(اڭىزدىڭ ىزىمەن)
اكەسى قامشىگەر ەدى. عۇمىرىنىڭ دەنى جاۋگەرشىلىكپەن ءوتتى. باۋىرلارىنا دا بۇيىرمادى الاڭسىز تىرلىك.دەگەن كۇندەرى ۇرگىن-سۇرگىننىڭ بوداۋىندا كەتتى. جيرەنشە شەشەسىن ساعالادى. اناسى ولەڭشى بولاتىن.تويدا توپ جاراتىن ونەرلى شەشە مۇنى قاسىنان قالدىرمايتىن ەدى.ۇلكەندەردەن ءسوز ۇقسىن دەگەن ويمەن كىشكەنەسىن كوپشىل بولۋعا باۋلىدى. وسى ەكى ورتادا ەل ءىشى شاپقىنشىلىققا ۇشىرادى.جيرەنشە جاقىندارىنان كوز جازىپ قالدى. جان باعۋدىڭ قامىمەن باي مالىن قايىرمالادى. ەجەلگى كونە مەكەن زەرەك جاسقا كەڭ قۇشاعىن جايدى. بۇلقىنا اققان وزەنىنەن, سىلق-سىلق كۇلگەن بۇلاعىنان بويىنا قۋات الدى. كول تەرەڭىنە بويلادى. اققۋدىڭ سىڭقىلىن جۇرەگىنەن وتكىزىپ, سارىالا قازدىڭ سىبىزعى ۇنىنەن سىر ۇقتى.
اتا كاسىپ مالشىلىققا ەپ كەرەك. ءتورت ت ۇلىكتىڭ ۇلىعى سانالعان ويسىل قارا سىرت كوزگە موماقان كورىنگەنىمەن, مىنەزدى كەلەدى. جۇرگىنشىگە الباستىداي ءتونىپ, اتتىلىنى قيا باستىرمايتىن قۇتىرىندى بۋرا جاس تۇيەشىنىڭ دىگەرلەگەن داۋىسىنان ىقتاپ كەتەر ەدى. سۇستى كەيپىنەن جانە تايسالادى. ازانداعان زور داۋىسى ەستىلگەن ساتتە قالت تۇرا قالادى. جىنىن بۇركىپ شابىنعان كۇركىلدەكتىڭ جايىن تابا بىلگەن ەپتىلىگىنە بولا, جيرەنشە وردانىڭ باس تۇيەشىسى دارەجەسىنە جەتكەن-ءدى.ادەتتە ول تۇيەگە جاياۋ ىلەسەدى. ۇزىن بويىنا لايىقتاپ شەكپەن تىكتىرىپ العان. قولىندا قاق سويىل. قاتتىلىعى الەمەت, سىلتەگەندە تاستى دا شىتىناتادى. بەلىنە شوقپار قىستىرادى. حان ورداسىنىڭ مەنشىگىنە جاتاتىن كەلەنى قوعامداۋدان دا بۇرىن جاۋاپكەرشىلىگى باسىم. ايتۋلى سارىبۋراعا باقتاشىنىڭ ۇكىمى جۇرمەيدى. مالدىڭ باسى سانالاتىن كيەلى حايۋان حاننىڭ نازارىندا. «سارى تەنتەك» اتانعان سويقاندى سودىردىڭ لاڭى ءمۇتىن اتىراپقا ايگىلى. كەلەگە تۇسكەندەگى شابىنىسى ويىن جولى. جىل بويىنداعى تەجەۋسىز تەنتەكتىگى ماڭايداعى اۋىلداردى ىعىر قىلادى. جالعىز-جارىم اتتىلىنى بىلاي قويعاندا, جاياۋ-جالپىلىنى شايناپ جىبەرەتىن كوزسىز دۇلەيلىگى تىپتەن توزگىسىز. جىلىنا ەكى مارتە حان سارايىن توڭىرەكتەيتىن ادەتىنەن ەش جاڭىلمايدى. بوتاسىنان ءۇيىر بولعان يەسىن ءالى كۇنگە ۇمىتپايدى. ەسكى دوسىن كورگەندە بىردەن جۋاسىپ,ەستيارلىقپەن حانعا تىزەرلەپ ءتاجىم ەتەدى. قۇمشەكەرگە شىلاعان سارى ىرىمشىكتى كومەيلەتە اسايدى دا, شوككەن قالپىندا ۇزاق-ۇزاق كۇيىس قايىرادى. كيەلى حايۋاننىڭ ءار قيمىلىن باققان حان ءوز جورامالىن جاسايدى. ەش قىبىرسىز الاڭسىز تىنىمداسا, وندا ەل ءىشى تىنىش بولادى. موينىن اۋىق-اۋىق سوزىپ جەرگە توسەي بەرسە, جاماناتتان حابار بەرگەنى. ءبىر تۇرىپ, ءبىر جاتسا, تابيعات تۇلدانادى, ايتپەسە ەل شەتىنە جاۋ كەلەدى.يەسى ساپارلاپ كەتكەندە بارىپ, ءوز جونىنە كەتەدى. «سارى تەنتەك» وردادان جۋاسىپ ورالادى,بىراق كوپكە بارمايدى مومىنسىعان تىنشۋ قالپى. ەسكى جىنى قايتا قوزادى. تەجەۋسىز سويقاندىعى كىسى ولىمىنە سوقتىرىپ, ەلدى ەگەر-دەگەر قىلادى. تالايدىڭ جۇرەگىن قوزعاپ دىمكاستىككە جانە دۋشار ەتەدى.سارى بۋرا كۇندەردىڭ كۇنىندە جولاۋشىلاعان تايلاقباي ءبيدى قىسپاققا الماي ما. بۋرادان قۇتىلا الماسىن بىلگەن بي كەلەنى سىرتىنان قوعامداعان تۇيەشىگە تۋرالايدى اتىنىڭ باسىن. قاق سويىل ءدوڭ ماڭدايعا سارت ەتكەندە, اتتىلىنى تاستاي بەرىپ باقتاشىعا تاپ بەرمەي مە. اككىلەنىپ العان جيرەنشە بۋرانى شوقپارمەن تىزەدەن دالدەپ سوعىپ, شوكەلەتىپ تاستاعان ەدى.
– ءۇش قىزىم بار, – دەگەن تايلاقباي بي ءوز-وزىنە كەلگەن سوڭ. –قۇداي الدىندا قيدىم ساعان. ۇناتقان بىرەۋىن قالىڭسىز جار ەتەسىڭ.
– نيەتىڭىزگە رازىمىن – دەگەن تۇيەشى ويلى پىشىندە – جۇرەككە ءامىر جۇرمەيدى عوي. بولماشى جاقسىلىعىمدى بۇلداپ نە قىلامىن. قيانات بولار. باتاڭىزدى بەرىڭىز. ماعان سول قاناعات...
ارادا اي جاڭاردى. جىل اۋىستى. جوعالعان تۇيەلەرىن ىزدەپ شىققان باقتاشى تايلاقباي ءبيدىڭ اۋىلىنا تاپ بولعان ەدى. كەلەگە قوسىلعان جوق مالىن جازباي تانىعان جيرەنشەگە اۋىل اعاسى: «مالساق قارىنداسىمىز بار. سونىڭ كەلۋىن توس», دەپ قاراشا ءۇيدى نۇسقادى. تۇيەلەردى تۇستەپ تانيتىن بويجەتكەن تويعا كەتىپتى.
– قاراعىم,ءجونىڭدى ايتا وتىر, دەدى اس قامداعان ايەل. – جارىقتىق بي اتاعا كۇتۋشى بولعان ەدىم. اجالدان ەكى مارتە امان قالدىم دەيتىن. بىرىندە بىلەگىنە وراتىلعان جىلاننان ءوزىنىڭ سارى مىسىعى قۇتقارىپتى. سارىنى جولاۋشىلاعاندا قورجىنىنا سالىپ الاتىن. ەكىنشى جولعى قاتەردەن وردانىڭ تۇيەشىسى قۇتقارىپ قالىپتى.سول سەنسىڭ-اۋ, ءسىرا؟
– ءتىرى قالۋىنا سەبەپكەر بولعانىم بار. تىرشىلىگىندە ەكى رەت كىسى جىبەرگەندە, جوقتى سىلتاۋراتىپ بارماي قالىپ ەدىم.
– ونىڭ ابەستىك, – دەدى داياشى قاباعىن شىتىنىپ. – ءبيدىڭ ءۇش قىزىنىڭ ەكەۋى ۇزاتىلعان. كىشى قىزى ەركىن ءوستى. بىلمەيمىن نە ويىنىڭ بارىن, وڭ جاقتا وتىر ءالى. مىنەزدى بالا. بوزبالا بىتكەن ىقتاپ تۇرادى وزىنەن. بي اتا قاشان كوزى جۇمىلعانشا قاسىنان قالدىرمادى. ءجون بىلەتىنى سودان دا شىعار-اۋ. كىم-كىمدى دە مىسىمەن جاسقاپ, سوزبەن تۇساپ تاستايتىن ءبىر كەرەمەتى بار. اسىرەسە, ىرجاقاي-قىلجاقايلار قاراشاشتى كورگەندە جىنىن الدىرعان باقسىداي جۋاسي قالادى. جارىقتىق بي اتانىڭ ارۋاعىنان سەسكەنەتىن دە شىعار.
جيرەنشە قوتان شەتىندەگى قاراشا ۇيگە بارىپ جاتقان ەدى. بوقىراۋدىڭ سۇيەكسوردى سىزىن ەلەي قويمادى. الگىندەگى اڭگىمەگە ەلىكپەدى. جالبا تىماق جالشىعا اكەسى وسيەت ەتتى ەكەن دەپ قارىنداسىن بەرەتىندەي ءبيدىڭ بالالارى سوندايلىق اڭعال كورىنبەيدى. اشەيىن مۇنى سىناعالى ويلاپ تاپقان امالدارى بولۋعا ءتيستى.
قاراشاش كوبىنەسە جىگىتشە كيىنەتىن. جوق ىزدەگەن تۇيەشىنى سىرتىنان انىقتاپ كورىپ العان-دى. اكە وسيەتىنەن اسا الماي ەكى ويلى جۇرگەن ول حان كەلەسىنەن تۇيەلەردى استىرتىن ايداتىپ الدىرعان بولاتىن. ءوز اقىلى وزىنە جەتەتىن ەركە قارىنداستى اعالارى بەتىنەن قاقپاي ەركىنە جىبەرگەنىمەن, اكەسى تىرشىلىگىندە ايتقان ەكەن دەپ قايداعى ءبىر جالبا تىماق باقتاشىعا قالىڭسىز بەرۋدى نامىس كورىپ, سۋىق تومسارىسپەن جۇرگەن-ءدى. سودان دا جوق ىزدەگەن جيرەنشەگە ايبارلى اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسى ديۋانا كورگەندەي-اق جاۋ كوزدەنە قارادى.
جيرەنشە سەرگىپ ويانعان. سىرتقا شىققاندا ءوز كوزىنە سەنبەدى. كەلەگە كەپ قوسىلعان تۇيەلەرى قوتان شەتىندە تىزدەۋلى جاتىر ەكەن. اۋىل اعاسىنان رۇقسات العان سوڭ, مالىن الدىنا سالىپ ۇزاي بەرگەن. ءبىر قىر اسىپ ءتۇسكەندە, تەزەك تەرە شىققان تومەن ەتەكتىگە ۇشىراستى. ۇستىنە وڭسىزدەۋ كويلەك كيىپ, ديدارىن شالىمەن كولەگەيلەگەن قاراشاش:-ارمىسىز! – دەدى تىزەسىن ءسال بۇگىپ. – قايتقان مالدا بەرەكە بار. ەڭبەگىڭىز راحاتتى بولعاي-اق!
– ايتقانىڭ كەلسىن, – دەدى جيرەنشە ءداۋ دە بولسا سول شىعار دەگەن بەيبىت سىڭايدا – اق تاڭنان تەزەك تەرەتىندەي باسىڭا نەنىڭ كۇنى تۋدى, قارىنداس؟»
– جاقسى ايتاسىز, زامانداس, دەدى قاراشاش ءجۇزىن جارتىلاي جاسىرعان ءشالىنى ءسال سەرپە. – بۇيىرعانعا جەتە الماي, بۇيرىقسىزدان كەتە الماي جۇرگەن مۇڭلىقپىن. كولدەنەڭ كوك اتتىلى دەپ وزىڭنەن ءجون سۇراعالى جولىڭدى توسىپ... قىرىق كىسى ءبىر جاق, قىڭىر كىسى ءبىر جاق. تۋعانىمنان جاۋ شىقتى, اكە وسيەتىنەن داۋ شىقتى. ەرەگىسكە باراتىن ەر ەمەسپىن, جولى جىڭىشكە ۇرعاشىمىن. تورەلىگىن وزىڭنەن كۇتەمىن.
– ولاي بولسا, ءۇش كۇنگە شىدا. – جيرەنشە داتىن بىردەن ايتىپ سالدى. – تاس تۇسسە تالايىمىزدان. سەرتىڭدە تۇرساڭ بولعانى. مەنىڭ دە جاناشىرلارىم بار. اعا-جەڭگەلەرىڭە ايتا بار. قامسىز بولماسىن. ۇيگە قۇدالار كەلەدى دەرسىڭ.
***
سۇمبىلەنىڭ وكپەگى قاراشا ءۇيدى يەكتەپ الدى. كارى تۇيەنىڭ جابۋىنشا جالپىلداعان تۇڭىلىكتە مازا جوق. جەلپ-جەلپ ەتىپ جەل شاقىرعانى جەلەك استىنداعى كەلىنشەككە جايسىز تيەدى. قاباعى قاتۋلى. توركىن جۇرتىنان ءبىرجولاتا شىعىسقان. التىن بوساعاسىنان اتتاعاندا, بوز شەكپەندى تۇيەشىنى ولقىسىنعان باۋىرلارى قاراشاشتى جول-جورالعىمەن كادەلەپ ۇزاتۋعا جارامادى. شەشەسى ءتىرى كەزىندە وزىنە ارناعان جاساۋ-جابدىق جيۋلى قالپىندا قالدى. مارقۇم ەنەسىنىڭ اماناتىن كەلىندەرى قاپەرىنە المادى ءوز قالاۋىمەن جات جۇرتقا ۇزاتىلاردا سىنىق بۇراۋ دا المادى.ءتول اتىمەن تۇيەشىگە ىلەسىپ كەتە بارعان.
جيرەنشەنىڭ تۇرمىسى جۇپىنى ەدى. ۇزىك-تۋىرلىعى ابدەن توزىپ ءبىتىپتى. قاراشاش ەرىنىڭ ۇيعارۋىمەن ءمىنىپ كەلگەن اتىن ءۇيدىڭ سۇيەگىن جاڭالاۋعا جۇمسادى. وتاعاسى بوسبەلبەۋ كورىنبەيدى. تۇيەشىلىكتەن قولى قالت ەتكەندە, كەلىنشەگىنە جاردەمدەسەدى. قوي تەرىسىنەن تون ءپىشىپ, تەرى شالبار تىكتى. ساپتاما ەتىگىنە بايپاق سۇعىستىرىپ, ەر-تۇرمانىن ىڭعايلادى. يىعىنا ىلگەن شەكپەنىن كونەتوز شاپانمەن الماستىردى.
قاراشاش ەرىنىڭ ىسمەرلىگىن قۇپ كوردى. جۇپىنى كيىنەتىن ۇزىنشا جىگىتتىڭ وڭىنەن ازداعان سۇس بايقالادى. جار قاباعىمەن ۇيلەسكەن قوڭىرقاي كوزى سالقىن دا سالعىرت. كىسىگە تەسىلە قاراۋ ادەتىندە جوق. سىنشىل نازارىندا بايىپتىلىق باسىم. كۇلكىسى ساراڭ. ازداپ جىميعانى قويىنداسقان قوساعىنا كورسەتكەن نازى ەدى. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىر-بىرىنە ىقىلاسى ءۇنسىز ۇعىنىسپەن تىنادى. ىرجالاق-قىلجالاعى از جۇبايلىق جاراسىم بۇلاردى ەستيارلىققا بەيىمدەدى.
وتاعاسى قامشى ساپتاپ وتىرىپ وتكەن جاعدايدى ەسىنە الدى. كۇيەۋشىلەپ بارعاندا, قالىڭدىعىنىڭ جاقىندارى: «كيگەنى شەكپەن ەكەن, ۇستاعانى كەتپەن ەكەن», دەپ كەكەتكەندە, قۇدا تۇسە كەلگەندەردىڭ ءجون بىلەتىنى: «شەكپەن كيسە, ەلگە جاقىندىعى, كەتپەن ۇستاسا, جەرگە جاقىندىعى», دەپ ءسوز ىعىتىن تاۋىپ كەتكەن-ءدى.
جيرەنشە كەتپەن-شوتتى ىڭعايلادى. حان سارايىنا جام وتىن دايىنداۋ مۇنىڭ مىندەتىندە. قاسىنا ءالدى جىگىتتەردى الىپ وتىن شابۋعا كىرىسكەن. ءبىر جەتىنىڭ مۇعدارىندا وتىن دايىن بولدى. شابىلعان وتىندى سارايعا جەتكىزىپ بەرگەن كۇندەردىڭ بىرىندە,ول حان الدىنا باردى. قاباعى سالىڭقى سۇلتان بۋرادان شىعاردى ىلىكتى. «سارى تەنتەك» بۇرىنعى ادەتىن ۇمىتقان-دى. شوككەن قالپىندا ماڭقيىپ جاتادى دا قويادى. سارايدان كوز جازىپ, حاندى تانۋدان قالعان. «بۋراعا نەنىڭ سالقىنى ءتيدى؟ – دەدى حان تۇيەشىگە سۋىق تەسىلىپ. – كيەلى ەكەنىن بىلە تۇرا, سويىل كوتەرگەنىڭ قالاي؟»
– بىرەۋدى بۋرادان اراشالاپ قالامىن دەپ قولىم باتا ءتيىپ ەدى, – دەدى تۇيەشى ءسوزدىڭ راسىنا كوشىپ. ء–ىشى بوقتى, سىرتى تۇكتى حايۋانعا بولا جازىقتى قىلساڭىز, باسىما ازاتتىق بەرىڭىز.
– بۇعاۋلاپ ۇستايتىن قۇل ەمەسسىڭ. كەتەم دەسەڭ, جولىڭ اشىق. – حان تۇپكى ويىن ءبىلدىردى. قالىڭسىز قاتىن العاندا سوندايسىڭ. كيەلى جانۋاردى مەرتىكتىرگەنىڭ ءۇشىن ات-شاپان ايىپ تولەيسىڭ. ونى اۋىرسىنساڭ, ايىبىڭدى جىلقى باعىپ وتە...
جيرەنشە جىلقى باعۋدى ورايىنا كەلتىرگەندە, قىستىڭ امالىن الدىن الا بولجايتىن ەسەپشىلىگى زايا كەتپەدى. بالا كۇنىنەن قالىپتاسقان داعدىسى بويىنشا مالدى تۇستەپ جوقتايدى. قاراماعىنا تيگەن ءبىر قوس جىلقىنى جاۋعا الدىرماي, ۇرگىن-سۇرگىنگە ۇشىراتپاي قىستان امان الىپ شىقتى. وسىندايلىق مالساق شارۋاقورلىعىنا قوسا ەل ىشىندە حاننىڭ جىلقىشىسى «تاڭدايىنان شاڭى شىققان شەشەن ەكەن» دەگەن ءسوز تاراعان. قار جاستانىپ, مۇز توسەنگەن جىلقىشى قارا قوستان جالىققاندا, قىستاۋدا وتىرعان اۋىلداردى جاعالايدى. بەل شەشىپ جان شاقىرعان جيرەنشە دومبىرانى قوڭىرلاتا شەرتەدى. كۇي تىلىمەن وتكەن-كەتكەندى ءبىراز قاۋزاپ تاستاعان سوڭ, زامانا زوبالاڭىنان اڭىز وربىتەدى.
قولىنداعى دومبىرانى ىنگەنشە بوزداتىپ-بوزداتىپ الادى دا, ءۇي يەسىن تىڭدايدى. «نە سۇمدىعىنىڭ بارىن بىلمەيمىن, ءبىزدىڭ توڭىرەكتە ۇرلىق ۇدەپ تۇر», – دەپ بيشىكەش وتاعاسى قوناعىنان سىر تارتقاندا, جيرەنشە قاشانعى تاپقىر سويلەيتىن ادەتىمەن: « بىرلىگى جوق اۋىلدى ۇرى باسىنادى», دەپ بىلق ەتكىزدى. وتاعاسى توسىلدى. جالبا تۇماق جىلقىشىدان ءسوز اسىرا الماعانىنا قيىقتانعان ول قوناعىن قاساقانا شىرعاعا تارتىپ, ءمۇلت كەتىرۋدىڭ امالىن قاراستىردى.
– بۇرىنعى ۇلكەندەر كىشىنى جازعىرعاندا «قاسيەتسىز» دەگەندى اۋىزعا الۋشى ەدى.سونىڭ ءمانىسى نە»؟ – دەدى
قوناق ىركىلمەدى.
– جىگىتتەن قاسيەت كەتەردە, ەرىنشەك تارتادى, اتتان قاسيەت كەتەردە جەرىنشەك تارتادى.
– ەلدەن ىنتىماق كەتسە شە؟
– وندا ەركەگى سال بوكسە, قاتىندارى ماي بوكسە. بايلارى ساراڭ, مىرزاسى تاراڭ. قىزدارى جىرتاقاي, كەلىندەرى تىكباقاي كەلەدى. ۇل-قىزىنان ۇيات كەتەدى, تۇعىرداعى قۇسىنان قياق كەتەدى. وتباسىنا ۇرىس كىرەدى, اعايىن-تۋىستىڭ اراسىنا ب ۇلىك كىرەدى. تاۋلارىنان جۋا كەتەدى, كارىسىنىڭ اۋزىنان دۋا كەتەدى. بالا اكەسىن تىڭدامايدى, ءىنى اعاسىن سىيلامايدى.جاقىنىڭنان جاۋ شىعادى,بولماشىدان داۋ شىعادى.
– ءجون ايتاسىڭ, قوناعىم, – دەيدى سىنشىل وتاعاسى. – ەلگە يە سۇلتاندارعا نە ايتار ەدىڭ؟
– حانعا بەرگىسىز قاراشا بار, كىلەمگە بەرگىسىز الاشا بار. – جيرەنشە ۇلكەندەردەن ۇققان ءسوزىن دامىتادى. – ەل ۇستاعان كوسەمنەن بەدەل كەتەردە, قاراشامەن قاس بولادى, بيدە ادىلدىك قالماسا, قايىرىمسىز قاراۋ بايمەن دوس بولادى.
– ءسوز بىلەدى ەكەنسىڭ, جىگىتىم, – دەيدى ءۇي يەسى, – بوسا دا ايتىلىپ قالدى. كىشىلەرگە عيبرات بولسىن.قاسيەت قايتسە ورنىعادى؟
– جەرگە قاسيەت قوناردا, تاستى جارىپ ءشوپ شىعادى, ەلگە قاسيەت قوناردا, ۇلكەنىنە كىشىسى قۇدايىنداي قۇلدىق ۇرادى, – دەپ ءبىر ءوتتى. – ۇلىعى قاراشامەن ساناسا بىلەدى,بولار بالا جاقسىمەن جاناسا جۇرەدى. ادامدارى ىنساپتى قاناعاتشىل, جاسى كوپكە ءۇيىر جاماعاتشىل. ەركەگى شارۋاقور تابىسقوي, ۇرپاعى ەلجاندى نامىسقوي. ايەلدەرى ەر سىيلايتىن ىزەتتى, جىگىتتەرى جاۋ قاشىراتىن جۇرەكتى كەلەدى.
جيرەنشەنىڭ باسقان-تۇرعانى ورداعا جىڭىشكەلەپ جەتىپ جاتادى. سونىمەن قاباتتاسا قاراشاشتى دا ءسوز قىلادى. كوركىنە مىنەزى ساي ەكەن دەسەدى. ءبىر جامانعا تەلىنگەنى-اي دەپ جانە مۇسىركەيدى. ءبيدىڭ ەركە قىزى اتانعان ول ۇستاعانىنا تۇتقىر پىسىقتىعىمەن كوزگە تۇسە باستاعان-دى. «پاي-پاي قاباعى-اي, دامدەگەن تاماعى-اي!» دەپ تاڭىرقاسادى ۇلكەن-كىشى. اسىرەسە, ول قىمىزعا باپ. قارا ساباعا يەلىك ەتتى. تورە سۋسىننىڭ بابىن كەلىستىرەتىن ايەلدەردى قاسىنا الىپ, قىمىزدى جالىقپاي باپتادى. بەس بيەنىڭ تەرىسىنەن جاسالىنعان قارا ساباداعى سارى قىمىز ورداعا توقتاۋسىز جونەلتىلىپ جاتتى.
وسى ەكى ورتادا, ارنايى باعىمداعى حاننىڭ اقبوزى قولدى بولىپ, اۋىل-ايماقتا دۇرلىگىس باستالدى. سۇلتاننىڭ ءتول اتىنا جيرەنشە كوز بولۋعا ءتيىستى-ءتىن. اقبوز ءۇشتى-كۇيلى جوعالدى دا كەتتى. اتقا جاۋاپتى جيرەنشەنى ساراي قازىناشىسى تەرگەدى. «حان بۇيرىعى سولاي. وردادان شەتتەتىلەسىڭ», – دەدى ول.
جيرەنشە حاننىڭ وڭ قولى سانالاتىن قازىناشىمەن تاجىكەگە بارمادى. بەينەتىنىڭ تولەمىنە تيەتىن ادال اقىمنان قاعىلارمىن دەپ تارتىندى. التى قوس جىلقىدان ءبىر بيە يەلەنەردە, قاراشاشتىڭ كوزى بوز بيەگە ءتۇستى.
جىلقىلى اۋىلدان جىرىلىپ قالعان سوڭ, تاۋ قولتىعىنا قوس تىككەن-ءدى. قويناۋىندا ارقار-ەلىگى قويشا ورەتىن قاشانعى كارى تاۋ يەن جاتىر ەدى. جيرەنشە داۋىل جىعىپ كەتكەن ءۇيدىڭ سۇيەگىن قۇراپ, ۋىق-كەرەگەنى بەكەمدەدى. دومبالداپ جوقتان بار جاسادى. قاراشاش ۇزىك-تۋىرلىقتى جاماپ جاسقادى. ەرلى-زايىپتىلاردا ارتىق ءسوز جوق. ءبىر-ءبىرىن قاباقپەن ۇعىسادى.
بۇلار اسا ەلەگىزە قويمادى.جوق ىزدەگەندەر سوعىپ وتەدى. ارناپ كەلەتىندەر دە بار. قاراشاش ەشكىنىڭ سۇتىنەن ايران ۇيىتادى. بوز بيە ءتورت-بەس ساۋعاندا تورسىقتى تولتىرادى. ءبىر جامان جەرى, ءجيى-ءجيى كىسىنەپ ءۇيىرىن ىزدەيدى. شۇرقىراعانى الەمەت, تاۋ-تاستى جاڭعىرىقتىرادى. جيرەنشە «ارقار سوقپاققا» قاقپان قۇرىپ تاستادى. توبىلعىنىڭ تۇتىنىنە ىستالعان اڭ ەتى كەلىمدى-كەتىمدىنىڭ اۋزىنان قالادى. سونداي وتىرىستا اڭگىمە تيەگى اعىتىلادى.ءۇي يەسى سۋىرىلىپ كەتۋگە جوق, قيسىندى جەردە ءسوز قىستىرادى. «اعايىندى ۇشەۋ ەدى, – دەدى كەلگەن كىسى اۋىر كۇرسىنىسپەن. – اكەدەن قالعان داۋلەتتى بولىسە الماي باستارى قاتتى. حاننىڭ الدىنا دا باردى. قازىنىڭ بىتىمشىلىگىنە قۇلاق توستى. ۇلكەندەرگە جۇگىندى. باتۋاعا كەلەتىن ءتۇرى جوق. ەنشىگە بولا ءبىر-بىرىمەن كەك قۋىسىپ كەتەتىن ءتۇرى بار. ەت جاقىن تۋىسقانى ەدىم. ماعان دا توقتامادى. ەل سەنى اۋزىنىڭ دۋاسى بار دەيدى. سوعان ارااعايىندىق كورسەتسەڭ قايتەدى.
جيرەنشە تورىنى جەلقومداپ جولعا شىقتى. حاننىڭ وڭ قولى ساراي قازىناشىسى جاۋىر تورىنى بۇعان بۇيىرىپ بەرگەندە: «سەنى جۇرت بەدەلدى دەپ الدەقانداي قىلادى. حالىققا كەرەك ادامسىڭ, جاياۋ جۇرمە» – دەپ كەكەتكەن-ءدى. تورىنىڭ ءجۇرىسى تۇزەلگەنىمەن, يەسىندە كوڭىل جوق. وردادان جىرىلىپ, ەلسىزدە قالعان قارا شارۋا بيلىككە ارالاسقاندا ەل الدىنا شىعا ما؟ ىشىندە ءبىر ءدۇمپۋ بار. سونداي شيرىعىستا تاپقىر سويلەپ كەتەدى. «ات سۇرىنشەك بولسا, نەنىڭ بەلگىسى؟ – دەدى ءوزىن جاپسارلاس اۋىلعا باستاپ كەلە جاتقان جۇرگىنشى جاۋىر تورىنىڭ جۇرىسىنە قاراتا. «جورعا سۇرىنسە, ءجۇرىسى تۇزەلەدى, يتىنشەك سۇرىنسە, جالى كۇزەلەدى», – دەي سالدى.
– ەر سۇرىنسە نە بولعانى؟ – دەدى سەرىكتەسى جيرەنشەنىڭ تاپقىرلىعىن قىزىق كورىپ.
– ەر ەڭسەلەسە, ەز باسىنادى» – دەدى ەش ىركىلىسسىز.
– باۋىرلاستىقتىڭ كىلتى نەدە؟
– تاتۋلىق بولماعان جەردە تۋىسقاندىق ايتارعا عانا. تۋىس تۋىس ەمەس, سىيلاسقان تۋىس!
...اعايىندى ۇشەۋدى تىڭداپ بولعان سوڭ, جيرەنشە ءوز بايلاۋىن ايتتى. «سىناق بەرەم سەندەرگە, سودان سۇرىنبەي وتكەننىڭ ءباسى ارتادى, – دەدى سالقىن رايدا, – اساۋعا بۇعالىق سالىپ, اركىم وزىنە تيەسىلى جىلقىنى ماتاپ شىعۋعا ءتيىستى.»
ۇلكەندەرى اتقا جوندەپ وتىرا المايتىن ايەنشەكتىڭ ناق ءوزى ەكەن. كىشىسى قاشاعاندى قۇرىقتاۋعا يكەمسىز. ورتانشى عانا توتەپ بەردى سىناققا.
جيرەنشە كەسىمىن بىردەن ايتپاي, الىستان وراعىتتى. ەسكىلىكتى سوزگە سۇيەنىپ: «وتىننىڭ قادىرىن شاپقان بىلەدى, مالدىڭ قادىرىن تاپقان بىلەدى.» بيلىك مەنەن بولعاندا, توقتام سەندەردەن. اكە داۋلەتىن مولىقتىرۋعا جاردەمشىلىك كورسەتكەننىڭ مەرەيى ۇستەم شىقتى. نوقتاعا يەلىك ورتانشىعا تيەمەل. سول نە بۇيىرسا, سوعان توقتايسىڭدار, دەدى شورت كەسكەندەي ەتىپ.
ول ىلە كەرى قايتتى. كىسى ۇيىنە قونبايدى.ۇيقىسى اشىلىپ كەتەتىن ادەتى بار.قارا قوستا عانا الاڭسىز تىنىمدايدى. سونداي بەل شەشتى بەيبىت تىنىستا: «قايران مەنىڭ ءوز ءۇيىم, كەڭ سارايداي بوز ءۇيىم», – دەپ شۇكىرشىلىك ەتەدى.جاۋىر تورى ساۋ اياڭداپ كەلەدى. ءتۇن كوزگە تۇرتسە كورگىسىز قاراڭعى. ورتا جولدان اسا بەرگەندە, قۇلاعىنا بوز بيەنىڭ ازانداعان اششى ءۇنى جەتتى. سويتكەنشە بولمادى, ۇزدىك-سوزدىق كىسىنەپ شۇرقىراعان قالىڭ جىلقىنىڭ تۇياق ءدۇسىرى توڭىرەكتى دۇبىرگە تولتىرىپ جىبەردى.
جىلقى ءنوپىرى ەنتەلەپ كەپ قالعاندا, قاراشاش ارقانداعى بوزدى ءۇي سىرتىنداعى ماما اعاشقا بايلاپ ۇلگەرگەن ەدى. «قايت-قايتتاپ» سويىل ءسىلتەگەندەردىڭ قارامى مول كورىندى. جالعىز ءۇيدى قورشالاعان مىڭ سان تۇياق تەگەۋرىندى قولداعى قۇرىقتان ىعىسا سەرپىلەدى. قىر اسا بەرىپ كەيىن قاراي لىقسيدى. جىلقى قۋعاندار جاۋشى-جالامدا ىلىككە سەبەپكەر بوز بيە ەكەنىن سەزبەدى. كارى بيەنىڭ شۇرقىراعان ەتەنە ءۇنىن سوقىر تۇيسىكپەن قابىلداعان جانۋارلار قۋعىننان قاسارىسا جالتارىپ, قۋعىنشىلارعا بوي بەرمەدى. حان ورداسىنىڭ جىلقىسىن العاندار ىرگەدەن سىعالاعان جات جۇرتتىڭ باسقىنشىلارى ەدى. جىلقى بەرى قاشادى, قۋعىنشىلار ءارى قۋادى. الا-شاپقىن ءدۇرلىگىسپەن جۇرگەندە, كۇز تاڭى بەلگى بەردى. حان ورداسىنىڭ سويىلشىلارى سايلانىپ شىقسا كەرەك, سارت-سۇرت سابالاستا جاۋ جاعى باس امانداۋعا ءماجبۇر بولدى.
ءۇي جىعىلىپ قالعان ەدى. جىلقى تۇياعىنا تاپتالعان ۋىق-كەرەگەنىڭ كۇلپارشاسى شىققان. وردا جاساقشىلارى: «كىمسىڭدەر, ايدالادا نە قىپ وتىرسىڭدار؟», دەپ ءجون سۇراۋعا دا جارامادى.قاراشاش ەرىنە قارادى, ەرى جەرگە قارادى. بوز بيە بولسا ءۇيىرىن تاپقان. جىلقى تۇياعىنان امان قالعان جالعىز جاعالدىڭ ءسۇتى كوجەگە قاتىق. ارقار ەتى تىسكە تالعاجاۋ.
قىس اياعى سوزىلىپ كەتتى. ناۋرىزدىڭ ماي بورانى مال باققان شارۋاعا جايسىز ءتيدى. ات ۇستىندەگى جورىقشى, ەل ارالعان بيلىكشى, قوستاپ جىلقى باققان مالشىنى قىسپاققا الدى. اداسقان جولاۋشى جالعىز ۇيگە كەپ جان شاقىرادى.
بوران تولاستاعان تۇستا, تىستان تىقىر بىلىنگەن. جيرەنشە سىرتقا شىققاندا, از عانا ءنوكەرىمەن جولاۋشىلاعان حان اتتان ءتۇسىپ جاتتى. بىتىمشىلىككە بارىپ, ەل اراسىنىڭ داۋ-دامايىن بايىزداتقان سۇلتان ورداعا قايتار جولدا بۇرىس كەتسە كەرەك. الاسا قۇجىراعا امالسىزدان باس سۇققان جۇرگىنشىلەر بىرازعا دەيىن ءۇنسىز وتىرىستى.
ورتاعا اس كەلدى. «سويلە جيرەنشە! – دەدى حان ىستىق تاماققا بويى جىلىنعان ساتتە. – سەن شىعاندايسىڭ, مەن اداسامىن. بۇل نەنىڭ جورالعىسى؟! جيرەنشە انشەيىنگى سابىرلى قالىپتا:«جاۋدا دا ءبىر ءۇيىڭ بولسىن», دەمەي مە اتام قازاق. جالشىسى جۇرتتا قالسا, بايدى قۇداي ۇرعانى, اقىلشىسى سىرتتا قالسا حاندى قۇداي ۇرعانى», – دەدى سوزىنە سالماق تۇسىرە.
وردا كوسەمى تۇنجىرادى. سارايدا تاقتا وتىرسا ءبىر ءسارى, ءۇي يەسىمەن تاجىكەلەسىپ نە تىندىرادى. شاش ال دەسە باس الاتىن كومەكشىسىنە «ءبارىن بۇلدىرگەن سەنسىڭ»دەگەندى سۋىق سۇعىمەن اڭعارتتى.
قاراشاش اس قامداۋدان بوسامادى. ەرى تۇرعاندا سوزگە كيلىككەندى ورىنسىز كوردى. «جولاۋشى اداسسا, استىنداعى اتىنىڭ سورى, حان اداسسا, قاراماعىنداعى قاراشانىڭ سورى», دەپ ايتا جازداپ ءوزىن زورعا تەجەدى. ارقار تەرىسىنەن تىككەن ىقشام توندى حاننىڭ يىعىنا جاپقاندا, سۇلتان جادىرادى. وردانىڭ قالىڭ جىلقىسىن جاۋدان ايىرىپ قالۋعا سەبەپكەر بولعان قاراشاشتىڭ الىستى بولجاعان تاپقىرلىعىنا ءسۇيسىنىس ءبىلدىردى. «ايەل السا, جيرەنشە السىن!»دەپ كوتەرمەلەدى قۇرداسىن.
***
جاز شىعىسىمەن ورداعا ىرگە قوسقان-دى.
حاننىڭ بۇيرىعىمەن وعان قازىلىق مىندەت جۇكتەلگەن. وندا ءجۇرىپ تالاي داۋدى شەشتى دە. بىراق كوڭىل ءبىر كوتەرىلمەي-اق قويدى. قاباعى ءتۇسىپ جۇدەڭسىگەن وعان: «شەش شەكپەنىڭدى! – دەپ بۇيىردى حان ءبىر جولى. – سارايدان سەندىك كيىم تابىلادى». «تورەڭىزگە قۇلدىق! –دەدى جيرەنشە قولىن كەۋدەسىنە قويىپ. – ساۋىت كۇرسانىپ باتىر بولماسپىن, تورقاعا ورانىپ سۇلتان بولماسپىن. شەكپەندىگە شەن قونبايدى. ماعان ازاتتىق بەر , تاقسىر».
– قايدا كەتپەكسىڭ؟
– ەل ىشىنە.
ءامىرشى داعداردى. سىرعىتپاعا سالدى. داۋعا ارالاسپاي, وزىڭمەن ءوزىڭ بول دەپ كەڭشىلىك جاسادى. وردانىڭ قاساڭ تارتىبىنە كوندىگە الماعان جيرەنشە سارىنداۋىن جيىلەتتى.
– سونداعى ىلىگىڭ نە؟ – دەدى حان شاراسىز توقىراپ.
– تورداعى بۇلبۇل بولعانشا, يەن دالانىڭ تۇرعىنى بولعانىم قايىرلى, – دەدى ول تىكەسىنەن.
– ماعان باعا بەرشى, – دەدى سۇلتان ونى ءمۇلت كەتىرۋدىڭ امالىمەن.
– باعانى حالىقتان الاسىڭ, – دەدى جيرەنشە.
حان رۇقسات بەردى امالسىزدان. جيرەنشە مەن قاراشاشقا: «قالاعان-سۇراعاندارىڭ بولسا ايتىڭدار. قولدارىڭدى ەشكىم قاقپايدى, – دەپ كەڭشىلىك جاسادى. سارايدىڭ قىزىل اياق, اق كۇمىسىنەن ەرلى-زايىپتىلار ساباقتى ينە دە المادى. حان بۇيىرىپ بەرگەن تارتۋ-تارالعىنى قالدىرىپ كەتتى.
ەل ىشىنە بارىپ قوس تىككەن-ءدى. جيرەنشە كوسىلگەندە, اياعى قوستان شىعىپ جاتتى. «قايران مەنىڭ ءوز ءۇيىم, كەڭ سارايداي بوز ءۇيىم», دەدى ول سول كەزدە ەركىن تىنىستاپ.
ءومىر كارىپ ۇلى, جازۋشى. قاراعاندى وبلىسى.
سۋرەتتى سالعان مولداحمەت كەنباەۆ.
اكەسى قامشىگەر ەدى. عۇمىرىنىڭ دەنى جاۋگەرشىلىكپەن ءوتتى. باۋىرلارىنا دا بۇيىرمادى الاڭسىز تىرلىك.دەگەن كۇندەرى ۇرگىن-سۇرگىننىڭ بوداۋىندا كەتتى. جيرەنشە شەشەسىن ساعالادى. اناسى ولەڭشى بولاتىن.تويدا توپ جاراتىن ونەرلى شەشە مۇنى قاسىنان قالدىرمايتىن ەدى.ۇلكەندەردەن ءسوز ۇقسىن دەگەن ويمەن كىشكەنەسىن كوپشىل بولۋعا باۋلىدى. وسى ەكى ورتادا ەل ءىشى شاپقىنشىلىققا ۇشىرادى.جيرەنشە جاقىندارىنان كوز جازىپ قالدى. جان باعۋدىڭ قامىمەن باي مالىن قايىرمالادى. ەجەلگى كونە مەكەن زەرەك جاسقا كەڭ قۇشاعىن جايدى. بۇلقىنا اققان وزەنىنەن, سىلق-سىلق كۇلگەن بۇلاعىنان بويىنا قۋات الدى. كول تەرەڭىنە بويلادى. اققۋدىڭ سىڭقىلىن جۇرەگىنەن وتكىزىپ, سارىالا قازدىڭ سىبىزعى ۇنىنەن سىر ۇقتى.
اتا كاسىپ مالشىلىققا ەپ كەرەك. ءتورت ت ۇلىكتىڭ ۇلىعى سانالعان ويسىل قارا سىرت كوزگە موماقان كورىنگەنىمەن, مىنەزدى كەلەدى. جۇرگىنشىگە الباستىداي ءتونىپ, اتتىلىنى قيا باستىرمايتىن قۇتىرىندى بۋرا جاس تۇيەشىنىڭ دىگەرلەگەن داۋىسىنان ىقتاپ كەتەر ەدى. سۇستى كەيپىنەن جانە تايسالادى. ازانداعان زور داۋىسى ەستىلگەن ساتتە قالت تۇرا قالادى. جىنىن بۇركىپ شابىنعان كۇركىلدەكتىڭ جايىن تابا بىلگەن ەپتىلىگىنە بولا, جيرەنشە وردانىڭ باس تۇيەشىسى دارەجەسىنە جەتكەن-ءدى.ادەتتە ول تۇيەگە جاياۋ ىلەسەدى. ۇزىن بويىنا لايىقتاپ شەكپەن تىكتىرىپ العان. قولىندا قاق سويىل. قاتتىلىعى الەمەت, سىلتەگەندە تاستى دا شىتىناتادى. بەلىنە شوقپار قىستىرادى. حان ورداسىنىڭ مەنشىگىنە جاتاتىن كەلەنى قوعامداۋدان دا بۇرىن جاۋاپكەرشىلىگى باسىم. ايتۋلى سارىبۋراعا باقتاشىنىڭ ۇكىمى جۇرمەيدى. مالدىڭ باسى سانالاتىن كيەلى حايۋان حاننىڭ نازارىندا. «سارى تەنتەك» اتانعان سويقاندى سودىردىڭ لاڭى ءمۇتىن اتىراپقا ايگىلى. كەلەگە تۇسكەندەگى شابىنىسى ويىن جولى. جىل بويىنداعى تەجەۋسىز تەنتەكتىگى ماڭايداعى اۋىلداردى ىعىر قىلادى. جالعىز-جارىم اتتىلىنى بىلاي قويعاندا, جاياۋ-جالپىلىنى شايناپ جىبەرەتىن كوزسىز دۇلەيلىگى تىپتەن توزگىسىز. جىلىنا ەكى مارتە حان سارايىن توڭىرەكتەيتىن ادەتىنەن ەش جاڭىلمايدى. بوتاسىنان ءۇيىر بولعان يەسىن ءالى كۇنگە ۇمىتپايدى. ەسكى دوسىن كورگەندە بىردەن جۋاسىپ,ەستيارلىقپەن حانعا تىزەرلەپ ءتاجىم ەتەدى. قۇمشەكەرگە شىلاعان سارى ىرىمشىكتى كومەيلەتە اسايدى دا, شوككەن قالپىندا ۇزاق-ۇزاق كۇيىس قايىرادى. كيەلى حايۋاننىڭ ءار قيمىلىن باققان حان ءوز جورامالىن جاسايدى. ەش قىبىرسىز الاڭسىز تىنىمداسا, وندا ەل ءىشى تىنىش بولادى. موينىن اۋىق-اۋىق سوزىپ جەرگە توسەي بەرسە, جاماناتتان حابار بەرگەنى. ءبىر تۇرىپ, ءبىر جاتسا, تابيعات تۇلدانادى, ايتپەسە ەل شەتىنە جاۋ كەلەدى.يەسى ساپارلاپ كەتكەندە بارىپ, ءوز جونىنە كەتەدى. «سارى تەنتەك» وردادان جۋاسىپ ورالادى,بىراق كوپكە بارمايدى مومىنسىعان تىنشۋ قالپى. ەسكى جىنى قايتا قوزادى. تەجەۋسىز سويقاندىعى كىسى ولىمىنە سوقتىرىپ, ەلدى ەگەر-دەگەر قىلادى. تالايدىڭ جۇرەگىن قوزعاپ دىمكاستىككە جانە دۋشار ەتەدى.سارى بۋرا كۇندەردىڭ كۇنىندە جولاۋشىلاعان تايلاقباي ءبيدى قىسپاققا الماي ما. بۋرادان قۇتىلا الماسىن بىلگەن بي كەلەنى سىرتىنان قوعامداعان تۇيەشىگە تۋرالايدى اتىنىڭ باسىن. قاق سويىل ءدوڭ ماڭدايعا سارت ەتكەندە, اتتىلىنى تاستاي بەرىپ باقتاشىعا تاپ بەرمەي مە. اككىلەنىپ العان جيرەنشە بۋرانى شوقپارمەن تىزەدەن دالدەپ سوعىپ, شوكەلەتىپ تاستاعان ەدى.
– ءۇش قىزىم بار, – دەگەن تايلاقباي بي ءوز-وزىنە كەلگەن سوڭ. –قۇداي الدىندا قيدىم ساعان. ۇناتقان بىرەۋىن قالىڭسىز جار ەتەسىڭ.
– نيەتىڭىزگە رازىمىن – دەگەن تۇيەشى ويلى پىشىندە – جۇرەككە ءامىر جۇرمەيدى عوي. بولماشى جاقسىلىعىمدى بۇلداپ نە قىلامىن. قيانات بولار. باتاڭىزدى بەرىڭىز. ماعان سول قاناعات...
ارادا اي جاڭاردى. جىل اۋىستى. جوعالعان تۇيەلەرىن ىزدەپ شىققان باقتاشى تايلاقباي ءبيدىڭ اۋىلىنا تاپ بولعان ەدى. كەلەگە قوسىلعان جوق مالىن جازباي تانىعان جيرەنشەگە اۋىل اعاسى: «مالساق قارىنداسىمىز بار. سونىڭ كەلۋىن توس», دەپ قاراشا ءۇيدى نۇسقادى. تۇيەلەردى تۇستەپ تانيتىن بويجەتكەن تويعا كەتىپتى.
– قاراعىم,ءجونىڭدى ايتا وتىر, دەدى اس قامداعان ايەل. – جارىقتىق بي اتاعا كۇتۋشى بولعان ەدىم. اجالدان ەكى مارتە امان قالدىم دەيتىن. بىرىندە بىلەگىنە وراتىلعان جىلاننان ءوزىنىڭ سارى مىسىعى قۇتقارىپتى. سارىنى جولاۋشىلاعاندا قورجىنىنا سالىپ الاتىن. ەكىنشى جولعى قاتەردەن وردانىڭ تۇيەشىسى قۇتقارىپ قالىپتى.سول سەنسىڭ-اۋ, ءسىرا؟
– ءتىرى قالۋىنا سەبەپكەر بولعانىم بار. تىرشىلىگىندە ەكى رەت كىسى جىبەرگەندە, جوقتى سىلتاۋراتىپ بارماي قالىپ ەدىم.
– ونىڭ ابەستىك, – دەدى داياشى قاباعىن شىتىنىپ. – ءبيدىڭ ءۇش قىزىنىڭ ەكەۋى ۇزاتىلعان. كىشى قىزى ەركىن ءوستى. بىلمەيمىن نە ويىنىڭ بارىن, وڭ جاقتا وتىر ءالى. مىنەزدى بالا. بوزبالا بىتكەن ىقتاپ تۇرادى وزىنەن. بي اتا قاشان كوزى جۇمىلعانشا قاسىنان قالدىرمادى. ءجون بىلەتىنى سودان دا شىعار-اۋ. كىم-كىمدى دە مىسىمەن جاسقاپ, سوزبەن تۇساپ تاستايتىن ءبىر كەرەمەتى بار. اسىرەسە, ىرجاقاي-قىلجاقايلار قاراشاشتى كورگەندە جىنىن الدىرعان باقسىداي جۋاسي قالادى. جارىقتىق بي اتانىڭ ارۋاعىنان سەسكەنەتىن دە شىعار.
جيرەنشە قوتان شەتىندەگى قاراشا ۇيگە بارىپ جاتقان ەدى. بوقىراۋدىڭ سۇيەكسوردى سىزىن ەلەي قويمادى. الگىندەگى اڭگىمەگە ەلىكپەدى. جالبا تىماق جالشىعا اكەسى وسيەت ەتتى ەكەن دەپ قارىنداسىن بەرەتىندەي ءبيدىڭ بالالارى سوندايلىق اڭعال كورىنبەيدى. اشەيىن مۇنى سىناعالى ويلاپ تاپقان امالدارى بولۋعا ءتيستى.
قاراشاش كوبىنەسە جىگىتشە كيىنەتىن. جوق ىزدەگەن تۇيەشىنى سىرتىنان انىقتاپ كورىپ العان-دى. اكە وسيەتىنەن اسا الماي ەكى ويلى جۇرگەن ول حان كەلەسىنەن تۇيەلەردى استىرتىن ايداتىپ الدىرعان بولاتىن. ءوز اقىلى وزىنە جەتەتىن ەركە قارىنداستى اعالارى بەتىنەن قاقپاي ەركىنە جىبەرگەنىمەن, اكەسى تىرشىلىگىندە ايتقان ەكەن دەپ قايداعى ءبىر جالبا تىماق باقتاشىعا قالىڭسىز بەرۋدى نامىس كورىپ, سۋىق تومسارىسپەن جۇرگەن-ءدى. سودان دا جوق ىزدەگەن جيرەنشەگە ايبارلى اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسى ديۋانا كورگەندەي-اق جاۋ كوزدەنە قارادى.
جيرەنشە سەرگىپ ويانعان. سىرتقا شىققاندا ءوز كوزىنە سەنبەدى. كەلەگە كەپ قوسىلعان تۇيەلەرى قوتان شەتىندە تىزدەۋلى جاتىر ەكەن. اۋىل اعاسىنان رۇقسات العان سوڭ, مالىن الدىنا سالىپ ۇزاي بەرگەن. ءبىر قىر اسىپ ءتۇسكەندە, تەزەك تەرە شىققان تومەن ەتەكتىگە ۇشىراستى. ۇستىنە وڭسىزدەۋ كويلەك كيىپ, ديدارىن شالىمەن كولەگەيلەگەن قاراشاش:-ارمىسىز! – دەدى تىزەسىن ءسال بۇگىپ. – قايتقان مالدا بەرەكە بار. ەڭبەگىڭىز راحاتتى بولعاي-اق!
– ايتقانىڭ كەلسىن, – دەدى جيرەنشە ءداۋ دە بولسا سول شىعار دەگەن بەيبىت سىڭايدا – اق تاڭنان تەزەك تەرەتىندەي باسىڭا نەنىڭ كۇنى تۋدى, قارىنداس؟»
– جاقسى ايتاسىز, زامانداس, دەدى قاراشاش ءجۇزىن جارتىلاي جاسىرعان ءشالىنى ءسال سەرپە. – بۇيىرعانعا جەتە الماي, بۇيرىقسىزدان كەتە الماي جۇرگەن مۇڭلىقپىن. كولدەنەڭ كوك اتتىلى دەپ وزىڭنەن ءجون سۇراعالى جولىڭدى توسىپ... قىرىق كىسى ءبىر جاق, قىڭىر كىسى ءبىر جاق. تۋعانىمنان جاۋ شىقتى, اكە وسيەتىنەن داۋ شىقتى. ەرەگىسكە باراتىن ەر ەمەسپىن, جولى جىڭىشكە ۇرعاشىمىن. تورەلىگىن وزىڭنەن كۇتەمىن.
– ولاي بولسا, ءۇش كۇنگە شىدا. – جيرەنشە داتىن بىردەن ايتىپ سالدى. – تاس تۇسسە تالايىمىزدان. سەرتىڭدە تۇرساڭ بولعانى. مەنىڭ دە جاناشىرلارىم بار. اعا-جەڭگەلەرىڭە ايتا بار. قامسىز بولماسىن. ۇيگە قۇدالار كەلەدى دەرسىڭ.
***
سۇمبىلەنىڭ وكپەگى قاراشا ءۇيدى يەكتەپ الدى. كارى تۇيەنىڭ جابۋىنشا جالپىلداعان تۇڭىلىكتە مازا جوق. جەلپ-جەلپ ەتىپ جەل شاقىرعانى جەلەك استىنداعى كەلىنشەككە جايسىز تيەدى. قاباعى قاتۋلى. توركىن جۇرتىنان ءبىرجولاتا شىعىسقان. التىن بوساعاسىنان اتتاعاندا, بوز شەكپەندى تۇيەشىنى ولقىسىنعان باۋىرلارى قاراشاشتى جول-جورالعىمەن كادەلەپ ۇزاتۋعا جارامادى. شەشەسى ءتىرى كەزىندە وزىنە ارناعان جاساۋ-جابدىق جيۋلى قالپىندا قالدى. مارقۇم ەنەسىنىڭ اماناتىن كەلىندەرى قاپەرىنە المادى ءوز قالاۋىمەن جات جۇرتقا ۇزاتىلاردا سىنىق بۇراۋ دا المادى.ءتول اتىمەن تۇيەشىگە ىلەسىپ كەتە بارعان.
جيرەنشەنىڭ تۇرمىسى جۇپىنى ەدى. ۇزىك-تۋىرلىعى ابدەن توزىپ ءبىتىپتى. قاراشاش ەرىنىڭ ۇيعارۋىمەن ءمىنىپ كەلگەن اتىن ءۇيدىڭ سۇيەگىن جاڭالاۋعا جۇمسادى. وتاعاسى بوسبەلبەۋ كورىنبەيدى. تۇيەشىلىكتەن قولى قالت ەتكەندە, كەلىنشەگىنە جاردەمدەسەدى. قوي تەرىسىنەن تون ءپىشىپ, تەرى شالبار تىكتى. ساپتاما ەتىگىنە بايپاق سۇعىستىرىپ, ەر-تۇرمانىن ىڭعايلادى. يىعىنا ىلگەن شەكپەنىن كونەتوز شاپانمەن الماستىردى.
قاراشاش ەرىنىڭ ىسمەرلىگىن قۇپ كوردى. جۇپىنى كيىنەتىن ۇزىنشا جىگىتتىڭ وڭىنەن ازداعان سۇس بايقالادى. جار قاباعىمەن ۇيلەسكەن قوڭىرقاي كوزى سالقىن دا سالعىرت. كىسىگە تەسىلە قاراۋ ادەتىندە جوق. سىنشىل نازارىندا بايىپتىلىق باسىم. كۇلكىسى ساراڭ. ازداپ جىميعانى قويىنداسقان قوساعىنا كورسەتكەن نازى ەدى. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىر-بىرىنە ىقىلاسى ءۇنسىز ۇعىنىسپەن تىنادى. ىرجالاق-قىلجالاعى از جۇبايلىق جاراسىم بۇلاردى ەستيارلىققا بەيىمدەدى.
وتاعاسى قامشى ساپتاپ وتىرىپ وتكەن جاعدايدى ەسىنە الدى. كۇيەۋشىلەپ بارعاندا, قالىڭدىعىنىڭ جاقىندارى: «كيگەنى شەكپەن ەكەن, ۇستاعانى كەتپەن ەكەن», دەپ كەكەتكەندە, قۇدا تۇسە كەلگەندەردىڭ ءجون بىلەتىنى: «شەكپەن كيسە, ەلگە جاقىندىعى, كەتپەن ۇستاسا, جەرگە جاقىندىعى», دەپ ءسوز ىعىتىن تاۋىپ كەتكەن-ءدى.
جيرەنشە كەتپەن-شوتتى ىڭعايلادى. حان سارايىنا جام وتىن دايىنداۋ مۇنىڭ مىندەتىندە. قاسىنا ءالدى جىگىتتەردى الىپ وتىن شابۋعا كىرىسكەن. ءبىر جەتىنىڭ مۇعدارىندا وتىن دايىن بولدى. شابىلعان وتىندى سارايعا جەتكىزىپ بەرگەن كۇندەردىڭ بىرىندە,ول حان الدىنا باردى. قاباعى سالىڭقى سۇلتان بۋرادان شىعاردى ىلىكتى. «سارى تەنتەك» بۇرىنعى ادەتىن ۇمىتقان-دى. شوككەن قالپىندا ماڭقيىپ جاتادى دا قويادى. سارايدان كوز جازىپ, حاندى تانۋدان قالعان. «بۋراعا نەنىڭ سالقىنى ءتيدى؟ – دەدى حان تۇيەشىگە سۋىق تەسىلىپ. – كيەلى ەكەنىن بىلە تۇرا, سويىل كوتەرگەنىڭ قالاي؟»
– بىرەۋدى بۋرادان اراشالاپ قالامىن دەپ قولىم باتا ءتيىپ ەدى, – دەدى تۇيەشى ءسوزدىڭ راسىنا كوشىپ. ء–ىشى بوقتى, سىرتى تۇكتى حايۋانعا بولا جازىقتى قىلساڭىز, باسىما ازاتتىق بەرىڭىز.
– بۇعاۋلاپ ۇستايتىن قۇل ەمەسسىڭ. كەتەم دەسەڭ, جولىڭ اشىق. – حان تۇپكى ويىن ءبىلدىردى. قالىڭسىز قاتىن العاندا سوندايسىڭ. كيەلى جانۋاردى مەرتىكتىرگەنىڭ ءۇشىن ات-شاپان ايىپ تولەيسىڭ. ونى اۋىرسىنساڭ, ايىبىڭدى جىلقى باعىپ وتە...
جيرەنشە جىلقى باعۋدى ورايىنا كەلتىرگەندە, قىستىڭ امالىن الدىن الا بولجايتىن ەسەپشىلىگى زايا كەتپەدى. بالا كۇنىنەن قالىپتاسقان داعدىسى بويىنشا مالدى تۇستەپ جوقتايدى. قاراماعىنا تيگەن ءبىر قوس جىلقىنى جاۋعا الدىرماي, ۇرگىن-سۇرگىنگە ۇشىراتپاي قىستان امان الىپ شىقتى. وسىندايلىق مالساق شارۋاقورلىعىنا قوسا ەل ىشىندە حاننىڭ جىلقىشىسى «تاڭدايىنان شاڭى شىققان شەشەن ەكەن» دەگەن ءسوز تاراعان. قار جاستانىپ, مۇز توسەنگەن جىلقىشى قارا قوستان جالىققاندا, قىستاۋدا وتىرعان اۋىلداردى جاعالايدى. بەل شەشىپ جان شاقىرعان جيرەنشە دومبىرانى قوڭىرلاتا شەرتەدى. كۇي تىلىمەن وتكەن-كەتكەندى ءبىراز قاۋزاپ تاستاعان سوڭ, زامانا زوبالاڭىنان اڭىز وربىتەدى.
قولىنداعى دومبىرانى ىنگەنشە بوزداتىپ-بوزداتىپ الادى دا, ءۇي يەسىن تىڭدايدى. «نە سۇمدىعىنىڭ بارىن بىلمەيمىن, ءبىزدىڭ توڭىرەكتە ۇرلىق ۇدەپ تۇر», – دەپ بيشىكەش وتاعاسى قوناعىنان سىر تارتقاندا, جيرەنشە قاشانعى تاپقىر سويلەيتىن ادەتىمەن: « بىرلىگى جوق اۋىلدى ۇرى باسىنادى», دەپ بىلق ەتكىزدى. وتاعاسى توسىلدى. جالبا تۇماق جىلقىشىدان ءسوز اسىرا الماعانىنا قيىقتانعان ول قوناعىن قاساقانا شىرعاعا تارتىپ, ءمۇلت كەتىرۋدىڭ امالىن قاراستىردى.
– بۇرىنعى ۇلكەندەر كىشىنى جازعىرعاندا «قاسيەتسىز» دەگەندى اۋىزعا الۋشى ەدى.سونىڭ ءمانىسى نە»؟ – دەدى
قوناق ىركىلمەدى.
– جىگىتتەن قاسيەت كەتەردە, ەرىنشەك تارتادى, اتتان قاسيەت كەتەردە جەرىنشەك تارتادى.
– ەلدەن ىنتىماق كەتسە شە؟
– وندا ەركەگى سال بوكسە, قاتىندارى ماي بوكسە. بايلارى ساراڭ, مىرزاسى تاراڭ. قىزدارى جىرتاقاي, كەلىندەرى تىكباقاي كەلەدى. ۇل-قىزىنان ۇيات كەتەدى, تۇعىرداعى قۇسىنان قياق كەتەدى. وتباسىنا ۇرىس كىرەدى, اعايىن-تۋىستىڭ اراسىنا ب ۇلىك كىرەدى. تاۋلارىنان جۋا كەتەدى, كارىسىنىڭ اۋزىنان دۋا كەتەدى. بالا اكەسىن تىڭدامايدى, ءىنى اعاسىن سىيلامايدى.جاقىنىڭنان جاۋ شىعادى,بولماشىدان داۋ شىعادى.
– ءجون ايتاسىڭ, قوناعىم, – دەيدى سىنشىل وتاعاسى. – ەلگە يە سۇلتاندارعا نە ايتار ەدىڭ؟
– حانعا بەرگىسىز قاراشا بار, كىلەمگە بەرگىسىز الاشا بار. – جيرەنشە ۇلكەندەردەن ۇققان ءسوزىن دامىتادى. – ەل ۇستاعان كوسەمنەن بەدەل كەتەردە, قاراشامەن قاس بولادى, بيدە ادىلدىك قالماسا, قايىرىمسىز قاراۋ بايمەن دوس بولادى.
– ءسوز بىلەدى ەكەنسىڭ, جىگىتىم, – دەيدى ءۇي يەسى, – بوسا دا ايتىلىپ قالدى. كىشىلەرگە عيبرات بولسىن.قاسيەت قايتسە ورنىعادى؟
– جەرگە قاسيەت قوناردا, تاستى جارىپ ءشوپ شىعادى, ەلگە قاسيەت قوناردا, ۇلكەنىنە كىشىسى قۇدايىنداي قۇلدىق ۇرادى, – دەپ ءبىر ءوتتى. – ۇلىعى قاراشامەن ساناسا بىلەدى,بولار بالا جاقسىمەن جاناسا جۇرەدى. ادامدارى ىنساپتى قاناعاتشىل, جاسى كوپكە ءۇيىر جاماعاتشىل. ەركەگى شارۋاقور تابىسقوي, ۇرپاعى ەلجاندى نامىسقوي. ايەلدەرى ەر سىيلايتىن ىزەتتى, جىگىتتەرى جاۋ قاشىراتىن جۇرەكتى كەلەدى.
جيرەنشەنىڭ باسقان-تۇرعانى ورداعا جىڭىشكەلەپ جەتىپ جاتادى. سونىمەن قاباتتاسا قاراشاشتى دا ءسوز قىلادى. كوركىنە مىنەزى ساي ەكەن دەسەدى. ءبىر جامانعا تەلىنگەنى-اي دەپ جانە مۇسىركەيدى. ءبيدىڭ ەركە قىزى اتانعان ول ۇستاعانىنا تۇتقىر پىسىقتىعىمەن كوزگە تۇسە باستاعان-دى. «پاي-پاي قاباعى-اي, دامدەگەن تاماعى-اي!» دەپ تاڭىرقاسادى ۇلكەن-كىشى. اسىرەسە, ول قىمىزعا باپ. قارا ساباعا يەلىك ەتتى. تورە سۋسىننىڭ بابىن كەلىستىرەتىن ايەلدەردى قاسىنا الىپ, قىمىزدى جالىقپاي باپتادى. بەس بيەنىڭ تەرىسىنەن جاسالىنعان قارا ساباداعى سارى قىمىز ورداعا توقتاۋسىز جونەلتىلىپ جاتتى.
وسى ەكى ورتادا, ارنايى باعىمداعى حاننىڭ اقبوزى قولدى بولىپ, اۋىل-ايماقتا دۇرلىگىس باستالدى. سۇلتاننىڭ ءتول اتىنا جيرەنشە كوز بولۋعا ءتيىستى-ءتىن. اقبوز ءۇشتى-كۇيلى جوعالدى دا كەتتى. اتقا جاۋاپتى جيرەنشەنى ساراي قازىناشىسى تەرگەدى. «حان بۇيرىعى سولاي. وردادان شەتتەتىلەسىڭ», – دەدى ول.
جيرەنشە حاننىڭ وڭ قولى سانالاتىن قازىناشىمەن تاجىكەگە بارمادى. بەينەتىنىڭ تولەمىنە تيەتىن ادال اقىمنان قاعىلارمىن دەپ تارتىندى. التى قوس جىلقىدان ءبىر بيە يەلەنەردە, قاراشاشتىڭ كوزى بوز بيەگە ءتۇستى.
جىلقىلى اۋىلدان جىرىلىپ قالعان سوڭ, تاۋ قولتىعىنا قوس تىككەن-ءدى. قويناۋىندا ارقار-ەلىگى قويشا ورەتىن قاشانعى كارى تاۋ يەن جاتىر ەدى. جيرەنشە داۋىل جىعىپ كەتكەن ءۇيدىڭ سۇيەگىن قۇراپ, ۋىق-كەرەگەنى بەكەمدەدى. دومبالداپ جوقتان بار جاسادى. قاراشاش ۇزىك-تۋىرلىقتى جاماپ جاسقادى. ەرلى-زايىپتىلاردا ارتىق ءسوز جوق. ءبىر-ءبىرىن قاباقپەن ۇعىسادى.
بۇلار اسا ەلەگىزە قويمادى.جوق ىزدەگەندەر سوعىپ وتەدى. ارناپ كەلەتىندەر دە بار. قاراشاش ەشكىنىڭ سۇتىنەن ايران ۇيىتادى. بوز بيە ءتورت-بەس ساۋعاندا تورسىقتى تولتىرادى. ءبىر جامان جەرى, ءجيى-ءجيى كىسىنەپ ءۇيىرىن ىزدەيدى. شۇرقىراعانى الەمەت, تاۋ-تاستى جاڭعىرىقتىرادى. جيرەنشە «ارقار سوقپاققا» قاقپان قۇرىپ تاستادى. توبىلعىنىڭ تۇتىنىنە ىستالعان اڭ ەتى كەلىمدى-كەتىمدىنىڭ اۋزىنان قالادى. سونداي وتىرىستا اڭگىمە تيەگى اعىتىلادى.ءۇي يەسى سۋىرىلىپ كەتۋگە جوق, قيسىندى جەردە ءسوز قىستىرادى. «اعايىندى ۇشەۋ ەدى, – دەدى كەلگەن كىسى اۋىر كۇرسىنىسپەن. – اكەدەن قالعان داۋلەتتى بولىسە الماي باستارى قاتتى. حاننىڭ الدىنا دا باردى. قازىنىڭ بىتىمشىلىگىنە قۇلاق توستى. ۇلكەندەرگە جۇگىندى. باتۋاعا كەلەتىن ءتۇرى جوق. ەنشىگە بولا ءبىر-بىرىمەن كەك قۋىسىپ كەتەتىن ءتۇرى بار. ەت جاقىن تۋىسقانى ەدىم. ماعان دا توقتامادى. ەل سەنى اۋزىنىڭ دۋاسى بار دەيدى. سوعان ارااعايىندىق كورسەتسەڭ قايتەدى.
جيرەنشە تورىنى جەلقومداپ جولعا شىقتى. حاننىڭ وڭ قولى ساراي قازىناشىسى جاۋىر تورىنى بۇعان بۇيىرىپ بەرگەندە: «سەنى جۇرت بەدەلدى دەپ الدەقانداي قىلادى. حالىققا كەرەك ادامسىڭ, جاياۋ جۇرمە» – دەپ كەكەتكەن-ءدى. تورىنىڭ ءجۇرىسى تۇزەلگەنىمەن, يەسىندە كوڭىل جوق. وردادان جىرىلىپ, ەلسىزدە قالعان قارا شارۋا بيلىككە ارالاسقاندا ەل الدىنا شىعا ما؟ ىشىندە ءبىر ءدۇمپۋ بار. سونداي شيرىعىستا تاپقىر سويلەپ كەتەدى. «ات سۇرىنشەك بولسا, نەنىڭ بەلگىسى؟ – دەدى ءوزىن جاپسارلاس اۋىلعا باستاپ كەلە جاتقان جۇرگىنشى جاۋىر تورىنىڭ جۇرىسىنە قاراتا. «جورعا سۇرىنسە, ءجۇرىسى تۇزەلەدى, يتىنشەك سۇرىنسە, جالى كۇزەلەدى», – دەي سالدى.
– ەر سۇرىنسە نە بولعانى؟ – دەدى سەرىكتەسى جيرەنشەنىڭ تاپقىرلىعىن قىزىق كورىپ.
– ەر ەڭسەلەسە, ەز باسىنادى» – دەدى ەش ىركىلىسسىز.
– باۋىرلاستىقتىڭ كىلتى نەدە؟
– تاتۋلىق بولماعان جەردە تۋىسقاندىق ايتارعا عانا. تۋىس تۋىس ەمەس, سىيلاسقان تۋىس!
...اعايىندى ۇشەۋدى تىڭداپ بولعان سوڭ, جيرەنشە ءوز بايلاۋىن ايتتى. «سىناق بەرەم سەندەرگە, سودان سۇرىنبەي وتكەننىڭ ءباسى ارتادى, – دەدى سالقىن رايدا, – اساۋعا بۇعالىق سالىپ, اركىم وزىنە تيەسىلى جىلقىنى ماتاپ شىعۋعا ءتيىستى.»
ۇلكەندەرى اتقا جوندەپ وتىرا المايتىن ايەنشەكتىڭ ناق ءوزى ەكەن. كىشىسى قاشاعاندى قۇرىقتاۋعا يكەمسىز. ورتانشى عانا توتەپ بەردى سىناققا.
جيرەنشە كەسىمىن بىردەن ايتپاي, الىستان وراعىتتى. ەسكىلىكتى سوزگە سۇيەنىپ: «وتىننىڭ قادىرىن شاپقان بىلەدى, مالدىڭ قادىرىن تاپقان بىلەدى.» بيلىك مەنەن بولعاندا, توقتام سەندەردەن. اكە داۋلەتىن مولىقتىرۋعا جاردەمشىلىك كورسەتكەننىڭ مەرەيى ۇستەم شىقتى. نوقتاعا يەلىك ورتانشىعا تيەمەل. سول نە بۇيىرسا, سوعان توقتايسىڭدار, دەدى شورت كەسكەندەي ەتىپ.
ول ىلە كەرى قايتتى. كىسى ۇيىنە قونبايدى.ۇيقىسى اشىلىپ كەتەتىن ادەتى بار.قارا قوستا عانا الاڭسىز تىنىمدايدى. سونداي بەل شەشتى بەيبىت تىنىستا: «قايران مەنىڭ ءوز ءۇيىم, كەڭ سارايداي بوز ءۇيىم», – دەپ شۇكىرشىلىك ەتەدى.جاۋىر تورى ساۋ اياڭداپ كەلەدى. ءتۇن كوزگە تۇرتسە كورگىسىز قاراڭعى. ورتا جولدان اسا بەرگەندە, قۇلاعىنا بوز بيەنىڭ ازانداعان اششى ءۇنى جەتتى. سويتكەنشە بولمادى, ۇزدىك-سوزدىق كىسىنەپ شۇرقىراعان قالىڭ جىلقىنىڭ تۇياق ءدۇسىرى توڭىرەكتى دۇبىرگە تولتىرىپ جىبەردى.
جىلقى ءنوپىرى ەنتەلەپ كەپ قالعاندا, قاراشاش ارقانداعى بوزدى ءۇي سىرتىنداعى ماما اعاشقا بايلاپ ۇلگەرگەن ەدى. «قايت-قايتتاپ» سويىل ءسىلتەگەندەردىڭ قارامى مول كورىندى. جالعىز ءۇيدى قورشالاعان مىڭ سان تۇياق تەگەۋرىندى قولداعى قۇرىقتان ىعىسا سەرپىلەدى. قىر اسا بەرىپ كەيىن قاراي لىقسيدى. جىلقى قۋعاندار جاۋشى-جالامدا ىلىككە سەبەپكەر بوز بيە ەكەنىن سەزبەدى. كارى بيەنىڭ شۇرقىراعان ەتەنە ءۇنىن سوقىر تۇيسىكپەن قابىلداعان جانۋارلار قۋعىننان قاسارىسا جالتارىپ, قۋعىنشىلارعا بوي بەرمەدى. حان ورداسىنىڭ جىلقىسىن العاندار ىرگەدەن سىعالاعان جات جۇرتتىڭ باسقىنشىلارى ەدى. جىلقى بەرى قاشادى, قۋعىنشىلار ءارى قۋادى. الا-شاپقىن ءدۇرلىگىسپەن جۇرگەندە, كۇز تاڭى بەلگى بەردى. حان ورداسىنىڭ سويىلشىلارى سايلانىپ شىقسا كەرەك, سارت-سۇرت سابالاستا جاۋ جاعى باس امانداۋعا ءماجبۇر بولدى.
ءۇي جىعىلىپ قالعان ەدى. جىلقى تۇياعىنا تاپتالعان ۋىق-كەرەگەنىڭ كۇلپارشاسى شىققان. وردا جاساقشىلارى: «كىمسىڭدەر, ايدالادا نە قىپ وتىرسىڭدار؟», دەپ ءجون سۇراۋعا دا جارامادى.قاراشاش ەرىنە قارادى, ەرى جەرگە قارادى. بوز بيە بولسا ءۇيىرىن تاپقان. جىلقى تۇياعىنان امان قالعان جالعىز جاعالدىڭ ءسۇتى كوجەگە قاتىق. ارقار ەتى تىسكە تالعاجاۋ.
قىس اياعى سوزىلىپ كەتتى. ناۋرىزدىڭ ماي بورانى مال باققان شارۋاعا جايسىز ءتيدى. ات ۇستىندەگى جورىقشى, ەل ارالعان بيلىكشى, قوستاپ جىلقى باققان مالشىنى قىسپاققا الدى. اداسقان جولاۋشى جالعىز ۇيگە كەپ جان شاقىرادى.
بوران تولاستاعان تۇستا, تىستان تىقىر بىلىنگەن. جيرەنشە سىرتقا شىققاندا, از عانا ءنوكەرىمەن جولاۋشىلاعان حان اتتان ءتۇسىپ جاتتى. بىتىمشىلىككە بارىپ, ەل اراسىنىڭ داۋ-دامايىن بايىزداتقان سۇلتان ورداعا قايتار جولدا بۇرىس كەتسە كەرەك. الاسا قۇجىراعا امالسىزدان باس سۇققان جۇرگىنشىلەر بىرازعا دەيىن ءۇنسىز وتىرىستى.
ورتاعا اس كەلدى. «سويلە جيرەنشە! – دەدى حان ىستىق تاماققا بويى جىلىنعان ساتتە. – سەن شىعاندايسىڭ, مەن اداسامىن. بۇل نەنىڭ جورالعىسى؟! جيرەنشە انشەيىنگى سابىرلى قالىپتا:«جاۋدا دا ءبىر ءۇيىڭ بولسىن», دەمەي مە اتام قازاق. جالشىسى جۇرتتا قالسا, بايدى قۇداي ۇرعانى, اقىلشىسى سىرتتا قالسا حاندى قۇداي ۇرعانى», – دەدى سوزىنە سالماق تۇسىرە.
وردا كوسەمى تۇنجىرادى. سارايدا تاقتا وتىرسا ءبىر ءسارى, ءۇي يەسىمەن تاجىكەلەسىپ نە تىندىرادى. شاش ال دەسە باس الاتىن كومەكشىسىنە «ءبارىن بۇلدىرگەن سەنسىڭ»دەگەندى سۋىق سۇعىمەن اڭعارتتى.
قاراشاش اس قامداۋدان بوسامادى. ەرى تۇرعاندا سوزگە كيلىككەندى ورىنسىز كوردى. «جولاۋشى اداسسا, استىنداعى اتىنىڭ سورى, حان اداسسا, قاراماعىنداعى قاراشانىڭ سورى», دەپ ايتا جازداپ ءوزىن زورعا تەجەدى. ارقار تەرىسىنەن تىككەن ىقشام توندى حاننىڭ يىعىنا جاپقاندا, سۇلتان جادىرادى. وردانىڭ قالىڭ جىلقىسىن جاۋدان ايىرىپ قالۋعا سەبەپكەر بولعان قاراشاشتىڭ الىستى بولجاعان تاپقىرلىعىنا ءسۇيسىنىس ءبىلدىردى. «ايەل السا, جيرەنشە السىن!»دەپ كوتەرمەلەدى قۇرداسىن.
***
جاز شىعىسىمەن ورداعا ىرگە قوسقان-دى.
حاننىڭ بۇيرىعىمەن وعان قازىلىق مىندەت جۇكتەلگەن. وندا ءجۇرىپ تالاي داۋدى شەشتى دە. بىراق كوڭىل ءبىر كوتەرىلمەي-اق قويدى. قاباعى ءتۇسىپ جۇدەڭسىگەن وعان: «شەش شەكپەنىڭدى! – دەپ بۇيىردى حان ءبىر جولى. – سارايدان سەندىك كيىم تابىلادى». «تورەڭىزگە قۇلدىق! –دەدى جيرەنشە قولىن كەۋدەسىنە قويىپ. – ساۋىت كۇرسانىپ باتىر بولماسپىن, تورقاعا ورانىپ سۇلتان بولماسپىن. شەكپەندىگە شەن قونبايدى. ماعان ازاتتىق بەر , تاقسىر».
– قايدا كەتپەكسىڭ؟
– ەل ىشىنە.
ءامىرشى داعداردى. سىرعىتپاعا سالدى. داۋعا ارالاسپاي, وزىڭمەن ءوزىڭ بول دەپ كەڭشىلىك جاسادى. وردانىڭ قاساڭ تارتىبىنە كوندىگە الماعان جيرەنشە سارىنداۋىن جيىلەتتى.
– سونداعى ىلىگىڭ نە؟ – دەدى حان شاراسىز توقىراپ.
– تورداعى بۇلبۇل بولعانشا, يەن دالانىڭ تۇرعىنى بولعانىم قايىرلى, – دەدى ول تىكەسىنەن.
– ماعان باعا بەرشى, – دەدى سۇلتان ونى ءمۇلت كەتىرۋدىڭ امالىمەن.
– باعانى حالىقتان الاسىڭ, – دەدى جيرەنشە.
حان رۇقسات بەردى امالسىزدان. جيرەنشە مەن قاراشاشقا: «قالاعان-سۇراعاندارىڭ بولسا ايتىڭدار. قولدارىڭدى ەشكىم قاقپايدى, – دەپ كەڭشىلىك جاسادى. سارايدىڭ قىزىل اياق, اق كۇمىسىنەن ەرلى-زايىپتىلار ساباقتى ينە دە المادى. حان بۇيىرىپ بەرگەن تارتۋ-تارالعىنى قالدىرىپ كەتتى.
ەل ىشىنە بارىپ قوس تىككەن-ءدى. جيرەنشە كوسىلگەندە, اياعى قوستان شىعىپ جاتتى. «قايران مەنىڭ ءوز ءۇيىم, كەڭ سارايداي بوز ءۇيىم», دەدى ول سول كەزدە ەركىن تىنىستاپ.
ءومىر كارىپ ۇلى, جازۋشى. قاراعاندى وبلىسى.
سۋرەتتى سالعان مولداحمەت كەنباەۆ.
