قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تابيعاتتى قاداعالاۋ سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ورمانشىلاردىڭ ءار كۇنى مازاسىز دا قاربالاس تىرلىككە تولى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسىعان وراي اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ ماماندارىن اڭگىمەگە تارتىپ, اتقارىلعان شارۋالار, الداعى مىندەتتەر جايلى وي-پىكىرلەر بولىسكەن ەدىك.
مىلتىق اسىنعاننىڭ ءبارى اڭشى ەمەس
قانات وماروۆ, جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جانە باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى:
– وبلىستا 16 اڭشىلىقتى پايدالانۋشىعا قاراستى 31 اڭ اۋلاۋ شارۋاشىلىعى جۇمىس ىستەيدى. ولارعا 7602,1 مىڭ گەكتار جاسىل جەلەكتى القاپ بەكىتىلىپ بەرىلگەن. بۇدان تىسقارى رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق ماڭىزداعى 6 مەملەكەتتىك تابيعي, زوولوگيالىق قورىقتار جانە «كوكشەتاۋ» ۇلتتىق پاركىنىڭ بولىمشەسى ورنالاسقان. ءبىزدىڭ بولىمگە اڭشىلىق جۇمىستارىنا باقىلاۋ جاساۋ, جابايى اڭ-قۇستاردى قورعاۋ مىندەتتەرى جۇكتەلگەن. جەرگىلىكتى جەرلەردەگى قىزمەتىمىزدى 120-عا جۋىق ەگەرلەر مەن اڭشىلار ارقىلى ۇيلەستىرىپ وتىرامىز.
تابيعاتتىڭ كوركى دە, ءسانى دە – اڭ مەن قۇس. جۇگىرگەن اڭنىڭ تۇياعى, ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن قىزىلجار ءوڭىرىن ولاردىڭ كوپتەگەن ءتۇرى مەكەندەيدى. بۇعى, قابان, مارال, ەلىك, تۇلكى, قويان, سۋىر, قۇندىز, قۇر, ۇيرەك, قاز سەكىلدى اڭ-قۇستار كەڭ تارالعان. وسىلاردىڭ ءبارىن قوسىپ ەسەپتەگەندە 700 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. بىلتىر زاڭسىز اڭشىلىقتىڭ 139 وقيعاسى تىركەلدى. كەلتىرىلگەن زالال 3,5 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى. 29 سۋىق قارۋ ءتاركىلەندى.149 حاتتاما تولتىرىلىپ, 82 ايىپپۇل سالىندى. 31 ماتەريال سوت ورىندارىنا جولداندى. 19 تۇياقتى جابايى حايۋاندى قانعا بوكتىرگەن براكونەرلەرگە قاتىستى 17 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى.
الايدا, اتقارىلىپ جاتقان قىرۋار شارالارعا قاراماستان, تويىمسىز براكونەرلىكتىڭ جولى كەسىلدى دەۋگە ءالى ەرتە. زاڭدى بەلدەن باسىپ, تابيعاتتىڭ شىرقىن بۇزۋ وقيعالارى ازايۋدىڭ ورنىنا كوبەيىپ بارا جاتقانى الاڭداتادى..
– سوندا ەشكىمنەن سەسكەنىپ, ايىلىن جىيماي ما؟
– ولار ابدەن اككىلەنىپ, قۋلانىپ العان. ارام پيعىلدى ويلارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كۇنىلگەرى جوسپار قۇرىپ, جان-جاقتى سايلانىپ شىعادى. سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنيكالارمەن, قۇرال-جابدىقتارمەن, شەتەلدىك ءجۇردەك كولىكتەرمەن قارۋلانعان جاندار وڭايلىقپەن ۇستاتا قويمايدى. اڭ-قۇسقا قىرعيداي تيەتىن براكونەرلىكپەن كۇرەستىڭ قيىندىعى دا وسىندا. بىلتىرلارى «دجيپ» مىنگەن ءبىر توپ پەتروپاۆلدىق «ارام اڭشىلار» 9 جابايى قاباندى سۇلاتىپ سالعان جەرىنەن ۇستالدى. تەرگەۋ امالدارى بارىسىندا ولاردىڭ اراققا سىلقيا تويىپ العاندارى بەلگىلى بولدى. ەكىنشىدەن, قورىقشىلىق قىزمەت اتقاراتىن قىزمەتكەرلەرىمىزگە كۇدىكتىلەردى توقتاتۋ, تەكسەرۋ, ۇستالعان جاعدايدا قارۋ-جاراقتى تاركىلەۋ سياقتى وكىلەتتىلىك بەرىلمەگەن. ۇشىنشىدەن, قىزمەتتىك قارۋمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تەحنيكالىق جابدىقتالۋ ماسەلەلەرى ءالى كۇنگە دەيىن تالاپقا ساي شەشىلمەي وتىر. ءتورتىنشىدەن, مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار مەن قورىقشىلاردىڭ, ەگەرلەردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن كوتەرۋ دە كوڭىل اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. ەگەرلەرىمىز س.زيمين مەن ۆ.ەدومەنكونىڭ تابيعاتقا ۇلكەن شىعىن كەلتىرگەن براكونەرلەردىڭ شابۋىلىنا ۇشىراپ, ۇرىپ-سوعۋ, دەنە جاراقاتىن الۋ وقيعاسىن ەسكە الساق, جەتىپ جاتىر. باستاپقىدا سوت سولقىلداق ۇكىم شىعارىپ, تەك پروكۋراتۋرانىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا عانا ءادىل جازالارىن الدى.
تاعى دا قايتالاپ ايتامىز, براكونەرلىككە قارسى زاڭ تالاپتارىن قاتاڭداتپاي بولمايدى. ءبىز نەگىزىنەن «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق» كودەكسىنە سۇيەنە وتىرىپ شارا قولدانامىز. ونداعى 298 باپقا («زاڭسىز اڭ اۋلاۋ») وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, ايىپپۇل مولشەرى ەسەلەپ كوبەيتىلسە دۇرىس بولار ەدى. سوندا اياقتارىن اڭداپ باسار ما ەدى؟
– بيىل اڭ مەن قۇسقا مىلتىق كەزەگەن براكونەرلەردىڭ قانشاسى قۇرىقتالدى؟
– ءتيىستى ورىندارمەن رەيدتەر ۇيىمداستىرۋ ناتيجەسىندە جارتى جىلدىڭ ىشىندە 72 زاڭسىز اڭ اۋلاۋ فاكتىلەرى اشكەرەلەندى. 19 اتۋ قارۋى تاركىلەندى. 11 ەلىكتى سۇلاتىپ سالعان 3 قىلمىستىق وقيعا تىركەلدى. سوت ارقىلى 1,5 ميلليون تەڭگە ايىپپۇل ءوندىرىلدى. تابيعات قورعاۋ پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ «سوكولوۆ» اڭشىلىق شارۋاشىلىعى اۋماعىندا ەلىك اتقان سەزىكتىلەردى قولعا تۇسىرگەن ەدىك. كۇدىكتىلەر « رۇقساتىمىز بار» دەپ قانشا جالتارىپ باقسا دا, اڭشىلىقپەن اينالىسۋدىڭ بەلگىلەنگەن ءتارتىپ-ەرەجەلەرىن ورەسكەل بۇزعانى انىقتالدى. بۇگىندە 9300-دەي اڭشى ەسەپتە تۇر. بيىل 124 ادام قابىلداندى. ولار ارنايى كۋرستاردا وقىپ, ەمتيحان تاپسىرعاننان كەيىن عانا ارنايى كۋالىكتەر بەرىلدى. مەملەكەتتىك باج سالىعىن تولەپ تۇرۋعا مىندەتتى. ايتپەسە, اڭ اۋلاۋدان شەتتەتىلەدى. مىلتىق اسىنعاننىڭ ءبارى اڭشى ەمەس ەكەنىن ەسكەرتكىمىز كەلەدى.
– اڭشىلىق قۇرۋ ءتارتىبى قالاي رەتتەلەدى؟
ءبىز اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارىمەن كەلىسىم-شارت بويىنشا جۇمىس ىستەيمىز. ولار وزدەرىنە تيەسىلى اۋماقتاردا اڭ مەن قۇستاردىڭ قورعالۋىنا, كوبەيۋىنە, قاجەتتى ازىقپەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە جاۋاپ بەرەدى. اڭ-قۇس اۋلاۋ ورمان جانە اڭشىلىق شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ ارنايى شەشىمىمەن جۇرگىزىلەدى. وتكەن جىلى 579 ەلىك, 18 قابان, 2 مارال اتۋعا رۇقسات بەرىلسە, بيىل جابايى قۇستار مەن باعالى اڭداردى اۋلاۋعا 4160 ءبىر رەتتىك جولداما تاراتىلدى. ماۋسىمدىق اڭ-قۇس اۋلاۋ دا بەلگىلەنگەن ەرەجەمەن جۇزەگە اسىرىلادى. كەي ادامداردىڭ وسى تارتىپكە مويىنۇسىنا بەرمەيتىنى وكىنىشتى.
– وبلىسىمىزدىڭ كەي وڭىرلەرىندە ءتۇز تاعىلارى ءۇي جانۋارلارىنا شابۋىل جاساپ, تىنىم بەرمەي جۇرگەن كورىنەدى.
– ونداي جايتتىڭ ايىرتاۋ اۋدانىندا ورىن العانى راس. قاراتال اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى سارىوزەك ەلدى مەكەنىندە ءتورت اياقتى جىرتقىشتار 8 تايدى جارالاپ, 1 بيەنى جارىپ كەتكەن. قاراتال اۋىلىندا 23 قويدى زاقىمداپ, 7-ءۋى سەسپەي قاتقان. ءا. ىدىرىسوۆتىڭ قوراسىندا 11 قويدى ءولىمشى ەتىپ جارالاپ, 6-ۋى ءجانتاسىلىم ەتكەن. ءتيىستى ورىنداردىڭ دابىلىنان كەيىن ارنايى جاساقتالعان بريگادا جىبەرىلىپ, ءبىر قاسقىر اتىپ الدى. سودان ساپ تىيىلدى عوي ايتەۋىر. ەل ءىشىن الاتايداي شۋلاتقان وسى وقىس وقيعانىڭ جۇمباعى كوپ. جالعىز عانا جىرتقىش وسىنشا لاڭ سالدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. تاعىلانىپ كەتكەن كەزبە يتتەردىڭ ارەكەتى دە بولۋى مۇمكىن.
ورمان – بايلىعىمىز
روزا تىلەۋوۆا, ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىن رەتتەۋ جانە باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى:
– قىزىلجاردىڭ سۇلۋ تابيعاتى كىمدى بولسىن وزىنە ىنتىقتىرىپ, ەلىكتىرەدى. ايناداي جارقىراعان كولدەر, سىلدىراي اققان بۇلاقتار, اق قايىڭدار ارالى, ورماندى دالا – مۇنىڭ ءبارى «پاح,شىركىن, جەر ءجانناتى وسى عوي!» دەگىزگەندەي. ءسۇمبىل اق قايىڭدار, جەلمەن سىبدىر قاققان تال-تەرەك, ماڭگى جاسىل قاراعاي-شىرشا جارىسا اسپانمەن تالاسا ءوسىپ, جاسىل جەلەككە ورانعان القاپقا وزگەشە كورىك, ءوڭ بەرىپ تۇر. وبلىس اۋماعىنىڭ 7 پايىزدايى عانا ورماندى القاپقا جاتادى. شالقار, ايىرتاۋ, ارىقبالىق ايماقتارى ەرەكشە قامقورلىققا الىنعان. باردىڭ ءوزىن باعالاپ, قاسيەت-پارقىن قادىرلەي بىلگەنگە نە جەتسىن, شىركىن!
– نۋ ورمانىمىز بەن توعايىمىز ءوز دارەجەسىندە قورعالىپ وتىر ما؟
– مەملەكەت مەنشىگىنىڭ تالان-تاراجعا ءتۇسپەۋىنە جاۋاپ بەرۋ, قىزمەتىمىزدى سوعان ساي ۇيلەستىرىپ وتىرۋ – باستى ۇستانىمىمىز. وسى تۇرعىدان العاندا, اتقارىلىپ جاتقان شارالار بارشىلىق. دەسەك تە, ۇلان-عايىر القاپتى باقىلاۋدا ۇستاۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن قيىندىقتارى جوق ەمەس. ونىڭ ءبىر ۇشىعى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ ءالسىزدىگىنە كەلىپ تىرەلەدى. تەحنيكالار ەسكىرگەن. باسقا سالالارمەن سالىستىرعاندا جالاقى دا تومەن. ونىڭ ۇستىنە قازىرگىدەي جادىراعان جازدا جۇرتشىلىقتىڭ كوپ بولىگى ورمان-توعاي اراسىندا دەمالۋدى, سەيىلدەۋدى ۇناتادى. ولاردىڭ اراسىندا تابيعاتقا قامقور قولىن سوزۋدىڭ ورنىنا جاعىمسىز ءىس-ارەكەتتەرىمەن ءبۇلدىرىپ كەتەتىندەرى كەزدەسپەي قويمايدى.
ءتىلى جوق دەمەسەڭ تابيعات تا ءتىرى اعزا سياقتى. بالا سەكىلدى ايالاعاندى, الپەشتەگەندى ۇناتادى. بۇل تۇرعىدان العاندا, «جاسىل ەل» باعدارلاماسى بويىنشا اۋقىمدى ىستەر اتقارىلىپ, نەبىر يگى باستامالارعا قوزعاۋ سالعانىن ايتا كەتكەن ءجون. وبلىس اكىمى س.ءبىلالوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن جەر-جەرلەردە قانات جايعان «مەنىڭ اسەم قالام, مەنىڭ اسەم اۋىلىم» اكتسياسى اياسىندا جاسىل القاپتار كولەمى ۇلعايدى. ادام ەلدىڭ باستى بايلىعى دەسەك, ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ قورشاعان ورتامەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ابزال. تىرشىلىك ءنارىمىزدىڭ ارقاۋى – قورشاعان ورتا, تابيعات-انا. اۋا, وزەن-كولدەر تازا بولسا, ورمان-توعاي جايقالىپ تۇرسا – جانعا شيپا, تانگە قۋات. مەنىڭشە, سالاماتتى ءومىر سالتى, ادامنىڭ ءوز دەنساۋلىعى ءۇشىن ىنتىماقتى جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتى قورشاعان ورتانى, تابيعاتتى قۇرمەتتەۋدەن باستالادى. ادام تابيعاتتىڭ ءتول پەرزەنتى, جاراتىلىسىندا ۇقساستىقتار كوپ, ولاردى ءبىر-بىرىنەن بولە-جارۋعا بولمايدى. وسى ءبىر قاراپايىم قاعيداتتى بويىنا سىڭىرگەن جاننىڭ تۋعان جەرگە, اتامەكەنگە دەگەن پەرزەنتتىك ماحابباتى قالىپتاسادى, سۇيىسپەنشىلىگى ارتادى. تابيعاتتىڭ بايلىعىنا قول سۇعۋعا ارى جىبەرمەيدى. بىزدە ەكولوگيالىق ساۋاتتىلىق جاعى ءالى كەمشىن جاتىر. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسى 2011 جىلدى «حالىقارالىق ورمان جىلى» دەپ جاريالاۋىنىڭ ءوزى ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن, پروبلەمانىڭ مولدىعىن, ەرتەڭىمىزگە دەگەن الاڭداۋشىلىقتى بايقاتسا كەرەك.
– ءورتتىڭ الدىن الۋ, اعاشتاردى زاڭسىز كەسۋشىلەرگە تىيىم سالۋ شارالارى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– ورمان القاپتارىنداعى ءورت نەگىزىنەن ادامداردىڭ سالعىرتتىعىنان, نەمقۇرايدىعىنان ورىن الىپ جاتاتىنى شىندىق. ايىرتاۋ اۋدانىنا قاراستى بۇرلىق ورمان شارۋاشىلىعىندا تۇتانعان وت 736 گەكتار جەردىڭ اعاشىن تىپ-تيپىل ەتتى. وسىنداي ءورت وشاقتارى اققايىڭ, قىزىلجار اۋداندارىندا دا ورىن الدى. بىلتىر 121 ءورت وقيعاسى تىركەلىپ, 1416 گەكتار جەردى جالماپ كەتتى. ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرى قاتاڭ ساقتالماعان جەردە كەلەڭسىز جاعدايلارعا جول بەرىلەتىنىن ادامداردىڭ ەسكەرە بەرمەيتىنى وكىنىشتى. باستى ماقساتىمىز – ءورتتى بولدىرماۋ, الدىن الۋ. بۇل باعىتتا بىرلەسكەن رەيد-تەكسەرۋلەر جۇيەلى ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. جۇرتشىلىق اراسىندا ءتۇسىنىك جۇمىستارى دا شيراي ءتۇستى. اعاشتى زاڭسىز كەسۋشىلەرگە دە پارمەندى باقىلاۋ ورناتىلعانىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ۇرلىقتارى اشىلا قالعان جاعدايدا قاتاڭ جازاعا تارتىلادى. بىردە-بىرەۋىنە جەڭىلدىك جاساعان ەمەسپىز.
– روزا ەسماحانقىزى, ءسىز اكەڭىزدىڭ ورمانشىلىق جولىن ءساتتى جالعاستىرىپ كەلەسىز. مارقۇمنىڭ جاس ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق ەرلىك ءىسى ۇمىتىلماسى انىق.
– وتباسىمىزعا ۇلكەن قايعى-قاسىرەت اكەلگەن ول كەزەڭدى ەسكە الۋدىڭ ءوزى اۋىر. اكەم نەبارى 45 جاسىندا قازا تاپتى. جاڭا جىل قارساڭىندا بالعىن شىرشالاردى كەسىپ جاتقان قىلمىسكەرلەردى بايقاپ قالىپ, تابيعات-اناعا اراشا تۇسكەن. مەملەكەت مۇلكىنە قول تيگىزبەۋدى تالاپ ەتكەن. امال نە, قاسكويلەر قىلمىس ءىزىن جاسىرۋ ماقساتىمەن اكەمدى مەرت ەتكەن. ادالدىقتى, ءادىلدىكتى ءومىر مۇراتىنا اينالدىرعان تاۋداي پانامىزدىڭ كاسىبىن ناسىبىمە اينالدىرعانىما ەش وكىنبەيمىن.
ءبىزدىڭ سالادا ورمانشىلىق كاسىپتى اتادان بالاعا جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ءاۋلەتتەر بارشىلىق. مىسالى, بايتەڭىزوۆتار, تۋپيتسىندەر, تورەبەكوۆتەر, زدوروۆەتستەردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن ماقتاۋعا تۇرارلىق. كەيبىرىنىڭ ەڭبەك ەستافەتاسى نەمەرەلەرىنە كوشكەن.
98 مىڭ شارشى شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان وبلىس اۋماعى سيرەك كەزدەسەتىن وراسان تابيعات بايلىعىمەن سيپاتتالادى. وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار الەمىنىڭ مول قازىناسى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتپەۋىن قاتاڭ قاداعالاعان سولتۇستىكقازاقستاندىق ورمانشىلاردىڭ بيىك مەجەدەن كورىنە بەرەتىنىنە سەنگىڭ كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن ءومىر ەسقالي. پەتروپاۆل.
