اۋىلدان كىندىگىن ۇزبەگەن اقىن

«ورانسا ار شاپانعا, ادالدىق وققا ۇشادى» دەپ اقىن اپكەمىز فاريزا وڭ­عارسىنوۆا ايتقانداي, ارىن دا, بارىن دا جوعالتپاي, التىن تامىر اۋىلدا ارام­دىق­تان ادا, اۋزىن اشسا كومەيى كورىنەتىن ەل جۇرتىنىڭ ورتا­سىندا جۇرگەن, ءوزى دە تازا, ءسوزى دە بۇزىلماعان نارشا قاشا­عانۇ­لى­­نىڭ «ەلدە تۇرام» اتتى جيناعىن وقىپ وتىرعاندا, وسى ازاماتقا قازاق جىرىنىڭ قازىرگى ورەن جۇيرىگى تۇماعاڭ – تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ ەرەكشە ءىلتي­پاتى ەسكە تۇسەدى. شىنىندا, نارشامەن قاتار وقىپ, قاتار جۇرگەندە بىزگە ول اشىلماعان الەم­دەي, سەرىلىك جولىنا ەندى عانا بەت العانداي كورىنەتىن. سونى تۇ­ما­عاڭ ەرتە تۇسىنگەن عوي. تالاپكەر ءىنىسىنىڭ تالانتىنا قامقور­لىق كورسەتىپ, رياسىز پىكىرىن بىلدىرگەنىنە تالاي رەت كۋا بول­عانىمىز بار. مىنا جيناقتى پاراقتاعان تۇستا اقىن ءۇمىتىنىڭ اقتالعانىنا كوز جەتكىزەسىڭ. تۋعان جەر, ەل, وتان, ونىڭ داڭقتى تۇلعالارى, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز, ماڭگى ەسكىرمەيتىن تاقىرىپ – ماحاببات الەمى تۋرالى جىرلار ادەمى وقىلادى. بىردە اقىن «بايتەرەگىم سەن ەدىڭ, ءبىر بۇرشىگىڭ مەن ەدىم» دەپ اتامەكەنى تۋرالى تولعانا كەلىپ, «قاسيەتىم, كيەلىم, جارالعان سەنەن سۇيەگىم. ارقارداي اۋىپ جۇرگەندە, ارقامدى ساعان سۇيەدىم – راحمەت, تۋعان ەل!» دەيدى. «سۇيمەيدى كىم دالاسىن, جەرىن, وزەنىن, كولىن, ەڭىسىن, ءورىن. قازاقتىڭ بارلىق قونىسى قۇتتى, سوندا دا ءوزىڭ داراسىڭ, ەلىم! تاماشا نەتكەن تالاسىم مەنىڭ!» دەپ كىندىك قانى تامعان تالاسىن جىر تىلىندە تولعايدى. سول سەكىلدى ەلدە تۇرعان سوڭ, ەلدىڭ جايى اقىندى مازالاماي قويعان با؟ «ەلدە تۇرام, ءالى دە سول ەلدەمىن, جان-تانىممەن سەزىنەمىن ەل دەمىن. ەركەلەيمىن, شاعام كەيدە ەلگە مۇڭ, ەلسىز قىزىق, قۋانىشتان كەندەمىن» دەي كەلىپ, ءوزىنىڭ قازاق بولىپ تۋعانىنا ماقتانادى. ال قازاقپىن دەپ ءسوز جۇزىندە ايتقانمەن, ىسىندە كەرى كەتكەندەردى بىلايشا تۇيرەپ وتەدى: «اتتىڭ باسىن اۋىل جاققا بۇرماساڭ, اقساقالعا سالەم بەرىپ تۇرماساڭ, اعاي­ىننىڭ ادال مالىن ۇرلاساڭ – قازاقپىن دەپ ايت­پاي-اق قوي, باۋىرىم... قيىندىقپەن ارپالىسىپ اۋى­لىڭ, قايىرشى بوپ قاڭعىپ جۇرسە باۋىرىڭ, ءماشي­نەنىڭ مىنگەنىڭمەن ءتاۋىرىن – قازاقپىن دەپ ايتپاي-اق قوي, باۋىرىم!». قاسيەتتى ءتىل جايلى تولعامى دا بولەك. «اتا-باتا اماناتى ءتىل دەگەن, ناعىز نادان ءدال وسى­نى بىلمەگەن. تۇكىرگەندى سۋىن ىشكەن قۇدىققا, ءتۇسىن­بەيمىن, تۇسىنبەيمىن مۇلدە مەن!.. قازاق ءتىلى قانداي سۇلۋ, باي عاجاپ, قادىرلەمەۋ, ايتىڭدارشى, قاي مازاق؟! ەڭ الدىمەن تىلە ءتىلدىڭ تىلەۋىن, ەل بولامىن دەسەڭ ەگەر, ەي, قازاق!» دەپ تەبىرەنسە, «مەيلى اكىم, مەيلى اقىن, عالىم بول, باتىر دا بول سوڭىنا ەرگەن قالىڭ قول. ءبارىبىر سەن ەلدەن ۇلكەن ەمەسسىڭ, ەستى ەرگە ءالىم­ساقتان ءمالىم-ءدى ول» دەپ قابىرعالى قازاقتىڭ قاسيەتىن الدىڭا كولدەنەڭ تارتادى. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىل­دارىن­داعى الاساپىران زامان تۋرالى اقىن تولعامدارى ەل ءسو­زىندەي ەستىلەدى. جۇرتتىڭ سول كەزدەگى زار-مۇنىنداي سەزىلەدى. وسىنى ولەڭ جولدارىنان وقىپ كورەلىك: «كون­­دىگە الماي قيىندىققا تاپ كەلگەن, كوپ ادامدار كوشىپ جاتىر اقكولدەن. تۋعان جەردەن تابا الماعان باقىتتى, جازعاندار-اي, تاپسا جاقسى-اۋ جات جەردەن... قايران اقكول! قانداي ەدىڭ سەن كەشە؟ ەندى ەلسىز قۇلازيدى كەڭ كوشە. بۇگىنگىلەر سەنى ساقتاي المادىق, وبالىڭ بولسا – ول دا بىزگە, ەندەشە!» دەپ تالاس اۋدانى تاراعان تۇستا تالىقسىعان حالىقتىڭ ءۇنىن وسىلايشا ولەڭمەن ورنەكتەپ «سوگىلدى ءبۇتىن ىرگەلەر, ءبولىندى باۋىر بىرگە ولەر. دەگەندەي «ءتۇبى ءبىر كەلەر», مۇلگيدى قىردا ءمۇر­دە­لەر... ەكى وتان جوق ەشكىمدە» دەيدى. مىنە, ەلدىڭ جاي­ىن كوزىمەن كورگەن, جانىمەن سەزگەن اقىن وسىلاي دەپ بوياماسىز ءومىردى اق پاراققا مارجانداي ەتىپ ءتىزىپتى. بۇدان وزگە دە زامان زاپىرانى اقىن شابىتىنان قالىس قالماپتى. «تۇسىنەتىن گۇل ءتىلىن, تەكتىگە بۇرار بۇيرەگى, ۇياتىنداي ۇلتىنىڭ, ۇياڭ قىزدار سيرەدى. ارمان بولىپ تازا زات, الداۋعا ەل كوپ بارۋدا. ازايدى ارلى ازامات, ارزاندادى ارۋ دا. بوزبالاعا, كارىگە, بەيتانىسقا, تا­نىس­قا, ساتىلادى ءبارى دە, ساتىلادى نامىس تا! ءبىرى قوي­دى ۇياتتى, ءبىرى قويدى پارىزدى. قىزىڭ ەركەك سي­ياقتى, ەركەگىڭ قاتىن ءتارىزدى... مىنا زامان قاي زامان؟ ەرتەڭدى جان جوق جوبالار. ەلىمنىڭ ءحالى, ءاي جامان, ەندىگى كۇنى نە بولار؟» دەگەن جولداردى وقىعاندا اباي مەن دۋلات جىرلارى ويىڭا ورالادى. حالىقتىڭ ۇلى ەمەس, مانساپتىڭ ق ۇلى بولىپ جۇرگەندەر جايلى: «ءبىر-ءبىرىنىڭ باقىتىنا بال اشىپ, كۇنى كەشە جۇرگەن اۋىز جالاسىپ. الاكوز بوپ كەتتى قانشا اعايىن, الماعايىپ مانساپ ءۇشىن تالاسىپ. مانساپ ءۇشىن جاقتى كۇيە قانشا اققا, ماقساتى تەك – «ءبارىن سات تا, جان ساقتا!» ولەر­مەننىڭ ءوسىپ كەتتى ءباز ءبىرى, ماحابباتتى ايىرباستاپ مان­ساپقا... قۋالايمىز قۇمارىمىز ءبىر قانباي, قۇ­لا­عان­شا تاسقا ءتيىپ قۋ ماڭداي. مانساپ بولسا ماڭعاز­دا­نىپ, ماردىمسىپ, مازاق قىلىپ ادامداردى تۇرعان-اي...» دەپ استارلى دا اششى شىندىقتى الدىڭا تارتادى.نارشا اقىننىڭ جاڭا جىر جيناعى ءومىردىڭ وزىندەي سويلەيدى. جاساندىلىعى جوق. اۋىل ادامدارىنىڭ اسىل قاسيەتتەرىن تولعاي وتىرىپ, ولاردىڭ قۋانىشى مەن رەنىشىن بوياماسىز بايان ەتەدى. جاساندىلىقتان ات-تونىن الا قاشىپ, شىندىقتىڭ شىرايىن كەلتىرىپ جىرلايدى. اۋىلدان كىندىگىن ۇزبەگەن اقىن كىتابىنىڭ ءار جولىندا ەل تاعدىرى, ادام تاعدىرى, ۇرپاق تاع­دى­رى, كەمەل كەلەشەك – ءبارى-ءبارى بوياماسىز مەنمۇندالاپ تۇر. سۇلەيمەن مامەت.