سوڭعى كەزدەرى بىرقاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قازاقستانعا زيانكەس شەگىرتكەلەردىڭ شابۋىل قاۋپى ءتونىپ تۇر دەگەندەي اقپاراتتار تاراتىلۋدا. مۇنداي جاندىكتەر شابۋىلىنىڭ ەگىستىكتەر مەن وندا وسكەن استىق جانە باسقا داقىلدار ءۇشىن قانشا قاتەرلى ەكەندىگىن ەلىمىز وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن جاقسى سەزىنگەن بولاتىن, ونى حالىق تا ۇمىتا قويعان جوق. سوندىقتان وسى ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن جانە اتالعان ىستە قانداي جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن بىلمەك بولىپ اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيالار كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحتار اليەۆتى اڭگىمەگە تارتتىق.
– مۇحتار سەرىك ۇلى, ەلىمىز ءۇشىن شەگىرتكەلەردىڭ قانداي ءتۇرلەرى قاۋىپتى جانە ولاردىڭ تارالىم دەڭگەيلەرى قانداي؟
– قازاقستاندا شەگىرتكە تەكتەس زيانكەستەردىڭ 270-تەن اسا تۇرلەرى مەكەن ەتەدى. الايدا وسىلاردىڭ ىشىندە تەك 10-15 ءتۇرى عانا استىق پەن تەحنيكالىق داقىلداردىڭ, كوكونىس, باۋ-باقشا ەگىستەرىنىڭ, مال جايىلىمدارىنىڭ جانە شابىندىق جەرلەردىڭ اسا قاۋىپتى زيانكەستەرى بولىپ تابىلادى.
شەگىرتكەلەر ءۇيىرلى جانە ساياق تەكتەستەرگە بولىنەدى. سونىڭ ىشىندە ءۇيىرلى شەگىرتكەلەر اسا قاۋىپتى زيانكەس رەتىندە باعالانادى.
ەندى قازىرگى كۇننىڭ جاعدايىنا كەلەتىن بولساق, قازاقستاندا 2011 جىلى شەگىرتكە تەكتەس زيانكەستەردىڭ ءۇيىرلى تۇرلەرىنىڭ دامۋى مەن تارالۋى 1927,4 مىڭ گەكتار اۋماقتى قۇرايدى دەپ بولجانعان ەدى. سونىڭ ىشىندە, يتاليالىق پرۋس – 1470,65 مىڭ گەكتاردا, ازيالىق شەگىرتكە – 382,92 مىڭ گەكتاردا, ماروككولىق شەگىرتكە 73,83 مىڭ گەكتاردا وركەن جايادى دەپ بولجانعان بولاتىن.
– ەندى وسى بولجامعا بايلانىستى قولعا الىنعان جۇمىستار بار بولار؟
– ارينە, بار جانە ول جۇمىستار بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. جوعارىداعى بولجامدارعا سايكەس زيانكەستەردىڭ تارالۋىنىڭ الدىن الۋدىڭ ءتيىستى شارالارى بەلگىلەندى. اتاپ ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ءتيىستى قۇرىلىمدارى ارقىلى قاجەتتى كولەمدە پەستيتسيدتەر ساتىلىپ الىنىپ, جوسپارلانعان اۋداندار بويىنشا ولاردى ساقتاۋ, تاسىمالداۋ جانە قولدانۋ جۇمىستارى ۋاقتىلى ۇيىمداستىرىلدى.
بۇگىنگى كۇنى ماروككو شەگىرتكەسىنىڭ ۇيالارى مەن جۇمىرتقالارىنا قارسى حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالدى. وسى بويىنشا 83,83 مىڭ گەكتار جەر وڭدەلدى. ال يتاليالىق پرۋستىڭ جۇمىرتقالارىنا قارسى حيميالىق وڭدەۋلەر اياقتاۋعا جاقىن. اعىمداعى جىلى يتاليالىق پرۋسقا قارسى وڭدەۋگە جاتاتىن جوسپارلى الاڭ كولەمى 1 453,41 مىڭ گەكتاردى قۇراسا, بۇگىنگى كۇنى ونىڭ 1 451,4 مىڭ گەكتارىندا جۇمىس اياقتالىپ, وڭدەۋ جۇمىستارى قالعان بولىگىندە جالعاسۋدا. سونىمەن قاتار, ازيالىق كەمىرگىش شەگىرتكەنىڭ جۇمىرتقالارىنا قارسى وڭدەۋگە جاتاتىن 339,96 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىن الاڭنىڭ 325,32 مىڭ گەكتارى وڭدەلدى. جالپى ايتاتىن بولساق, بۇگىنگى تاڭدا شەگىرتكە تەكتەس زيانكەستەرگە قارسى جۇرگىزىلۋگە ءتيىس حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارى جوسپارلانعان جالپى القاپتاردىڭ 96,5 پايىزىندا اياقتالدى.
– حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارى قانداي ءتاسىلدەر جانە قۇرال-جابدىقتار ارقىلى جۇرگىزىلۋدە؟
– شەگىرتكە تەكتەستەرگە قارسى حيميالىق وڭدەۋلەر جۇرگىزۋگە 72 اگرەگات, سونىڭ ىشىندە 22 ۇشاق پەن اسا جەڭىل اۆياتسيا قۇرالدارى (دەلتوپلاندار), 15 اتومايزەرلىك بۇرىككىشتەر (ۋمو), 35 جەر ءۇستى بۇركۋ تەحنيكاسى مەن گازوگەنەراتورلار جۇمىلدىرىلعان.
شەگىرتكە تەكتەس زيانكەستەردىڭ ءۇيىرلى تۇرلەرىمەن كۇرەس جۇرگىزۋ جونىندەگى ءىس-شارالار (ينسەكتيتسيدتەردى ساتىپ الۋ, ولاردى تاسىمالداۋ, ساقتاۋ جانە قولدانۋ) رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى. ءۇيىرلى شەگىرتكە تەكتەس زيانكەستەرگە قارسى حيميالىق وڭدەۋ اسا ءتيىمدى ينسەكتيتسيدتەردى قولدانۋ ارقىلى ءجۇرگىزىلەدى. وتكىزىلگەن قورعاۋ جانە قاۋىپسىزدىك ءىس-شارالارىنىڭ ءناتيجەسىندە اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ەگىس القابى ازىرگە زيانكەستەردەن امان تۇر.
مۇنىڭ سىرتىندا الدىن-الا جاسالىنعان كەلىسىمدەرگە سايكەس رەسەي فەدەراتسياسى, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىمەن ەلدەردەگى فيتوسانيتارلىق احۋال جانە جۇرگىزىلەتىن قورعاۋ ءىس-شارالارى تۋرالى اقپاراتتار الماسۋ جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى شەكارالاس اۋداندارداعى اۋىلشارۋاشىلىق ەگىستىكتەرىنىڭ زالالدانۋى, سونداي-اق شەگىرتكە تەكتەس زيانكەستەردىڭ شەكارالاس اۋماقتارعا ۇشىپ-قونۋى انىقتالعان جوق.
الايدا اعىمداعى جىلى شەگىرتكە تەكتەس زيانكەستەردىڭ ساياق تۇرلەرىمەن كۇرەسۋ وزەكتى ماسەلە بولىپ تۇرعاندىعىن ايتۋىمىز كەرەك. ولار جاپپاي تارالعان جانە جاپپاي تارالۋ كەزىندە ءۇيىرلى شەگىرتكەلەردەن كەم ەمەس زيان كەلتىرە الادى. ولاردىڭ نەگىزگى ءومىر ءسۇرۋ ورنى اۋىل شارۋاشىلىعى ەگىستىكتەرىنىڭ جانە جايىلىمداردىڭ ماڭى بولىپ كەلەدى دە, جەم ىزدەۋ بارىسىندا ولار القاپتارعا اۋىسۋى دا ابدەن مۇمكىن.
– «جامان ايتپاي جاقسى جوق» دەيدى حالقىمىز. ەگەر وقيعا ورىن الا قالعان جاعدايدا ودان, ياعني ساياق شەگىرتكەلەر شابۋىلىنان ەگىستىكتەرگە قانداي قاتەر كەلۋى مۇمكىن.
– عالىمداردىڭ پىكىرى بويىنشا, شەگىرتكە تەكتەس زيانكەستەردىڭ ساياق تۇرلەرى اۋىل شارۋاشىلىعى جانە جايىلىمدىق وسىمدىكتەردىڭ 10-12 دەن 45 پايىزعا دەيىنگى فيتوماسساسىن جويۋى مۇمكىن جانە شەگىرتكەنىڭ ساياق تۇرلەرىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە تارالۋى جاعدايىندا جازدىق بيدايدىڭ ءتۇسىمىنىڭ تومەندەۋى گەكتارىنا 1,0-1,6 تسەنتنەرگە دەيىن جەتۋى دە مۇمكىن. سوندىقتان وسى زيانكەسپەن كۇرەس ماسەلەسىندە نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىرعان جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى مەن شارۋالاردىڭ, تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ كەنەتتەن بولاتىن قاتەرگە بارىنشا بەكەم بولعانى ءجون. ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان الدىن-الا ساقتىق ءۇشىن بارلىق شارالاردى قاراستىرۋ ۇستىندەمىز.
وسى جىلى شەگىرتكە تەكتەس زيانكەستەردىڭ ساياق تۇرلەرىنىڭ دامۋى مەن تارالۋى 884,67 مىڭ گەكتار اۋماقتى قۇرايدى دەپ بولجاندى. تەكسەرىلگەن 2 104,8 مىڭ گەكتار الاڭنىڭ شەگىرتكە تەكتەس زيانكەستەردىڭ ساياق تۇرلەرىنە قارسى وڭدەۋگە جاتاتىنى 527,6 مىڭ گەكتاردى قۇرادى. بۇگىنگى كۇنى ونىڭ 229,6 مىڭ گەكتارى نەمەسە 43,5 پايىزى وڭدەلدى. ولاردىڭ ەڭ كوپ تارالۋ الاڭى اقمولا, قاراعاندى جانە قوستاناي وبلىستارىنا كەلەدى.
شەگىرتكە تەكتەس زيانكەستەردىڭ ساياق تۇرلەرىمەن كۇرەس جەرگىلىكتى بيۋدجەت جانە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ سۋبەكتىلەرىنىڭ قاراجاتتارى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى. دەمەك, شەگىرتكە تەكتەس زيانكەستەردىڭ ساياق تۇرلەرىمەن كۇرەستە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى مەن شارۋاشىلىق ءجۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرگە ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىندىگىن تاعى ءبىر ەسكە سالامىز.
اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي.
