى. اكىمنىڭ بىزگە وكىنىشپەن ايتىپ تۇرعانى دا وسى ەدى. رەسمي دەرەك بويىنشا, ۇلى تەڭىزدە جىلىنا 500 ميلليونعا جۋىق شاباق قىرىلادى ەكەن. بۇل اسپاننان الىنعان دەرەك ەمەس. راسىمەن دە سولاي. ەگەر كوكارال سۋ توسپاسىنا بارىپ, كوزى­ڭىزبەن كور­سەڭىز, ساناۋلى ۋاقىتتىڭ ىشىندە ۇلكەن تەڭىزگە ءۇيىر-ءۇيىر بالىق­تىڭ قاشىپ جاتقانىن كورەر ەدى­ڭىز. ال توسپادان ءسال ارىرەكتە ۇزىن­دىعى 15 شاقىرىم, ەنى 70-80 مەتر, تە­رەڭدىگى 2,5 مەتر بولاتىن ار­نا بار. سونى بارىپ كورىڭىز. العا­شىندا سۋدىڭ قارالىعىنا تاڭ­عالاسىز. بايىپتاپ قاراساڭىز, ونىڭ بارلىعى بالىقتىڭ ارقاسى ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىز. سانسىز بالىقتىڭ ارقاسى سۋدىڭ ءوزىن قا­راي­تىپ كورسەتكەنىن ەلەستەتىڭىز­شى. سۇمدىق قوي! ماماندار سول جەر­دىڭ وزىندە 700-800 ميلليون شا­باق­تىڭ تىرلىك ەتىپ جۇرگەنىن ايتا­دى. مۇنىڭ قانشا بايلىق ەكەنىن, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق جاعدايىن ارتتىرۋعا, شارۋاسىن ءتۇ­زەۋىنە قانشالىقتى كومەك ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى, باسى ار­تىق شارۋا. بۇل ارا­داعى باستى ءما­سەلە, سول باي­لىقتى دالاعا جىبەرمەي, وزىمىزدە قالاي ۇستاپ قالا­مىز؟ ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟ ميلليونداعان شاباق­تى شەتكە جىبەرمەۋدىڭ جولى قايسى؟ قابىرعاسىنان قويىلعان سۇراق­قا قاباعىڭىزدى تۇيمەي كو­رى­ڭىز. ال­دىمەن ارال قالاسىندا اۋدان اكىمى ءناجمادين مۇساباەۆ­تىڭ توراعا­لىق ەتۋىمەن سەمينار ءوتتى. وعان اۋدان شەڭبەرىندەگى بارلىق بالىق شارۋا­شىلىقتارى مەن سەرىكتەستىك توراعا­لارى, كا­سىپ­كەرلەر قاتىستى. بالىق شارۋا­شىلىعىنا قاتىستى ويلارى­مەن ءبولىستى. ۇلى تەڭىزگە كەتىپ جات­قان شاباقتاردى قۇتقارۋدىڭ جايىن كەڭەستى. سەمي­نارعا قاتىسۋشىلار كە­لەسى كۇنى شاشاۋ شىقپاستان كوك­ارال بوگەتىنىڭ باسىنا جينال­دى. بالىقشىلار قاجەت­تى قۇرال-جابدىقتارىن, ارناۋ­لى تسيس­تەر­نا­لى اۆتوكولىكتەرىن دا­يىن­­داپ, الىپ كەلىپتى. ءتىپتى, اۆتوكران دا تۇر ەكەن. سۋعا العاش بولىپ «قوسجار», «قا­مىستىباس», «قۋانىش» سەرىكتەس­­تىكتەرىنىڭ بالىقشىلارى قايىقتا­رىن ءتۇسىردى. ءسويتىپ, جىلىم تارتا باستادى. «قولى قيمىلداعاننىڭ اۋزى دا قيمىلدايدى» دەي مە؟ سول سەكىلدى جىلىم تارتقان بالىقشى­لار سۋدان ريزىعىن تەرە باستادى. ولار اۋزى قازىر قيمىلداماسا دا, بولاشاقتا ۇرتى تولىپ بالىق جەيتىنىن, ساتىپ نەسىبەسىن ايىرا­تىنىن ءبىلىپ جىمىڭ قاعادى. ال­عاشقى نەسىبە از بولمادى. سۋدىڭ جاعاسىندا تۇرعان كونەكوزدەر جىلىممەن الىن­عان بالىقتىڭ ءبىر توننادان كەم ەمەس ەكەنىن ايتىپ, شۋلاسىپ جاتتى. قا­يىقتاعى جىگىتتەر وسىدان كەيىن اۋداعى كۇمىستەي جارقىراعان با­لىق­تاردى جوعارى­دان تۇسىرىلگەن تسيستەرناعا شەلەكپەن كۇرەپ سالا باستادى. اۋداعى بالىق ءتۇسىرىلىپ جاتىر. بىراق ءتۇبى كورىنەر بولمادى. ءبىر ۋاقىتتا با­رىپ قانا تاۋسىلدى. كران تسيستەر­نانى كوتەرىپ الا جونەلدى. جوعارى كوتەرىلگەن تسيستەرنا مۇ­نان سوڭ بوگەتتىڭ كىشى تەڭىز جاق بولىگىنە ءوتتى. تسيستەرنانىڭ قاق­پاعىن اشىپ جىبەرگەندە, ءشۇپىر­لەگەن شاباقتار اق جاۋىن سەكىلدى شاشىراپ كىشى ارالعا ءتۇسىپ جاتتى. وسى ۋاقىتتا باسقا با­لىقشىلار وزدەرى تارتقان جى­لىم­داعى شاباق­تاردى جاعا­لاۋدا تۇرعان اۆتوتسيس­تەر­ناعا سالا باس­تادى. ال بۇل كولىكتەگى شاباقتار بوگەتتەن الى­سىراق جەرگە نەمەسە باسقا كول ايدىنىنا اپارىلادى دەگەن ءسوز. ارال – سىرداريا وبلىسارا­لىق بالىق شارۋاشىلىعى ينس­پەكتسيا­سىنىڭ باستىعى ءاليمۇسا قوجاعۇل ايتادى: «كىشى ارالداعى بالىق قورى 15-20 مىڭ توننانى قۇرايدى. ودان جىلىنا 3,5-4 مىڭ تونناداي بالىق اۋلانادى. بۇلاي كەتە بەرسە بالىق قورى تۇگەسىلىپ قالارى انىق. سوندىقتان دا كوكارال بوگەتىنىڭ ەكىنشى بەتىندە جاتقان بالىقتى قۇت­قارۋ وتە يگىلىكتى جانە پايداسى مول ءىس. ول كىشى ارال مەن جەرگىلىكتى كول­دەردىڭ بالىق قورىن ارتتىرۋعا تىكەلەي اسەر ەتەدى. قازىر مۇندا با­لىقتىڭ 26 ءتۇرى بار بولسا, ونىڭ 16 ءتۇرى وندىرىستىك ماقساتتا اۋلانادى». ارال اۋدانىنىڭ اكىمى ءناجما­دين مۇساباەۆ: «اۋدانداعى ون با­لىق شارۋاشىلىعى تەندەرگە قا­تى­­سىپ, ون ۋچاسكەدە بالىق اۋلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋدى ۇتىپ العان. قازىر تابيعات پايدالانۋ­شى­لار­دىڭ جاعدايى جاق­ساردى. ولار قا­جەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن, قا­يىق­تارمەن, اۋ جانە باسقا دا قۇرىلعىلارمەن, ارنايى كولىك­تەر­مەن, توڭازىت­قىش­تارمەن جا­راق­تانعان. بالىقشى­لار­مەن جا­سال­عان كەلىسىم-شارتتا وزدە­رى­نە بەكىتىلگەن سۋ ايدىن­دارىندا با­لىق قورىن كوبەيتۋ تۋرالى تالاپ بار. مىنە, بۇگىنگى باستالعان اكتسيا ءبىر جاعىنان وسى تالاپ­تىڭ ورىن­دالۋىن قامتاماسىز ەتپەكشى», – دەيدى. اكتسيا 2 ايعا سوزىلادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا شارۋا­شى­لىق­تار كەستە بويىنشا كەزەگىمەن بالىقتاردى قۇتقارۋ جۇ­مىس­تارى­مەن اينالىسا بەرەدى ەكەن. اكتسيا بارىسىندا 150 ميل­ليونداي شا­باق­تى قۇتقارۋ مەجەلەنىپ وتىر­عانىن دا اكىم­نىڭ اۋزىنان ەستىدىك. بۇل بۇعان دەيىن قۇتقارىلعان با­لىقتار كولەمىنەن ون ەسە ارتىق كورى­نەدى. سونىمەن قاتار, اۋدان باس­شىسى «ساراتس» جوباسى­نىڭ ەكىن­شى كەزەڭى ىسكە اسىرىل­عان جاع­دايدا بالىقتار­دىڭ ءۇل­كەن تەڭىزگە كەتۋى توقتاپ, جاع­دايدىڭ دۇرىست­ا­لاتىنىنا نازار اۋ­داردى. 150 ميلليون شاباق! قۇت­قارى­لاتىنى وسىنشاما. ۇلى تەڭىزگە كەتىپ جاتقانى قان­شاما؟! ارينە, شا­باقتىڭ ءبارىن قۇتقارۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن, وسىنىڭ ءوزى ىر­زىق­تى ءىس. ەرجان بايتىلەس, قىزىلوردا وبلىسى.