مىرزاتاي سەرعالي ۇلى سەرعاليەۆ

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاق ءتىل ءبىلىمى كافەدراسىنىڭ قۇرمەتتى مەڭ­­گەرۋشىسى, قر ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, كورنەكتى ءتىل مامانى, ادەبيەت سىنشىسى جانە پۋبليتسيست مىرزاتاي سەرعالي ۇلى سەرعاليەۆ 2011 جىلعى 23 شىلدەدە 73 جا­سىندا دۇنيەدەن وزدى. مىرزاتاي سەرعالي ۇلى 1938 جىلعى 17 ناۋرىزدا سول­تۇستىك قا­زاقستان وبلىسى, قازىرگى شال اقىن اۋدانى, «جاڭاجول» ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلدى. ءۇش جاسىندا اكەسى قان مايدانعا اتتا­نىپ, انا­سى مەن اجەسىنىڭ ءتار­بيە­سىندە ءوستى. 1955 جىلى قاراوبا ورتا مەكتەبىن ءتامامدادى. سول جىلى س.م.كيروۆ اتىن­دا­عى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فا­كۋل­تەتىنىڭ ستۋدەنتى بولىپ قا­بىلداندى. 1960 جى­لى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ وقىتۋشىسى ما­ماندىعىن العان ول وسى ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ قازاق فيلولوگياسى كافەدراسىنا اسسيستەنتتىك قىزمەتكە قالدىرىلدى. سودان 1999 جىلعا دەيىن ءوزى ءبىلىم العان ۋنيۆەرسيتەتتە پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋ­شىسى, فاكۋلتەت دەكانى قىزمەتىن ات­قا­رىپ, ۇستاز­دىق-ۇيىمداستىرۋشىلىق جولدان ءوتتى. مىرزاتاي سەرعالي ۇلى 1999-2008 جىل­دار ارا­لىعىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتىندە الدىمەن قازاق ءتىل ءبىلىمى كافە­درا­سى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى, ودان قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن پرو­فەسسور قىزمەتىن اتقاردى. عالىمنىڭ ۇسى­نى­سىمەن كافەدرادا اسپيرانتۋرا مەن ماگيستراتۋرا اشىلدى. 2000 جىلدان باستاپ ۋنيۆەرسيتەت جانى­نان م.سەرعاليەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاق ءتىلى مەن ورىس تىلىنەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايتىن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس جۇمىس ىستەدى. ول قازاق ءتىل بىلىمىندەگى تانىمال سينتاكسيس ما­مان­داردىڭ ءبىرى. 1967 جىلى «قازاق تىلىندەگى ەتىستىكتى ءسوز تىركەستەرىنىڭ سينونيمياسى» اتتى تاقى­رىپ­تا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان بولسا, «سينتاكسيستىك سينونيمدەر» مونوگرافياسىنىڭ نەگىزىندە 1988 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. م.سەرعاليەۆ – قازىرگى وقۋ ۇدەرىسىندە كەڭىنەن قولدانىلىپ جۇرگەن «قازىرگى قا­زاق ادەبي ءتىلى» وقۋ قۇرالىنىڭ «ءسوز تىركەسى», «قۇرمالاس سويلەم» جانە «كۇردەلى سينتاكسيستىك تۇ­تاس­تىق» تاراۋ­لا­رىنىڭ اۆتورى. پروفەسسور م.سەرعاليەۆتىڭ «قا­زاق ءتىلىنىڭ قىس­­قاشا ورفوەپيالىق سوزدىگى» (1996) سويلەۋ ءتىلىنىڭ سۇ­لۋ­لىعى مەن تازالىعىن ساقتاۋ­عا جاردەمىن تيگىزسە, «ورىسشا-قا­زاق­شا سوزدىكتەن» مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىپ-ۇيرەنۋشىلەردىڭ ءتىلى­مىزدىڭ بايلىعى تۋرالى الاتىن پايداسى از بولماسا كەرەك. «ور­ىسشا-قا­زاق­شا سوزدىك» پەن «قا­زاقشا-ورىسشا سوزدىكتى» وقىرمان قاۋىم زور ىقىلاسپەن پايدا­لانىپ كەلەدى. اكادەميك م.سەرعاليەۆ 30 جىل­دان استام ۋاقىت قازۇۋ-دىڭ, ودان سوڭ ەۇۋ-دىڭ ستۋدەنتتەرىنە قازاق ءتىلىنىڭ ستيليستيكاسىنان ءدارىس وقى­­دى. وسىنداي عىلىمي-ادىستە­مە­لىك جۇمىس­تا­رى­نىڭ جانە ءتىل بىلىمىندەگى سوڭعى جىلدارعى تابىس­تاردى ەسكەرۋدىڭ ءنا­تي­جەسىندە «ستيليستيكا نەگىزدەرى» وقۋلىعى جارىق كورىپ, ءبىلىم بەرۋدىڭ پاي­دالى قۇرالىنا اي­نالعانى كوپشىلىككە جاقسى ءمالىم. عالىم كوركەم شىعارما تىلىنە قاتىستى ەڭبەك­تە­رىندە كورنەكتى پروزاشىلار س.مۇقانوۆ, ع.مۇستا­فين, ز.شاشكين, س.شايمەردەنوۆ, سىنشى م.ق­ا­را­تاەۆ سياقتى قالامگەرلەر ءتىلىنىڭ ستيلدىك وزگەشە­لىك­تەرى جايىنداعى تۇجىرىمدارىن «ءسوز ساراسى», «كوركەم ادەبيەت ءتىلى», «قازاق اۋىزەكى تىلىندەگى ەموتسيونالدىق جانە ەكسپرەسسيۆتىك لەكسيكا» ءتارىز­دى ەڭبەكتەرىندە ءسوز ەتەدى. اكادەميك م.سەرعاليەۆ – وننان اسا مو­نو­گرا­فيانىڭ, 6 وقۋلىقتىڭ اۆتورى. ونىڭ قالامىنان 600-دەن استام عىلىمي جانە عىلىمي-كوپشىلىك ەڭ­بەك جارىق كوردى. عالىمنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن بىرقاتار جاستار عىلىم كانديداتى, عىلىم دوكتورى دارەجەسىن الدى. اكادەميك ەلوردا مەن رەسپۋبليكا ومىرىندەگى قوعامدىق جۇمىسقا دا بەلسەنە ارالاستى. لين­گۆيس­تيكالىق كوميسسيا قۇرامىندا قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەرلەردەن مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دارەجەسىن انىقتايتىن ەمتيحان الۋعا قاتىناستى. رەسپۋبليكا ۇكىمەتى جانىنداعى مەملەكەتتىك تەرمينولوگيالىق كوميسسيا مەن استانا قالالىق ونوماستيكالىق كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى بولدى. ۇلكەن جۇرەكتى, دارا دارىندى عالىم, مەيىرىمدى دە ۇلاعاتتى ۇستاز, بۇكىل سانالى عۇمىرىن قازاق ءتىلىنىڭ جولىنا ارناعان ءتىل ءبىلىمىنىڭ كورنەكتى قاي­راتكەرى, اكادەميك مىرزاتاي سەرعالي ۇلىنىڭ جار­قىن بەينەسى ءتىل مەن ادەبيەت تاريحىندا, شاكىرت­تە­رى­نىڭ, جاس ۇرپاقتىڭ جۇرەگىندە ءاردايىم ساقتالادى. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى. ونى ساعىناتىن بولامىز ءبىر كەزدە الاتاۋدىڭ بوكتە­رى­نە بىتكەن قاراعايلى ورمانداي قا­لىڭ شوعىر ەدىك. جىمىسقى ۋا­قىت قاپى قالدىرىپ بارادى. ارا­مىزدان اقسەلەۋ كەتتى. رىمعالي كەتتى. كەزەك مىرزاتاي سەرعالي­ ۇلىنا دا جەتىپتى. مەن ونىڭ ءتو­سەك تارتىپ جاتىپ قالعانىن دا بىلمەۋشى ەم. سۋىق حابار سوناۋ جايىق بويىندا سوڭىمىزدان قۋ­ىپ جەتتى. اجالعا امال قايسى؟! كەلگەن ۋاعىندا ءبارىمىز دە ءۇن-ءتۇنسىز كەتە بارامىز. ارامىزدىڭ از-كەم ايىرماسى بولعانمەن, مىرزاتايمەن ءبارىمىز قاتار ءوسىپ, قاتار جەتىلىپ ەدىك. ۋني­ۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەندە وقۋ­عا زەرەكتىگىنە قاتتى تاڭعالۋ­شى ەدىك. ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي قوعامىندا دا, ادەبيەت بىرلەستىگىندە دە ءجيى كورۋشى ەدىك. كوزاينەگى جالتىراپ ءدايىم الدا ءجۇ­رەتىن. ەلدەن بۇرىن سويلەپ, بۇ­رىن پىكىر ايتاتىن. قاي تاقى­رىپ­قا سالساڭ دا, بەس قارۋى بەلىندە, بەكەم جۇرەتىن. سول بالا كەزدەگى ورنىقتى مىنەزى ءومىر بويى ءوزى­مەن بىرگە جولداس بولدى. ول كوپ نارسەنى ءبىلدى, كوپ نارسەگە ۇلگەردى. العاشقى ابي­تۋريەنت كەزىنەن باستاپ, ەل-جۇرت­تىڭ ءبارى ساناساتىن, سىي­لاي­تىن, ۇلان-عايىر مول ەرۋديتسيا­سى­­مەن, تەرەڭ بىلىمىمەن, ويىنىڭ ۇشقىر­لىعىمەن, ساناسىنىڭ ءجۇي­رىك­تى­گىمەن ايرىقشا كوزگە تۇسەتىن ساليقالىلىعى مەن سىربازدىعىن بويىندا ساقتاپ ءوتتى. وڭايعا, ار­زانعا اتاق شىعارۋعا ۇمتىلمادى. ول اسا تالانتتى لينگۆيست عا­لىم بولۋمەن قوسا, اسا تالانتتى ادەبيەتشى دە ەدى. ارتىندا ولمەس شى­عارماشىلىق مۇراسى قالدى. ءول­تىرمەس شاكىرتتەرى مەن مەكتەبى قالدى. ەندى ونى ءبارىمىز دە قاتتى سا­عىناتىن بولامىز. ومىردە بولعا­نىنا, سوڭىنا وشپەس ءىز قالدىر­عا­نى­نا راحمەت ايتامىز! قوش, مىرزەكە! ءابىش كەكىلباەۆ. قاناتتاس ەدى اكادەميك مىرزاتاي سەرعا­لي­ەۆتىڭ قازاسىن ونىڭ شاكىرتى پروفەسسور ج.جاقىپوۆ ەستىرتكەندە, ەسەڭگىرەپ قالعانىم راس. بويدى جيىپ, ويدى سالقىنداتىپ, ەندى مىنە, رەداكتسياعا بىرەر لەبىز جولداپ وتىرمىن. مىرزاتاي سەرعالي ۇلىن ەرتە كەزدەن بىلەمىن. عىلىمنىڭ تاۋ­پيق­تى ساپارىنا قاتارلاسا شىق­تىق دەسەم دە بولادى. عىلىمعا بارىنشا ادال, تالانتى مەن ەڭ­بەكقورلىعى ۇشتاسقان, ءار ارە­كەتكە وزىندىك جولمەن باراتىن, سو­نى پىكىر ايتاتىن جان ەدى! تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاڭا استا­ناسى بوي كوتەرىپ, ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتى اشىلعان كەزدە ونىڭ قابىرعاسىن بىرگە قالاسقان كەزدەر بۇگىنگىدەي ەسىمدە. مىر­زە­كەڭمەن بىرگە استاناعا قازاق ءتىل عىلىمى دا كەلدى. قازاق ءتىل ءبىلىمى كافەدراسى ەڭسەلەنىپ شىعا كەلدى: تالانتتى عالىمدار تارتىلدى, ديس­سەرتاتسيالىق كەڭەس اشىلىپ, عىلىمي مامانداردى وزىمىزدە داي­ىنداۋ باستالدى. كافەدرا قا­زاقستانداعى عىلىمي ورتالىققا اينالدى. عىلىمي ەڭبەكتەر كوپ­تەپ جاريالانىپ, عىلىمي جاڭا­لىق­تار ۇسىنىلا باستادى. سينتاكسيس پەن ستيليستيكادان زەرتتەۋ مەكتەبىنىڭ وزىندىك نەگىزىن سا­لىپ كەلگەن عالىم استانادا دا ءتىلتانۋدىڭ ۇلكەن عىلىمي مەكتەبىن قالىپتاستىردى. ۇلت رۋ­ح­ا­نيا­­تىنىڭ وسىنداي قاسيەتتى ءىسى­نىڭ باسى-قاسىندا مىرزەكەڭ ءجۇر­گە­نىن ەل بىلەدى. مىرزەكەڭنىڭ فيلولوگ رەتىندەگى مەن قادىرلەپ وتەر ءبىر قا­سيە­تى ءتىل مەن ادەبيەتتى قوس قاناتتاي قاتار قالىقتاتۋى بولاتىن. عا­لىم­نىڭ ءتىلتانۋشى رەتىندە ءسى­ڭىر­گەن ەڭبەگى ولشەۋسىز: باسقاسىن بىلاي قويعاندا, وننان استام مونوگرافيا مەن وقۋلىعى جانە ءتورت سوزدىگى تىلگە قاتىسى بار جۇرت­شىلىقتىڭ ءجيى جۇگىنەتىن ەڭ­بەك­تە­رى ەكەنىن ايتسام دا جەتەر. ونىڭ, ءتىپتى, تىلتانۋشىلىق ەڭ­بەك­تەرىنىڭ ءوزى, ا.بايتۇر­سىن­ ۇلىن­شا ايتساق, كوركەم ادەبيەتتىڭ ءتىر­نەگىندەي بولاتىن. ادەبيەت ما­­ماندارىنىڭ, اقىن-جازۋ­شى­لار­دىڭ اراسىندا ول ءوز ادا­مىنداي ەركىن سەزىندى. ونىڭ مىڭعا تارتا ەڭ­بە­گىنىڭ تەڭ جارتىسىندايى ادەبيەت الەمىنە باعىشتالعان, بىرنەشە كور­كەم اۋدارمالارى, ەسسەلەرى – قا­زاق ءسوز ونەرىندە ەسكەرۋسىز قال­مايتىن ەڭبەكتەر. «ءسوز ساراسى», «كوركەم ادەبيەت ءتىلى» «كەڭ ءورىس», «وي ورنەگى» سياقتى سىني تالداۋ كىتاپتارى ەستەتيكالىق تال­عامعا تاربيەلەيتىن كىتاپتار رەتىندە كوزى قاراقتى جۇرتشىلىق­تان لايىقتى باعاسىن العان. مىرزەكەڭ سانالى عۇمىرىن تا­لانتتى شىعارما, تالانتتى ءشا­كىرت دايىنداۋعا ارنادى. ونىڭ ءبى­لىم مەن عىلىمعا, قازاق ادە­بيە­تى مەن مادەنيەتىنە قوسقان ۇلەسى اسا قو­ماقتى. ونى بولاشاق دالەلدەيدى. قوش, اياۋلى ارىپتەس, ۇرپاق ۇس­تازى, ادال عالىم! توپىراعىڭ تور­قا بولسىن! جانىڭ ءجانناتتا بولعاي! سەيىت قاسقاباسوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى. ءبىلىمدى عالىم, جايساڭ ازامات قازاق ءتىلى عىلىمىنىڭ قالىپ­تاسىپ, وركەندەۋىنە زور ۇلەس قوس­قان عالىمداردىڭ ساناتىندا ءبىز­دىڭ اۋىلدىڭ تۋماسى مىرزاتاي سەرعاليەۆتىڭ ەسىمى ماقتانىش­پەن اتالادى. اكادەميك اعامىز سانا­لى عۇمىرىن وسى سالاعا ارناپ, ءونىمدى ەڭبەك ەتتى. 5 مونوگرافيا, 7 وقۋلىق, 12 ادىستەمەلىك قۇ­رال, 400-گە تارتا عىلىمي ماقالا جا­­زىپ, ارتىنا وشپەس مۇرا قال­دىرا ءبىلدى. باسىلىمداردا ءجيى جارىق كوردى. سولتۇستىكقازاق­ستان­دىقتار اكادەميك جەرلەستەرىن ماقتانىش تۇتاتىن. ول كىسىنىڭ ۇلتجاندى­لىق قاسيەتى ءبارىمىزدى قايران قال­دىرا­­­تىن. تۋعان جەرگە ساپارلاپ كەلگەندە كىندىك قانى تامعان جا­ڭا­جول­عا سوقپاي كەتپەيتىن. اۋىل­داس­تارى عالىمنىڭ اسەرلى اڭگىمە­لە­رىن تىڭداۋدان ەش جالىق­پاي­تىن. وقۋشىلار ەرەكشە ءۇيىر ەدى. اعا­نىڭ ەشكىمدى جاتىرقاۋدى بىلمەيتىن جىبەكتەي جۇمساق مىنەزى ما­ڭا­يىنا ۇلكەندى دە, كىشىنى دە ءۇيى­رىلدىرىپ تۇراتىن. مەكتەپكە كەلگەن سايىن عىلىمي ەڭبەكتەرى مەن كىتاپتارىن تارتۋ ەتەتىن. شالعايدا جۇرسە دە قولىنان كەلگەن جاردەمىن ايامايتىن. قى­زىل­جار وڭىرىندە وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسيالاردان قالمايتىن. ەسى­مى ۇمىتىلا باستاعان باتىر­لا­رىمىزعا, اقىن-جىراۋلارىمىزعا قا­تىستى تىڭ دەرەكتەر ىزدەستىرىپ, تاريحي-تانىمدىق جاعىن وزگە­لەر­گە ونەگە ەتۋدەن جالىقپايتىن. ەل ىشىندەگى شەجىرەلەردى جيناس­تىرا جۇرەتىن. جەرلەستەرى ەرەكشە قۇر­­مەت كورسەتىپ, «شال اقىن اۋدا­نى­نىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن بەردى. نار تۇلعالى اعانىڭ قاي­عى­سى ءبارىمىزدىڭ قابىرعامىزدى قايىس­تىرىپ كەتتى. جانى جايساڭ جان­نىڭ توپى­راعى تورقا بولسىن. جايناگۇل قازبەكوۆا, جاڭاجول ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, شال اقىن اۋدانى, جاڭاجول اۋىلى.