يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا جانە عىلىم

سوڭعى جىلدارى الەمدىك ەكونومي­كا­دا ءبىلىم مەن يننوۆاتسيانى ماڭىزدى ەكونوميكالىق رەسۋرستار رەتىندە پايدالانۋ بازاسىندا ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جاڭا ءتيپى قالىپتاستى. قازىر ماتەريال­دىق يگىلىكتەردى جاساۋ كوپ جاعدايدا عى­لىمنىڭ جالپى دەڭگەيى مەن تەحني­كا­نىڭ پروگرەسىنە نەمەسە وسى عىلى­منىڭ وندىرىستە قولدانىلۋىنا تاۋەلدى. دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن قا­­زىرگى ۋاقىتتا يندۋستريالانۋدان كەيىنگى اقپاراتتىق نەمەسە ءبىلىم ەكونو­مي­كاسى, بولماسا قىزمەت كورسەتۋ تەحنو­لو­گيالىق ەكونوميكاسى دەپ انىقتايدى. باسقا دا انىقتامالار بار, بىراق, باس­تى­سى, قازىرگى ەكونوميكانىڭ مىقتى ين­نو­ۆا­تسيالىق قۇ­رام­داس بولىگى بار. سو­ن­دىقتان, ەگەر ءبىز الەم­دىك ەكونوميكاعا تەڭ تۇردە ىق­پال­داس­قىمىز كەلسە, ەگەر جاھاندانۋدىڭ تا­لاپ­تارىنا وزىمىزگە پايدالى جاعىنان بەيىمدەلگىمىز كەلسە, وندا ءوزىمىزدىڭ دا­مۋى­مىز­دا بۇدان ءارى قاراي دا تەك تابيعي رە­سۋرس­تارعا يەك ارت­پاۋىمىز كەرەك. قا­زاق­ستان­نىڭ ەكو­نو­ميكالىق ءوسۋدىڭ جانە باسەكەگە قا­بى­لەتتىلىكتى كۇشەيتۋدىڭ سترا­تە­گيالىق فاك­تورى رەتىندەگى ايتار­لىق­تاي عى­لى­مي جانە ءبىلىم بەرۋ الەۋەتى بار. ونى ادا­مي ينتەللەكتىنىڭ, عىلىمي-تەح­ني­­كا­لىق ءناتي­جەلەردىڭ جەتىستىكتەرىن ءومىر­گە كەلتىرۋدىڭ ارناسى بولىپ تابىلا­تىن يننوۆاتسيالار ارقىلى نارىقتىق ەكونو­ميكادا قوزعا­لىس­قا كەلتىرۋگە بولا­دى. قازىرگى ەكونوميكادا يننوۆاتسياسىز ءبىر­دە-ءبىر تۇبەگەيلى مىندەتتى شەشۋ مۇمكىن ەمەس. ءار ەل ءوز ەكونوميكاسىنىڭ, دامۋ دەڭگەيىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ, جاھاندىق يننوۆاتسيالىق ەكو­نو­ميكادا ءوز تەتىگىن تابادى. قازاق­ستان­نىڭ ارتىقشىلىقتارى – دامىعان ىرگەلى عىلىم, ءبىلىم بەرۋدىڭ, اسىرەسە, ماتەما­تي­كالىق, جاراتىلىستانۋ-عىلىمي جانە تەحنيكالىق ءبىلىمنىڭ جوعارى دەڭگەيى. مامانداردىڭ كەڭ وي-ءورىسى, عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋدەگى تاسىلدەردىڭ تريۆيالسىزدىعى ىرگەلى تيىمدىلىككە نەگىزدەلگەن قاعيداتتى تۇردەگى جاڭا, وزىق تەحنولوگيالاردى جا­ساۋ ءۇشىن قولدانىلۋى مۇمكىن. وسى ارتىقشىلىقتار ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ يننو­ۆاتسيالىق ەكونوميكاعا كوشۋىنىڭ العى­شارتتارى بولىپ تابىلادى. يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانىڭ قا­لىپ­تاسۋى قازاقستاننىڭ ءححى عاسىر­داعى دامۋىنىڭ بالاماسىز نۇسقاسى بولىپ تابىلادى. ەكونوميكالىق دامۋ­داعى جەتكەن جەتىستىكتەر, ساياسي جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق قازاقستاننىڭ ءارى قاراي دامۋىن تۇراقتى, زاماناۋي جانە پەرسپەكتيۆالى نەگىزگە قويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان تاريحي كولەمدەگى العا سەكىرۋ الدىندا تۇر, ونىڭ الدىندا تاۋار­لاردىڭ, قىزمەتتەردىڭ, ەڭبەك رەسۋرس­تارى­نىڭ, كاپيتالدىڭ, زاماناۋي يدەيالار مەن تەحنولوگيالاردىڭ الەمدىك رىنوگىنىڭ بولىنبەس جانە ديناميكالى بولشەگى بولۋ مىندەتى تۇر. وسى جولداعى نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى «ءبىلىم ەكونو­ميكاسى» نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋ, جا­ڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋ, يننو­ۆا­تسيا­لىق ەكونوميكانى دامىتۋ بولىپ تا­بىلادى. ول ءۇشىن مەنشىكتى, ادامي كا­پيتالدى دامىتۋ, ەلدىڭ ينتەللەك­تۋال­دىق الەۋەتىن نىعايتۋ تالاپ ەتىلەدى. بۇل عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ال­دىنا ۇلكەن مىندەتتەردى قويادى, ولار­دى دامىتۋدا راديكالدى وزگەرىستەردى تالاپ ەتەدى. «يننوۆاتسيالى قازاقستان-2020» فو­رۋمىندا سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ بىزگە يننوۆاتسيالىق دامۋ­دىڭ ۇزاق مەرزىمدى جانە ءبۇتىن ستر­ا­تە­گياسى قاجەت ەكەندىگىن اتاپ وتكەن بولا­تىن. ماسەلەنىڭ وسىلاي قويىلۋى الەم­دىك تاجىريبەگە سايكەس كەلەدى, ونىڭ كور­سەتۋى بويىنشا نارىق يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرۋدا ماڭىزدى ءرول ويناعانىمەن, ول يننوۆاتسيانىڭ ىر­عاقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتە ال­مايدى. مەملەكەتتىڭ رەتتەۋشى ءرولى بارعان سايىن ماڭىزدىراق بولىپ كەلە جاتىر, ول, ءبىر جاعىنان, يننوۆاتسيالىق قىزمەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتە­گياسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ تۇجىرىمداماسىمەن بىرگە قالىپ­تاس­تى­را وتىرىپ, ەكىنشى جاعىنان, يننوۆا­تسيا­لىق قىزمەتتى قولداۋ جانە ىنتا­لان­دىرۋ بويىنشا ناقتى شارالاردى ءجۇ­زەگە اسىرادى. وسىنداي ءتاسىلدى قولدانۋ ارقىلى قازاقستاندا قارقىندى يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ويداعىداي ءجۇ­زەگە اسىرىلۋدا. يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ باستاپقى تىزگىنى عىلىم بولعاندىقتان, وسى سالا­نى يننوۆاتسيالىق دامۋ ۇدەرىستەرىنە قوسۋ شارالارى ماڭىزدى باعىت بولۋى كەرەك. بۇل جەردە قازاقستان عىلىمى الدىمىزداعى باسىمدىقتى سالالاردى دامىتۋ بويىنشا ناقتى عىلىمي-تەح­نولوگيالىق مىندەتتەردى شەشۋگە باعىت­تالعان, قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ۇلت­تىق عىلىمي-يننوۆاتسيالىق جۇيەگە ءساي­كەس كەلۋى كەرەك. قازاقستانداعى عىلىمنىڭ دامۋى­نىڭ قيىن ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى ونىڭ قارجىلاندىرىلۋى بولىپ تابىلادى. ۇزاق ۋاقىت بويى بۇل سالا قارجى­لان­دىرۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن سەزىنىپ كەلدى. سوڭعى جىلدارى جاعداي جاقسارىپ كەلەدى, دەگەنمەن, ءىجو-گە شاققاندا عى­لىم­عا كەتەتىن شىعىندار ۇلەسى بو­يىن­شا ەلىمىز ءالى تومەن دەڭگەيدە. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ماسەلە­لەرى شىعىنداردىڭ ءابسوليۋتتى كولەمى­نىڭ وسۋىمەن شەشىلمەيدى. قارجىلان­دىرۋ مەحانيزمدەرىنىڭ وزدەرىن وزگەرتۋ قاجەت. قارجىلاندىرۋدىڭ ۇلعايۋىمەن بىرگە, ىسكە جارامدى ۇيىمداردىڭ شەكتەۋلى توبىن قولداۋ ءۇشىن رەسۋرستاردى جيناقتاۋ ماقساتىندا تۋرا بيۋدجەتتى الۋشىلار سانىن شەكتەۋ قاجەت. سون­دىقتان, «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭعا سايكەس عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى ۇل­عايتۋمەن بىرگە عىلىمدى قارجىلان­دىرۋ تاسىلدەرى وزگەرتىلدى. عىلىمي زەرت­تەۋلەردى قارجىلاندىرۋدىڭ ءۇش ءتاسىلى ەنگىزىلدى: گرانتتىق – ەلدىڭ ۇلت­تىق با­سىم­دىقتارىنا سايكەس كەلەتىن عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ; باع­دارلا­مالىق-ماقساتتىق – ستراتە­گيا­لىق باعى­ت­تار بويىنشا قارجىلاندىرۋ; بازالىق – مەملەكەتتىك تاپسىرمالار ار­قىلى عى­لىمي ۇيىمدار ءۇشىن قارجى­لاندىرۋ. عىلىمنىڭ رەفورمالانۋىنىڭ ما­ڭىز­دى باعىتى عىلىمي قوعامداس­تىق­تىڭ عىلىمي ساياساتتىڭ قالىپتاسۋ ۇدە­رىسىنە قوسىلۋى بولىپ تابىلادى. اتاپ ايتساق, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانىندا شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ قا­تىسۋىمەن مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحني­كالىق ساراپتاما (معتس) جانە سالالىق مينيسترلىكتەردىڭ, بيزنەس-قوعامداس­تىق­­تارىنىڭ, عىلىمي قوعامداستىقتىڭ ءجا­نە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قاتى­سۋىمەن عىلىمي كەڭەستەر قۇرى­لعان. عىلىمي وتىنىمدەردى ەندى عالىمدار, وقۋ ورىندارى مەن عزي بەرە الادى, بۇل قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋدەگى عى­لى­مي ەركىندىكتى بىلدىرەدى. شەتەلدىك سا­راپ­شىلاردى تارتۋ ارقىلى معتس جا­ڭا­شىلدىق, پەرسپەكتيۆالىق جانە عى­لىمي نەگىزدەلۋگە تەحنيكالىق ساراپتاما جۇرگىزگەننەن كەيىن عىلىمي كەڭەس­تەر زەرتتەۋلەردىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا گرانت بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. ۋنيۆەرسيتەتتىك عىلىم الدىنا دا ءۇل­كەن مىندەتتەر قويىلدى. جوعارى وقۋ ورىن­دارىن عىلىمي زەرتتەۋلەرگە بەلسەندى تارتۋ ءۇشىن جوو, عزي مەن عىلىمي ورتالىقتار اراسىندا بىرىڭعاي عىلىمي جەلى قۇرىلادى, سونىمەن بىرگە, گرانت­تار­دى الۋ ءۇشىن كونكۋرس شارتتارىنىڭ تەڭ­دى­گى قامتاماسىز ەتىلگەن. ۇلتتىق عى­لى­مي-يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ ورتا­لى­عى استانا قالاسىندا اشىلعان جاڭ­ا ۋنيۆەرسيتەت (Nazarbayev University) بولا­دى. ونىڭ بازاسىندا قازاقستان­نىڭ ءىرى ۋني­ۆەر­سيتەت­تەرىنىڭ قوسىلۋى­مەن زەرتتەۋ ور­تا­لىق­تارىنىڭ, ۇلتتىق زەرتحانالار­دىڭ جەلىسى, ينجينيرينگتىك, جوبالىق-قۇ­راستىرۋ­شى­لىق بيۋروسى جا­سا­لاتىن بولادى. باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى قولدانبالى زەرتتەۋلەردىڭ, تالدامالار مەن يننوۆا­تسيالاردىڭ ناتيجەلەرىن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارى قاجەتتىلىگىنە باع­دار­لاۋ بولىپ تابىلادى. ماڭىزدى ەلە­مەنت ونەركاسىپ تاپسىرىستارى بو­يىن­شا عىلىمي-تەحنولوگيالىق باعدار­لا­ما­لار اياسىندا زەرتتەۋلەردى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ جانە بىرگە قارجى­لاندىرۋ, سونىمەن قاتار, قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەر, تاجىريبەلىك-قۇ­راس­تىرۋشىلىق تالدامالار مەن ينجينيرينگتىك جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن تارتۋ بولادى. عىلىمي ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ تەحنولوگيالىق جانە يننوۆاتسيالىق قۇ­رامداس بولىكتەر مۇمكىندىكتەرىنىڭ كە­ڭەي­تىلۋىمەن بايلانىستىرىلادى. اتال­عان ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن عىلىمي-زەرت­تەۋ جانە ينجينيرينگتىك ۇيىمداردىڭ دا­مۋىنا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ بەلگىلەنگەن. جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەر جا­نىن­دا بيزنەسپەن بىرلەسە وتىرىپ, جاڭا عىلىمي-زەرتتەۋ قۇرىلىمدارى, مىسا­لى, ينستيتۋتتار, زەرتحانالار مەن R&D ورتالىقتارى اشىلاتىن بولادى. بۇل قولدانبالى زەرتتەۋلەر مەن ونەر­كاسىپ تاپسىرىستارى بويىنشا تالدا­ما­لارعا پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇ­رامدى, دوكتورانتتار مەن ستۋدەنتتەردى تارتۋعا جانە ءىس جۇزىندە عىلىمنىڭ, ءبى­لىم­نىڭ جانە ءوندىرىستىڭ ىقپالداسۋ قا­عي­داتىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتەر, عىلىمي ورتالى­ق­تار, كاسىپورىندار, وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلار جانە باسقا دا يننو­ۆا­تسيالىق ءوندىرىس پەن تەحنولوگيا ترانسفەرتىمەن اينالىساتىن قۇرىلىمدار اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ دامۋى ءۇل­كەن مانگە يە. مۇندا يننوۆاتسيالىق كلاستەرلەر جاساۋعا نەگىزگى زەيىن قو­يىلاتىن بولادى. ناتيجەسىندە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى ايتار­لىق­تاي بەلسەندىرۋگە قول جەتكىزىلەتىن بو­لادى, عىلىمنىڭ, ءبىلىم بەرۋ مەن ءون­دىرىستىڭ ىقپالداسۋى ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. ءنايلا نۇرلانوۆا, بعم عك ەكونوميكا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ە.ع.د., پروفەسسور.