قاشقىندار

(دەرەكتى حيكايا) اقپان اقىرتىپ كەلدى. سىرەۋ بولىپ سىرەسىپ قالعان قالىڭ قار قاساتتانىپ, كوز جەتەر كەڭىستىك الاپ كوك مۇزداققا اينالعانداي جۇزىنەن ىزعارلى كۇن شاپاعى شاشىراپ تايعاناپ, ىزىڭداي ەسكەن ەسكەك جەل عانا مىنا ءوڭىردىڭ ءولى قالپىنا بولار-بولماس تىرلىك تى­نىسىن قوسىپ تۇر. ەڭسەلەرىن ەتەكتەرى باسقان توقال ۇيلەردىڭ مىجىرايعان كۇيەلەش-كۇيەلەش كەتىك وڭەش­تەرىنەن كوتەرىلگەن كوكالا ءتۇتىن ەكەش ءتۇتىن دە مىنا سۋىقتان سەسكەنىپ كوككە تامسىنباي ىرگەگە قاراي سۇلاسىن الىپ جەر باۋىرلاپ باياۋ سىرعيدى. ارتەلدىڭ ورتاسىنا تۇسكەن بيتولە قاجىنىڭ ون­شاقتى كىرە تارتقان جەگىن وگىزىن قوس مايا ءشوپتىڭ ءتو­بەسىنە سىرعاۋىل تاستاپ جاپپا قورا جاساتىپ, قوس قاپتالىن بەكىتىپ, قاماتقان احمەتجاننىڭ ساقىر-سۇقىر ەتىپ ۇيگە ەنگەن بەتى. ءۇي ءىشى ۇياداي جيناقى قالپىمەن جىلى ۇشىراعانداي. «شىركىن مۇگۇلسىمىم-اي, باسقان ىزىڭنەن جۇماقتىڭ لەبى شالقيدى-اۋ. سەنى ماعان قوسقان قۇدايعا مىڭ العىس», دەپ ىشتەي ءسۇي­سىنگەن احمەتجان سىرەۋلەنە قالعان بايپاقتى ساپ­تامالى ەتىگىن شەشىپ جاتتى. – اكەل, شەشىپ جىبەرەيىن, – دەپ الدىنا كەلىپ تىزە بۇگە قالعان مۇگۇلسىم ەرىنىڭ بەتىنە تۋرا قاراي كور­كەم ءجۇزىن تومەنشىكتەتە بەرگەن. ءۇنى ۇياڭ, قيمى­لىندا جاراسىمدى يبالىق بار. – قوي, مۇگۇلسىم, ءوزىم دە شەشەمىن عوي. راحمەت, – دەگەن احمەتجان جارىنىڭ مىنا يماندى ارەكەتىنە رياسىز رازىلىعىن بىلدىرگەنىمەن اڭگىمە اۋەنىن باسقا ارناعا اۋدارا سويلەگەن. – اپىر-اي, كۇن سۋىتىپ كەت­تى-اۋ. كەيبىر وگىزدەردىڭ ماڭداي تەرىلەرى ايىرىلىپ كەتىپتى. تۋعالى كورمەگەن جاعداي. – ءيا , سۋىتىپ تۇر. ايتارى جوق... – عاينىلقيا ۇيىقتاپ جاتىر ما؟ – اتاسىنىڭ باۋىرىندا, كۇپىنىڭ ىشىندە, – دەگەن مۇگۇلسىم ورنىنان جەڭىل تۇرىپ, اس قامىنا كىرىسكەن. مۇگۇلسىمنىڭ عاينىلقياسىن بەسىككە بولەپ اتاسىن داستارقانعا شاقىرعان, ەندىگى ءبىر ساتتە ءبىر ءۇيلى جان­نىڭ شۇپىرلەسىپ, دامگە قول سوزا بەرگەندەرى سول ەدى, ۇيگە قۇشاق-قۇشاق سۋىق ىلەستىرە بىرەۋ سارت-سۇرت ەتىپ كىرىپ كەلگەن. مەزگىلسىز ۋاقىتتا جۇرگەن توسىن مەيمان­عا داستارقان باسىنداعىلار اڭتارىلا, ءارى ۇركە قارا­سىپ قالعان. كەلگەن اتباسار اۋداندىق ميليتسياسىنىڭ باس­تىعى بالتاكەسكەن بايتوعاەۆتىڭ ناق ءوزى ەكەن. مىنا سۋىق ارقالاعان سۋىت ءجۇرىستىڭ جاي ەمەستىگىن سەزىنگەن احمەتجان سەسكەنىپ قالعان. بەلىندە تاپانشاسى سالاقتا­عان قايىس بەلبەۋمەن كەۋدەسىن ايقىش-ۇيقىش تارتىپ, تاڭىپ تاستاعان وكىمەت وكىلى «جوعارى شى­عىڭىزدى» ەستىمەگەندەي تىزە بۇكپەگەن قالپى سىرەسىپ تۇردى دا قويدى. – بالتەكە, جايشىلىق پا؟ ءجۇرىسىڭىز سۋىت قوي, – دەدى احمەتجان دەگبىرسىزدەنىپ. – قايدان جايشىلىق بولسىن. اياز اقىرتپاسا ارقاردىڭ ارقادان اۋىپ نەسى بار دەگەندەي... مىنا ايازدا سوناۋ اتباساردان ءتۇن جامىلىپ كەلەم بە؟ – باسە دەيمىن-اۋ... – باسەسى سول, احمەتجان, ۇستىڭنەن ارىز ءتۇستى, – دەدى توبەدەن ۇرعانداي دۇڭك ەتكىزىپ. ساسقانى ما, احمەتجان: «قايدان؟» دەدى. – قايدان بولۋشى ەدى... قاراتوعايدان, تويىس «قى­زىل تاڭ» ارتەلىنەن... ءوزىڭنىڭ كۇندە كورىپ ءجۇر­گەن­دەرىڭ... – سوندا نە قىلمايسىڭ دەيدى؟ – نە دەۋشى ەدى. باياعى قازاقبايسكي قىرتىل. تۇ­قىمى قۇلاق. قاجىنىڭ تۋىسى دەيدى دە. – قايداعى قۇلاق, بالتەكە-اۋ. باسقا باسقا ەمەس, ءبىر بىلسە جايىلعاننىڭ ىشىنەن شىققان سەن بىلۋگە ءتيىسسىڭ عوي مەنىڭ كىم ەكەنىمدى. اكەم كوشىمبايدىڭ دا, انام قاديشانىڭ دا اۋقاتتىلىعى كوز الدىڭدا ەمەس پە ەدى. نەگە ايتپادىڭ بىلەتىندەرىڭدى... – سەن ەندى, احمەتجان, بىلاي ىستە, – دەدى. – وسى ماڭ­نان تابانىڭدى تايدىرماساڭ باسقا امال جوق. اعايىن­دىعىڭ قىمبات ەدى, نە دە بولسا ءبىر حابارىن بەرەيىن دەپ باسىمدى بايگەگە تىگىپ كەلىپ تۇرمىن. ەسكەرتپەسەم ەرتەڭ وبالىڭا قالمايمىن با؟! بۇگىن تۇننەن قالساڭ, وكسىكپەن وتەسىڭ. ءتىپتى... اتىلىپ تا... ال حوش, قاجى اعا, ايىپقا بۇيىرا كورمەڭىز. مەن سەندەردى, سەندەر مەنى كورگەن جوقسىڭدار! سارت ەتىپ بۇرىلعان وكىمەت وكىلى قۇشاق-قۇشاق سۋىقتى بولمەگە لاقتىرىپ, تىسقا شيراي بەتتەگەن. داستارقان باسى قاڭىراپ قالدى. ءدام سۋىپ, شاي ىشىلمەي قاڭتارىلىپ ول قالدى. الدە نەدەن شوشىنعانداي بەسىكتەگى ءسابي شىر ەتە قالعان. بيتولە قاجى «استاعيفيراللا!» دەپ كۇبىر ەتىپ, قوس جانارىن جۇمعان قالپى ويعا كەتتى. – ءجا, جيىلىپ جولعا شىعۋدىڭ قامىن جاسا. ەرتەڭ الدارىنا سالىپ ايداپ اكەتسە وكىنىشى كەتپەس. قاراپ وتىرىپ قولدارىندا ولگەننەن دە ءبىر قام جاساعان ابزال! – دەپ قاجى ءبىر مەزەتتە قاتۋلانا قالدى. – اتباسارعا بارىپ اقتالسام قايتەدى؟ – ءپالى, سول دا ءسوز بولىپ پا؟ الدارىنا بارىپ اران­دال­ماقپىسىڭ؟ الدارىنا مويىنسۇنىپ بارساڭ جى­لىداي قولعا الماي ما انتۇرعاندار. بالتاكەسكەن جاي كەلگەن جوق. ءدۇمپۋى كۇشتى بولعانى دا... ءبىر ساقتاپ, قورعاسا ءابدىسابىر ساقتار. – ويباي, اعاتاي-اۋ, قايداعى ءابدىسابىردى ايتا­سىز. يت ولگەن ماقانشىداعى ابەكەڭدى مە؟ ول مەنىڭ مىنداعى كۇيىمنەن حابارسىز ەمەس پە؟ – ءيا, سول ءابدىسابىر. جايىڭدى ءوزىڭ بارىپ ايتا­سىڭ دا... سونىڭ ساياسىنان پانا تاپپاساڭ بۇل ماڭدا سەنىڭ ءجونىڭدى جوندەپ, ءسوزىڭدى سويلەر ەشكىمدى تاپ باسىپ تاپپاي وتىرمىن. – سوندا ءوزىم كەتەمىن بە؟ – جوق! مۇگۇلسىم مەن ءسابيىڭدى بىرگە الىپ كەتەسىڭ. بۇلار مۇندا قالسا سەنىڭ قولعا ءتۇسۋىڭ ءاپ-ساتتە. ۇياسىن الدىرعان كوكجال سول ماڭنان ۇزاماي شيىر­لاپ, اقىرى تەرىسىن الدىرماۋشى ما ەدى. قوي, مەن جولعا دايىن­دايىن سەندەردى. قاجى اۋىر ءبىر كۇرسىنىپ الىپ تىسقا بەتتەگەن. – ءجامالي, كەبەجەڭدى قوتار. اناداعى سويعان قارا ىسەكتىڭ قۇيرىق مايىن بىلەمدەي تۋراپ دورباڭا سال. جىلقىنىڭ قوس قازىسى مەن مالتا قۇرتىڭدى دا ۇمىتپا. اناۋ ىرگەدەگى وراۋلى كيگىزىڭدى ال, – دەدى قاتقىل ۇنمەن بۇيىرا سويلەگەن بيتولە. – سەن, احمەتجان, قوراداعى قىل ارقاندى شاناعا بايلاپ, ءبىر ۇشىن تاقىمىڭا باس. قۇلا قاسقانىڭ قول­قاسى امان بولسا ەرتەڭ ءتۇس الەتىندە جاڭاتۋعانعا دا جەتەرسىڭ. ول جەردە كوپ بوگەلمە. ەلدەن تاقىمى مىقتى ءبىر جىگىتتى ەرتىپ ماقانشىعا اتتان. باع­دارىڭ­دى تەك كۇنشىعىسقا تۇزەپ وتىرعايسىڭ. قاراوتكەل, كوكشەتاۋ ايماعىنان ۇزاعانشا ەلدى مەكەندى اينالىپ وتۋگە تىرىس. ورنىنان سۇيرەتىلە تۇرعان مۇگۇلسىمنىڭ يىعىنا جامالي كەڭ پىشىلگەن كوك تىستى كۇپىسىن جاپتى, قاجى توردە ءىلۋلى تۇرعان تۇلكى تىماعىن احمەتجانعا ۇسىن­دى. سودان سوڭ ساندىقتى قوڭىراۋلاتا اشىپ, ىشىنەن اق كيىزدىڭ تۇتامىنا وراعان بىلعارى قىنعا سالىنعان سەلەبەنى الىپ شىقتى. سابى كيىك مۇيىزىنەن ورنا­تىلىپ, بالداعىنا كۇمىس شەككەن الماس قانجاردىڭ ءجۇزى كۇڭ­گىرت شام ساۋلەسىمەن جارق ەتە قالعان. – مىنانى وڭتايلى تۇس قونىشىڭا سۇعا سال. جول ۇزاق. ۇرى-قارى, يت-قۇس دەگەندەي. بۇلار سىرتقا شىققاندا ماماعاشقا بايلانعان قۇلا قاسقا ات جەر تارپىپ, تىقىرشىپ تۇر ەكەن. ار­تىندا قالدايشاسى بار تابانىنا تەمىر قاپتاعان سۇيە­گى جەڭىل شانانىڭ قوس قاپتالىنا قوس كەلتەك سىرىق بايلانىپتى. اۋىپ قالماسىن دەگەندەرى بولار. توسەل­گەن مامىق كورپەشەنىڭ ۇستىنە كيىزدەن كۇركەشە جاسا­لىپ, ىشىنە مۇگۇلسىم سابيىمەن جايعاسقان. – بوپەڭە قۇيرىق مايىن ءالسىن ءالى سورعىزىپ وتىر. سوندا تىنىش ۇيىقتايدى, كۇپىڭدى قىمتاپ وتىر. ومى­راۋىڭدى سۋىققا ۇرىندىرىپ الما. ال جاراتقان يەم, جار بولا گور قوس مۇڭلىققا, – دەگەن ءجامالي ەر ۇستىنە شيىرشىق اتىپ شيراق مىنگەن احمەتجاننىڭ قولىنىڭ سىرتىنان ءسۇيدى. مۇگۇلسىمنىڭ ماڭدايىنان يىسكەي بەرگەندە قوس تامشى جاس كەلىنشەكتىڭ جۇزىنە ءتيىپ ەدى. جۇلا تارتقان قۇلا قاسقا قاسات قاردىڭ بەتىمەن جەڭىل سىرعىعان شانانى ۇرشىقشا ءۇيىرىپ الا جونەل­گەن... جاڭاتۋعاننىڭ قوتانىنا تاڭمەن تالاسا ەنگەن احمەتجان قۇلا قاسقانىڭ باسىن تۋىسى جولاۋشىنىڭ با­لاسى مۇقتايدىڭ ۇيىنە بۇرعان ەدى. ءۇستى-باسىن اق قار, كوك مۇز كىرەۋكەلەگەن احمەتجان مەن باۋىرىنا قىسقان ءسابيى بار مۇگۇلسىمنىڭ ۇيگە ەنىپ كەلە جاتقانىن كورگەن مۇقتاي شىنىمەن-اق شوشىپ قال­عان ەدى. اۋزىنا تۇسكەنى: – باۋىرلارىم-اۋ, جايشىلىق پا؟ جۇرىستەرىڭ تىم سۋىت قوي, – بولدى. – ەل امان. ۇيدەگىلەر دە ەسەندىكتە. سالەم ايتتى قاجى اعا. – احمەتجان كۇپىسىن شەشكەن ءمۇ­گۇل­سىمنىڭ قو­لىنداعى ءسابيىن الىپ, بەتىنە ءۇڭىلدى. تاناۋى پى­سىلداپ, ۇيىقتاپ جاتقان ءسابيى بەيكۇنا قالىپتا ەشتەڭەگە الاڭسىز, ەشتەڭەنى سەزەر ەمەس. داستارقان باسىنا جينالعاندا عانا بارىپ سۋىق ءجۇرىستىڭ سىرىن اعىتقان. – كەشە كەشكىلىك اتباسارداعى ميليتسيا باستىعى بالتاكەسكەن كەلگەن, – دەپ باستادى وراعىتا سويلەگەن احمەتجان. – ە, الگى ءوزىمىزدىڭ جايىلعاننىڭ جىگىتى مە. كەشتەتىپ نەگە ءجۇر ەكەن؟ – «قىزىل تاڭ» كولحوزىنان ۇستىمنەن ارىز ءتۇسىرىپتى بىرەۋلەر... – تۇننەن قالساڭ تۇتقىندالاسىڭ دەگەن سوڭ, ونىڭ ۇستىنە قاجى اعانىڭ كەڭەسىمەن قاشىپ شىققان ءتۇرىمىز وسى. بۇل ارادان دا كۇن كورسەتپەسى بەلگىلى عوي. نە دە بولسا موينى قاشىقتاعى ماقانشىداعى ءابدىسابىردان پانا ىزدەپ شىعىپ قالدىق, – دەدى احمەتجان. – اپىراي, قيىن ىسكە قامالعان ەكەنسىڭ. «بار بولسا كورە المايتىن, جوق بولسا بەرە المايتىن» قازاقتىڭ بۇل سورلىلىعى قاشان قالار ەكەن؟ قىتاي تۇبىندەگى ما­قانشىڭا ەسەن-ساۋ جەتەرمىسىڭ؟ مىنا مۇگۇلسىمدى ءسا­بيىمەن قالدىرىپ كەتسەڭ قايتەدى؟ – دەگەن اعاسى كادىم­گىدەي بەرەكەسى كەتىپ, ابىرجىپ قالعان. – اعاتاي, و نە دەگەنىڭىز. ولسەم سايدا, ءتىرى بولسام ءبىر توبەدە بولامىن دەپ ەتەگىنەن ۇستادىم ەمەس پە؟ نە دە بولسا اقاڭمەن بىرگە بولامىن, – دەگەن مۇگۇلسىم جىلامسىراپ قويا بەرگەن. – نە كورسەك تە بىرگە كورەلىك. اللانىڭ جازۋى قىرىن كەلسە ۇيدە وتىرىپ تا... – قوي, شىراعىم, ولاي دەمە. احمەتجاننان ايىرىپ ماعان نە كورىنىپتى. مىنا سابيىڭمەن ۇزاق جول قيىن بولا­دى دەگەنىم دە... ايتەۋىر بەتتەپ شىققان ەكەن­سىڭ­دەر, قاستارىڭا بىرەۋدى قوسقانىمىز ءجون بولار. جول ازابى – كور ازابى دەگەن. – مۇقتاي ويلانىپ قالدى. جاڭاتۋعاننان لايىقتى كىم بار دەسىپ وي ەكشەپ وتىرىپ بارىپ, اقىرى قامبايدىڭ ىرىسالدىسىنا توق­تالعان. جاسىنان ات قۇلاعىندا ويناپ وسكەن بۇلا جىگىت­تىڭ كۇش-قايراتىن, ءارى اقكوڭىل اڭقىلداعان ادال­دىعىن بىلەتىن احمەتجان دا ىرىسالدىنى ىڭعايلى كورگەن... *** ماقانشىعا ساپار ورمەك جۇزىنەن اۋىپ بارادى. ەندى ءبىر ۇمتىلساق ۇرىمتال تۇستان شىعارمىز دەگەن وي باس كوتەرگەن سايىن قاشقىندار ءۇمىتى دە ويانا باستاعان. قايتا تىرىلگەن تابيعاتپەن تامىرلاس بۇلاردىڭ دا جانى جادى­راي تۇسكەن. جەردىڭ بەدەرى دە ىلگەرى ەندەگەن سايىن وزگەرە بەرگەن. ەڭىرەگەن ەڭىستى, وزەك تالدىرار ءورىستى سارى جازىق باكەنە توبەلەر مەن كوكقاسقا شوڭعال تاستارى قاتپار-قاتپار قاتتالا قالانعان تاۋلارمەن الماسا باستاعان. شانا تابانىن قاعار, ءتىپتى شاقىر-شۇقىر شايناسىپ قالار جول ءۇستى تاستارى كوبەيگەن سايىن ءجۇرىس تە ونبەۋگە اينالعان. جارتى ايدان اسىپ كەتكەن ساپار قانشا ديلى دەگەنمەن ەكى اتقا دا اۋىر تيگەندەي ەدى. جۇمىرلانا بىتكەن جايا ەتتەرى جۇقارىپ, ساۋىرلارى سۋالىپ, قابىرعا­لا­رى ىرسيا باس­تاپتى. اياق الىستارى دا ساناپ باسار مان­دىماس حالگە جەتكەن. ىشەر سۋىن قاسات قاردى قاجالاۋمەن اقتاپ كەلە جاتقان اتتارعا دەپ الىپ شىققان ءبىر پۇتتاي س ۇلى باياعىدا-اق سارقىلىپ, از-كەم تەبىندەتىپ العاندارى بولماسا, جارىتىپ تالعاجاۋ ەتەرلىك ازىق جوقتىڭ قاسى ەدى. ىرىسالدىنىڭ دا باياعى ەمەن-جارقىن ءازىلى تامام بولعان با قالاي, قويان تەرىسىنەن تىگىلگەن تىماعىن باس­تىرا كيگەن قالپى تىمىرايىپ العان. زورعا ءتىل قاتىپ, ارەڭ جاۋاپتاسادى. احمەت­جاننىڭ دا ەكى ۇرتى سۋالىپ, سۋىق سوعىپ, ۇسىك شالعان بەتى قابارىپ, قاسپاقتالىپ قالىپتى. تاڭ­دايىنا باسقان مالتاسىن تالعامداي دامدەپ, ەكى ۇرتىنا كەزەك جۇگىرتەدى. اۋا رايى جەڭىل ەتەك جەلپەڭ كەلىنشەكتەي تەز بۇزىلىپ, جىلدام اينىدى. اسپان ءجۇزى ماناعى جادىراڭقى قالىپتان جاڭىل­عانداي, تەرىسكەيدەن كوتەرىلگەن توقىمداي بۇلت بۇلار­دىڭ توبەسىنە جاقىنداي جىلجي جەتكەندە كەرەگە قا­ناتىن كەڭ جايعان, اراسىندا سىنالاپ ەنەر ساۋلە دە تۇمسىق سىڭىرمەس جىك-ساڭلاۋى جوق تۇتاسا سىرەسكەن اۋىر جامىلعىعا اينالىپ العان ەدى. قورعاسىن بۇلت قانا­تىمەن ىلەسىپ سۋىق جەل دە سۋماڭ قاعادى. احمەتجان ابىرجيىن دەدى. ىرىسالدىعا قاراپ: – كۇننىڭ سۇرقىن بايقاپ كەلەمىسىڭ؟ ءبىر جەردەن ايالدار, پانا ىزدەمەسەك مايىپ بولارمىز, – دەگەن احمەتجان ىزبارلانا قالعان بەتپاق بەتتى تەرىستىكتى مەزگەي. – جاڭا عانا جادىراپ تۇر ەدى, جارىقتىق. نىلدەي بۇزىلداۋ ءوزى, – دەگەن ىرىسالدى ىلگەرىلەپ بارىپ ايال­دا­عان دا كەرى اينالىپ داۋىس سالعان. – احا, اناۋ ساي­دىڭ تابانىندا ءبىر­دەڭە كورىنەدى. جوبا­سى قورا-اۋ دەيمىن. سو­عان جەتىپ الايىق. – كوزىڭ قىراعى ەكەن. باستا ەندەشە. – احمەتجان قىل ار­قان­دى جۇلقي تار­تىپ قۇلا قاسقاعا تاقىم باستى. تىربىق توبىلعىسى مەن شەتى ۇيىسا بىتكەن ساي تا­بانىنا قۇلداپ كە­لىپ تۇسكەن بۇلار ەش­قايدا بۇلتاقتاماي, تاس قو­راعا تۇمسىق تىرەسكەن. ەكى اتتىڭ ەرىن سى­پى­رىپ, ىقتاسىنعا قاڭ­تاردى دا ىشكە ەنگەن. تاس قورانىڭ ءتو­بەسى وپىرىلىپ ىشىنە ءتۇس­­كەن ەكەن. بۇلار امان قالعان ءبىر بۇ­رىشقا بارىپ جايعاس­قاندارى سول ەكەن, الاي-دۇلەي ۇيىتقىپ, ەسكەكتەپ, قۇ­­تىرىنا سوق­قان بوران باستال­دى دا كەتتى. شاناسى­مەن ىشكە ەنگىزىلگەن ءمۇ­گۇل­سىم كيىز كۇركە­دەن باس شى­عار­ماي, بۇعىنا قال­عان. احمەتجان مەن ىرى­سالدى ءبىر-بىرىنە تى­عى­لىسىپ, ىشتەن تىن­­عان قالپى بۇ­رىش­تا وتىر. تاس قورانىڭ ءمىز باقپاس قابىرعالارىن اياۋسىز ۇرعىلاپ الىپ, ىشقىنا جوعارى شاپ­شىعان قارلى بوران توبەنىڭ وپىرىلىپ ءتۇس­­­­كەن تۇسىنا كەلگەندە, توپان سۋداي ىشكە قۇيىلا لاپ قويىسىپ, قورانىڭ ءىشىنىڭ الەم-تاپىرىعىن شىعا­ر­ار­داي زىكىر سالىپ, قا­پىدا قامالىپ قالعان تاس قاپشىقتان شىعا الماي, بۇعالىق بۋعان اساۋداي الاسۇرىسادى. قۋىس-قۋىستى تى­نىم­سىز تىنتكەن قارلى قۇ­يىن جولاۋشىلاردى سۋىق قۇشاعىنا وراپ الىپ, ەكىلەنە بوراي دا وراي سوققان سايىن تۇنشىق­تىرارداي تۇم­شالاي تۇسەدى. – مىنانىڭ ەكىلەنگەن ءتۇرى جامان. قاتىپ قالماساق جارار ەدى, – دەگەن ىرىسالدى ءالسىن-ءالى ءۇستى-باسىن سىلكىپ قويادى. – مۇگۇلسىم, قا­لاي­سىڭدار؟ بالانى ومى­­راۋىڭنان ايىرا كور­­مە. كۇپىڭمەن قىم­تانا ءتۇس, – دەدى بوراننىڭ ىشقىنا سوققان ەسىرىك ءۇنىن باسا داۋىستاعان احمەتجان كيىز كۇركەنىڭ ۇستىنە قىمتاعان قاردى تازارتىپ جاتىپ. كۇركە ىشىنەن مۇگۇلسىمنىڭ: «بىزگە الاڭ بولما, ۇياداي جىلى جەردە وتىرمىز عوي. وزدەرىڭ قالايسىڭدار؟ جازعاندار-اي, توڭدىڭدار-اۋ» دەگەن ايانىشتى ءۇنى ەستىلدى. ەكىلەنە ەسىرىكتەنە سوققان بوراننىڭ باستالۋى قالاي توسىن بولسا, پىشاق كەستى تىيىلۋى دا سونداي شاپشاڭ بولدى. بىرەر ساعاتقا سوزىلعان قارلى بوران قۇشىرىن تارقاتقانداي, مىناۋ الەمگە ءامىرىن جۇرگىزگەن جاڭاعى ءبىر ساتتەگى سويقاندى ارەكەت يەسى ەمەسپىن دەگەندەي, جەر دۇنيەنى اق مانارلى كەبىن-جامىلعىعا وراپ الىپ, تىم-تىرىس, جىم-جىلاس تىنا قالىپتى. ماناعى جادىراڭقى كۇن قاباعى قورعاسىن بۇلتتى قۋىپ تاستاپ, قايىرا جىلى شىراي تانىتادى. احمەتجان قار استىنان سىلكىنىپ تۇرعاندا ىرىس­ال­دىنىڭ وتىرعان قالپى قوزعالماعانىن بايقاپ شوشىپ كەتتى. يىعىنان جۇلقىپ: «ىرىسالدى, ءتىرىمىسىڭ باۋى­رىم. تۇر ورنىڭنان», – دەدى جان داۋىسى شىعىپ. اناۋ قالعىپ كەتكەن بە, سەلك ەتە ءتۇسىپ, وزىنە تونە قاراپ تۇرعان احمەتجانعا سىعىرايا كوز قيىعىن تاستاعان. – احا, بارمىن, ءتىرىمىن. قار استىندا كىم قالىپ كورگەن. ءوزى كۇپىگە ورانعانداي جىپ-جىلى بولادى ەكەن عوي. ماۋجىراپ ۇيىقتاپ كەتىپپىن, – دەدى ىرجيىپ. – ادام ءسويتىپ جاتىپ قاتىپ قالاتىنىن بىلمەي­مىسىڭ. تۇر جىلدام, ءۇستى-باسىڭدى قاعىن, – دەگەن احمەتجان ەندىگى كەزەكتە شانانى باسىپ قالعان وپپا قاردى ارشىپ جاتقان. بۇلار سىرتقا شىققاندا بايگە قارا كەر ات ورنىندا جوق بولىپ شىقتى. قۇلا قاسقا: «بارسىڭدار ما؟» دەگەندەي مايدا مەكىرەنىپ قويدى. ىرىسالدى اشاعا بايلانعان شىلبىردىڭ شەشىلمەي قالعان جۇرناعىن كورىپ: «مىنانى قالايشا ءۇزىپ كەتتى ەكەن» دەپ ويلاعان. احمەتجان بايلانعان شىل­بىردىڭ ءبىر تۇتام جۇرناعىن شەشىپ جاتىپ: – ادامنان كەلگەن ەكەن. مىنە, كوردىڭ بە, شەشە الماعان سوڭ كەسىپ اكەتكەن, – دەدى كۇيىنە سويلەپ. – قاپ, ەندى نە ىستەدىك. جاياۋ قالدىم عوي, – دەگەن ىرىسالدى جىلامسىراپ وتىرا كەتتى. – ۇرىڭ قۇدايعا قاراعان بىرەۋ ەكەن. ەكەۋىن بىردەي الىپ كەتسە نە ىستەر ەدىك, – دەدى احمەتجان رەنىشىن جاسىرعانسىپ. *** سونادايدان شانا سۇيرەتكەن ەكى قارا كورىنەدى. ءبىرى ات ۇستىندە, ءبىرى جاياۋ. ءىلبىپ باسىپ, ىلگەرىلەپ كەلەدى. ءجۇز­دەرىن ۇسىك شالىپ, جالبىراپ قالعان بەت تەرىلەرى قاسپاق-قاسپاق, استىنان شىپ-شىپ شىققان قان باي­قالادى. وڭدەرى ءورت سوندىرگەننەن دە ءارى ءتۇتىلىپ, تۇكسيىپ كەتكەن. سۋالعان جاق سۇيەكتەرى شودىرايىپ, كوزدەرى ۇياسىن تاستاپ ىشكە ءتۇسىپ كەتكەندەي جابايى­لانا ىزعار شاشادى. ەكەۋىنىڭ دە ۇستارا كورمەگەن ساقال-مۇرتتارى تۇرمەدەن قاشقان قاراقشىلاردىكىندەي تىكىرەيىسە قالعان الەمتا­پىرىق ۇيپا-تۇيپا. بەت قاراتپاس قورقىنىش ۇيالاتقان ۇڭىرەيگەن ۇرەيدەي تىم سۇستى. «ادام ارىسا – ارۋاق» دەگەن وسى-اۋ. ايعا جۋىق جارىتىپ تاماق ءىشىپ, جامباس جىلىتار جايلى جەرگە جاتپاعان ۇنەمى جول ۇستىندە ءجۇرىپ كەلە جاتقان احمەتجان مەن ىرىسالدىنىڭ ءحالى وسىنداي ەدى. كۇركە ىشىندە جايلى ورىندا جايعاستى دەمەسەڭ مۇگۇلسىمنىڭ ءحالى دە كوڭىل كونشىتەرلىكتەي ەمەس ەدى. دوڭگەلەنە بىتكەن بيداي ءوڭدى ءجۇزى ساحاراعا سالعان سۇيەكتەي قۋارىپ, قوس ۇرتى سۋالىپ, جاعى قۋسىرىلا ءتۇسىپتى. تەك مولدىرەگەن قوس جانارىندا عانا بولمىس بىتىمىندەگى بار مەيىر-مارحابات شۋاعى كەلىپ ۇيالاعانداي ءارى مۇڭلى, ءارى كىرشىكسىز تازا قالىپتا كورىنەدى. باسقا تۇسكەن نالا قاسىرەتكە تال بويىنا تۋا بىتكەن قايسارلىعى قارسى تۇرىپ, ازاپتى ساپاردان ساعى سىنباي قاسارىسىپ كەلگەن جاننىڭ جاسى­ماعان نۇر سيپاتى بايقالادى. نە دە بولسا شىدايىن, توزەيىن, تالماي, تاۋسىلماي, سار­قىلماي قۋاتىما قۋات قوسايىن. ءسويتىپ تىستا مەنەن مىڭ ەسە ازاپ شەگىپ كەلە جاتقان قوس ازاماتقا وسى قى­لىعىممەن جىگەر بەرەيىن دەگەنگە بەكىنگەن سىڭايلى. قۇلا قاسقا كەزەكتەسىپ ءمىنىپ, كەزەكتەسىپ جەتەككە العان مىنا ەكەۋىنىڭ تۇپكى ماقساتىن تۇپتەپ تانىپ, تۇسىنگەندەي مە دەرسىڭ. تەرى مەن سۇيەگى عانا قال­عانىنا قاراماي ىلگەرىلەپ ەنتەلەي باسىپ-اق كەلەدى. ايتكەن­مەن باياعى شابىس, سارى جەلىس, تەكىرەك شو­قىتۋ, ءبارى-ءبارى ادىرا قالعان. اياقتارىن ساناپ باسىپ زورعا كەلەدى. قۋاتى سارقىلىپ بىتكەنشە وسىلاي جۇرە بەرسەم دەيتىندەي. شانانىڭ تەمىر تاباندارى وسىدان ءۇش كۇن بۇرىن شاقات تاسپەن شايناسا قالعاندا قاقىراپ, سى­پى­رىلىپ تۇسكەن. ءوزى دە ءبيتتىڭ قابى­عىنداي جۇقارىپ ءبىتىپتى. تاعى ءبىر قىر اسقاندا شانانىڭ تابانعا بەكىتىلگەن شاباق اعاشتارى قيراپ, جۇرۋگە جاراماي قالدى. شا­شىلىپ قالعان شاناعا جىلامسىراي قاراعان مۇگۇل­سىم انانداي بارىپ وتىرا كەتتى. – قۇداي-اي, قۇداي! نەدەن مۇنداي سورلى بولدىق! بارىنەن دە تۋماي جاتىپ وسىنداي ازاپقا دۋشار كەلگەن مىنا شارانانى اياساڭ ەتتى. – ءجا, مۇگۇلسىم, نالىما. كەل اتقا وتىر, – دەگەن احمەتجان جارىن قولتىقتاپ قۇلا قاسقاعا مىنگىزدى. ىرىسالدىعا شىلبىرىن ۇستاتىپ, ىلگەرى ءجۇر دەپ يشارات جاساعان. ءوزى قيراعان شاناداعى ونى-مۇنىنى ءبىر دورباعا سالىپ, ارقالاپ الدى دا جۇرگىنشىلەر سوڭىنان سالپاقتاي باسىپ, ەرىكسىز ەرگەن. ءتۇس اۋا ءىلبىپ كەلە جاتقان بۇلاردىڭ سوڭىنان پار ات جەككەن شانالى قازاق قۋىپ جەتكەن. سىر ەتىپ بۇلاردىڭ قاسىنا كەلىپ توقتاعان جولاۋشى قاسقىر ىشىكتىڭ جاعاسىنان باسىن قىلقيتىپ: – ۋا, كىمسىڭدەر؟ جول بولسىن؟ – دەدى تارعىل داۋىسىمەن وكتەمدەي سويلەپ. – الەي بولسىن. الىستان كەلەمىز, – دەدى احمەتجان. – الىس بولعاندا قاي جاق؟ – اتباسار, قاراوتكەل... – ەستىمەگەن, كورمەگەن جەرلەرىم... – ويباي-اۋ, قايدان كورەسىز, وسىدان ەكى مىڭ شا­قىرىم بولسا, – دەپ ىرىسالدى ءبىر ءتۇرلى ىزا شاقىرا شار ەتە تۇسكەن. – نە دەيدى-اۋ. سوندا كىمنەن بەزىپ, قايدا بارا­سىڭدار؟ – ماقانشىعا. – وندا كىمدەرىڭ بار؟ – ءابدىسابىر. – ءابدىسابىر دەيمىسىڭ؟ ول ءبىزدىڭ رايسپولكوم عوي. مەن مىنا جولداعى «جاڭا جولدىڭ» پرسەداتىلىمىن. ابەكەڭدى جاقسى بىلەمىن عوي. – پرسەداتىل جۇمسارا ءسوي­لەدى: – اناۋ قىردىڭ استىندا مەنىڭ كولحوزىم. – ماقانشىعا قانشا بار؟ – «جاڭا جول» اۋداننىڭ اۋزىندا وتىر ەمەس پە؟ جارقىنىم, ەندى بىلاي ىستەيىك. انا كەلىن مەن تاعى بىرەۋىڭدى الا كەتەيىن. ءبىر ءوزىڭ مىنا تۋلاقپەن جە­تەرسىڭ. ەرتەسىنە ءوزىم اپارعىزىپ سالامىن ابە­كە­ڭە. سويتەيىك. ال كەلىن, ءتۇس اتتان, ءمىن شاناعا. ىشتەي قۋانىپ: «ولمەگەنگە ءولى بالىق». مىنا پرسەداتىلدى قاي قۇداي ايداپ اكەلدى بىزگە, دەگەن امەتجان مۇگۇلسىم مەن ىرىسالدىنى شاناعا جاي­عاس­تىرىپ, ءوزى اتتىڭ جانىندا قالا بەرگەن. قۇلا قاسقا تۇياعىنا تەرى ساۋلاپ, تەڭسەلىپ تۇر ەكەن. – اپىراي, جانۋارىم-اي! ەندى ساعان اياق ارتىپ بولماس. جەتەكتەسەم جۇرەرمىسىڭ؟ – دەگەن احمەتجان اي بويى قانات-قۇيرىعى, قانات-قۇيرىعى ەمەس, جان سەرىگى بولعان قۇلا قاسقانىڭ موينىنان قۇشاقتاپ وكسىپ-وكسىپ جىبەرگەن. نەدەن كوڭىلى بوساعانىن ءوزى دە بىلمەيدى. كەۋدەسىن ورتەپ كەلىپ, كومەيىنە لىقسي قوتارىلعان وكسىكتى كۇيىك وسى تۇستا قىستىعىپ بارىپ اعىل-تەگىل اقتارىلىپ كەتىپ ەدى. جالعىز قالىپ, قۇلا قاسقانىڭ موينىن قۇشاقتاپ تۇرىپ بوركەمىكتەنە بوساپ, ەگىلگەنىن ءتىپتى دە ەرسى, بولماسا ۇيات كورمەگەن احمەتجان ىشتەگى مۇڭ-شەرى سارقىلىپ بىتكەنشە جى­لاعان. اششى جاس ۇسىك شالعان قاسپاق ءجۇزىن جۋىپ, ۋ سەپكەندەي دۋىل­داتسا دا وكسي-وكسي ەگىلگەن. ەگىلىپ بارىپ تىنعان. تىنعان دا كۇيىكتى شەردى جاس ەتىپ توگىپ-توگىپ العانىنا ءبىر ءتۇرلى كوڭىلى سەرگىپ, ماقانشى شىلبىر شالىم جەردە ەكەندىگىن ەستىپ, قوس يىنىنەن اۋىر جۇك تۇسكەندەي قۋناپ شىعا كەلگەن. ونىسى قۋانعانى ەدى. – شۋ, جانۋارىم! – احمەتجان شىلبىردان الىپ قۇلا قاسقانى جەتەلەي جونەلگەن. ءجۇز قادام ءجۇردى مە, جۇرمەدى مە, شىلبىرىن جۇلقا شالقايا تارتقان قۇلا قاسقا ءتورت تابانداپ تۇرىپ بارىپ, سەڭ سوق­قانداي تەڭسەلە ءتۇسىپ, كەسىندى تەرەكتەي قۇلاپ تۇسكەن. احمەتجان قۇلا قاسقانىڭ زورىعىپ بارىپ جان تاپسىرعانىن تۇسىنگەن. تۇسىنگەن دە تەرەڭ كۇرسىنگەن. كادىمگىدەي ماڭدايىنان يىسكەپ, جالىن سيپاعان. جىلاعىسى كەلىپ ەدى, ارعى جاعى قاڭسىپ قالىپتى. تۋلاققا اينالىپ كەتكەن اتتى جولدان بىلايىراق سۇيرەلەپ اپاردى دا ەرى مەن جۇگەنىن سىپىرعان. ەردى ارقالاپ, جۇگەندى بەلىنە بايلاعان قالپى, قارايلاماي ىلگەرى ءجۇرىپ كەتكەن. *** مىنە, ازاپتى ساپار دا اياقتالدى. سوناۋ قاراتوعايدان قاشىپ, جاڭاتۋعاندى باسىپ, جول-جونەكەي ونداعان ەلدى مەكەندەردى اينالسوقتاي ءوتىپ ماقانشىعا جەتكەن احمەتجاندار ءابدىسا­بىر­دىڭ ساياسىندا جىلعا جۋىق بولعان. جان جاراسى جازىل­ماسا دا ازاپتى جولدا – جۇماقتان دوزاققا قاشقان جازىق­سىز جانداردىڭ ءتان جاراسى جازى­لارداي بولىپ ەدى. ءابدىسابىردىڭ سەمەي وڭىرىندە دە بەدەلى بيىك, ابىرويى اسقاق ەكەن. وبلىس باسشىلارى باۋىر­لا­رىنىڭ تاعدىرىنا الاڭ ازاماتتىڭ ءوتىنىشىن جەرگە تاستاماي ءبىر اي مۇرسات بەرگەن. ال ول بولسا احمەتجان كوشىمباەۆتىڭ ەل الدىندا ەش كىناسى دە, كۇناسى دە جوق ادالدىعىنا سەندىرىپ, بۇرىنعى قىزمەتىنە تاعايىن­داتىپ كەتكەن. مەنىڭ قولىما قالام الدىرعان ماسەلە ءاۋ باستان كىناسىز احمەتجاننىڭ قىزمەتكە قايىرا ورالۋىندا دا, ءابدىسابىردىڭ اقيقاتتىڭ اجارىن ايقىنداپ بەرگەندىگىندە دە ەمەس. ءتىپتى سول تۇستاعى قوعامنىڭ قا­تىگەزدىگى, اۋىلداستاردىڭ ارامزالىققا تولى مەرەزدى قىلىعى دا تاڭداندىرماعان. مەنى جۇماقتان دوزاققا قاشقان, سول جولدا تەمىر مايرىلىپ, اتان جىلىكتى ات زورىعىپ ولسە دە ادامنىڭ تىزە بۇكپەگەندىگى تاڭداندىرعان. سويقاندى ساپاردى ءساتتى اياقتاپ, ارماندى بيىككە كوتەرىلە العان قاش­قىندار قاھارماندىعى كوپ ويلانتتى. ولاردى وسى جولدان تايدىرماعان نەندەي قۋات, نەندەي كۇش دەگەن سۇراق جونىمدى ءالى كۇنگە شاباقتايدى. كوزسىز ەرلىك پە, الدە ومىرگە دەگەن ەرەن قۇشتارلىق پا؟ باسىندا كەۋ-كەۋلەسكەن ەت قىزۋىمەن جولعا شىعىپ كەتكەن قاشقىندار كەلە-كەلە بۇل ساپاردىڭ كوزسىز ەرلىككە ەش قاتىسى جوقتىعىن اڭعاردى. اڭعاردى دا ازاپتى جولدان باسقا شەگىنەرگە جەر جوقتىعىن سەزىندى. ومىرگە قۇشتارلىق دەيىن دەسەڭ سول قۇشتارلىق كىمنىڭ باسىندا جوق. بىراق ونى اركىم ءار قالاي تۇيسىنەدى دە ءار قالاي اتقارادى عوي. قۇمىرسقا ەكەش ول دا ولمەس قامىن ويلايدى, سول ءۇشىن دە كۇندىز-ءتۇنى تىنىم جوق ولاردا. ال مىنا مەنىڭ كەيىپكەرلەرىمدى ولەرمەندەنە العا جەتەلەگەن نە نارسە؟ ومىرگە قۇشتارلىق دەپ قانا قويساق وڭاي شەشىم, كەلتە قايىرىس بولار ەدى. سوندا نە؟ تۇسىنە المادىم. بىراق بۇلارعا دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىمدى جاسىرا المايمىن. تولىق ءتۇسىن­دىرە الماسام مەندە ايىپ جوق. ايىپ قوعام قاي­شىلىعىندا, ىزگىلىك پەن جاۋىزدىق شايقاسىندا بولار بالكىم. مەندەگى باستى ماقسات, وقۋشىم ءوز تاڭداۋىن ايتسىن دا ءوز قالاۋ-تۇيسىگىندە قالسىن دەۋ ەدى. تولەگەن قاجىباي, كوكشەتاۋ.