جان شۋاعى

سوناۋ 90-شى جىلدارى اق­توعاي وڭىرىنە ىسساپارعا بارعان­بىز. ارنايى بارعان شارۋامىزدى تىندىرعاننان كەيىن قولىنا قالام ۇستاعان ادامنىڭ داعدىسى بويىنشا, ءوڭىر ومىرىمەن تانى­سۋ­دى دا ارتىق كورمەگەن ەدىك. سوعان وراي, سول كەزدەگى تالاپقا جاۋاپ بەرەتىن تاقىرىپتاردى قاۋزاۋ ماق­ساتىندا ۇزدىك كاسىپ يەلەرى جونىندە سۇراستىرعانبىز. – دەنساۋلىق سالاسىندا ىستەيتىن وسىندا عاجايىپ ءبىر جان بار. ول كىسىنىڭ تۇلا بويى تۇنعان مەيىرىم دەسەك, ارتىق ايت­قان­دىق ەمەس. مىنە, وسى كىسى جايلى جاز­سا­ڭىزدار, ەل-جۇرت سىزدەرگە ابدەن ريزا بولار ەدى. قازاق كسر ەڭبەك سىڭىرگەن دەن­ساۋلىق ساقتاۋ قىز­مەتكەرى دەگەن اتا­عى دا بار. اتى-ءجونى گۇلعايىن امانباەۆا. قالاساڭىزدار, ونىمەن قازىر-اق جۇزدەستىرۋگە بولادى دەگەن جول­باستاۋشى جىگىتتىڭ ءسوزىن اينالاداعى جۇرتتىڭ ءبارى دە بىردەن قوستاپ كەتكەنى ەستە. – وسى ءبىزدىڭ اقتوعاي ءوڭىرىنىڭ اتىن بۇكىل ەلگە تانىتىپ جۇرگەن «توقىراۋىن تولقىندارى» دەگەن انسامبل بار. سول ءانسامبلدىڭ ءان­شىسى گۇلعايىن بەستىبايقىزى ءانى دە, ءسانى دە كەلىسكەن ءبىر تاماشا ادام. سول كىسىنىڭ ءانىن تىڭداساڭىز, ءوزىڭىز دە ءتانتى بولار ەدىڭىز. كەزىندە ەلدەن ۇزاپ كەتە الماي قالىپ قوي­عان عوي. ايتپەسە, ۇلكەن ساح­نا­لا­رىڭدى گۇلدەندىرىپ جىبەرەتىن ءانشى بولار ەدى, – دەدى ەندىگى ءبىر توپ. – ونەگەلى وتباسىنىڭ ۇيىتقى­سى دەيسىز بە؟! بۇل وڭىردە ونداي جان­دار از ەمەس. سونىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى دەپ گۇلعايىن اپاي­دى ايتۋعا بولادى. ول كىسى ناعىز سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ادام. ءوزى 4 قىز, 1 ۇل تۋىپ, ولاردى قاتارىنىڭ الدى ەتىپ تاربيەلەپ وتىرعان انا. شىركىن, ەرى سەردالى ەرماعام­بەتوۆ ەكەۋىنىڭ جاراستىعى قانداي دەسەڭىزشى. ولاردىڭ وتباسىن وسىن­دا­عى جۇرت سىرتىنان ءسۇيسىنىپ, ناعىز ماحاببات بەسىگى دەيدى. وسى شاڭىراققا بەرەكە-بىرلىكتى ۇيى­تىپ وتىرعان التىن قازىق تا گۇل­عايىن اپامىز. ول كىسىنىڭ جان جو­مارتتىعى, دانالىعى, قازاق ايە­لىنە ءتان بيازىلىعى, ءبارى-ءبارى ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىپ جاتادى. ەگەر مەنىڭ قولىمدا بيلىك بولسا, سول كىسىدەن ايەلگە ءتان بارشا قادىر-قاسيەتتەردى ۇيرەنۋى ءۇشىن جاڭا تۇسكەن كەلىندەردى بىرەر اي جانىنا بايلاپ قويار ەدىم, دەگەن وسى اۋىل­دا تۇراتىن گازەت وقىرمان­دارىنىڭ ءبىرى. نەسىن ايتاسىز, ۇلتتىق قول­ونەر­دى ءوربىتىپ جۇرگەن ىسمەر قىز-كەلىنشەكتەر جايلى سۇراساق تا جۇرت الدىمەن گۇلعايىن بەستىباي­قىزىن اتاعان. ءتىپتى, قوعام جۇمى­سىنا دا بەلسەنە قاتىساتىن, جۇرت­تى دا ورتاق ىسكە ۇيىستىرا بىلەتىن ادام وسى گۇلعايىن بولىپ شىقتى. كوپشىلىكتىڭ وسىلايشا تامسانا ايتقان ءسوزى اسەر ەتكەن بولۋ كەرەك, ءبىز ۋاقىت تاۋىپ وسى گۇلعايىن بەستىبايقىزىنا جولىعىپ قايتۋدى ويلاستىرعانبىز. كۇن جەكسەنبى ەدى. «بۇگىن ۇيىندە بولار. بارىپ جولى­عىپ قايتايىق», – دەدىك ءبىز جانى­مىزدا جۇرگەن اقتوعايلىق جىگىتكە. – ءسىز مىنا اۋىل كوشەلەرىنىڭ ايناداي جارقىراپ تاپ-تازا بولىپ جاتقانىن بايقادىڭىز با؟ – دەدى ول بىزگە سۇراۋلى جۇزبەن قاراپ. ونى نەگە ايتىپ تۇر دەگەندەي, ءبىز دە تا­ڭىر­قاپ قالعانبىز. سونى بايقاعان الگى جىگىت – ونى ايتىپ تۇرعانىم, وسىنداعى ءاربىر مەكەمە وزدەرىنە ءبىر-ءبىر كوشەدەن ءبولىپ الىپ, ءار جۇما سايىن تازارتىپ وتىرادى. ءسوي­تىپ, اۋىل جۇرتشىلىعىن دا ءۇيىنىڭ ما­ڭىن تازا ۇستاۋعا توسەلدىرىپ الدىق. ايتپاقشى, گۇلعايىن اپا قىزمەت ىستەيتىن مەكەمەنىڭ جۇمىسى وتكەن جۇما كۇنى تىم قاۋىرت بولسا كەرەك. سودان دا ولار كوشە تازالاۋعا بۇگىن شىعىپتى دەگەندى ەستىگەنمىن. ەندەشە, ءبىز ونى اناۋ ساياباقتىڭ ماڭى­نان تابامىز, دەگەن ول لەزدە ءبىزدى مەجەلى جەرگە ىلەستىرىپ اكەلدى. كەلسەك, ءبىر توپ قىز-كەلىنشەك ساياباق ءىشىن جيناستىرىپ ءجۇر ەكەن. بايقايمىز, ءار اعاشتىڭ ءدىڭى اكتەل­گەن. ولاردىڭ ۇدايى كۇتىمدە ەكەنى كورىنىپ-اق تۇر. – جوعارى شىعىڭىزدار! – دەدى بىزگە قىز-كەلىنشەكتەر اراسىنان سۋىرىلىپ العا وزعان ايەل. ءسويتتى دە بۇل ءسوزدى ءوزىنىڭ سۇيەككە سىڭگەن قازاقى قالىپپەن اڭعارماي ايتىپ قالعانىن بايقاپ, جادىراي كۇلدى. – ال جوعارى شىعايىق, دەدىك تە ءبىز سوناۋ جەردەگى ورىندىققا جاي­عاس­تىق. جول باستاپ كەلگەن جىگىت تانىستىرعاننان كەيىن سونداعى قىز-كەلىنشەكتەرمەن اسىرەسە, گۇلعايىن اپامىزبەن ءبىز تەز ارادا شۇيىركە­لەسىپ, ءتىل تابىسىپ تا كەتتىك. ايتسا ايتقانداي-اق, ول كىسى جان شۋاعى مولدىرەپ تۇرعان جان ەكەن. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, ەل الدىنا شىعىپ ءان ايتۋىنا ەرى سەردالى سەبەپكەر بولىپتى. ءوزى دە كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە قاتىساتىن ساكەڭ گۇل­عايىنعا «سەنىڭ ادەمى داۋىسىڭ بار. جۇرت الدىنا شىقپاعانىڭ ونەرگە وبال جاساعانىڭ» دەپ قاي­دا بارسا دا ونى بىرگە الىپ جۇرەدى ەكەن. – ءسىز سان ونەردىڭ باسىن قوسقان جان ەكەنسىز. ونىڭ بارىنە قالاي ۇلگەرەسىز؟ – دەدىك ءبىز وعان. – نيەت بولسا, بارىنە دە ءۇل­گەرۋگە بولادى. ول ءسوزدى قىسقا قايىردى. – وسى كۇنى كيىم-كەشەكتىڭ دە, ءتۇرلى قولونەر بۇيىمدارىنىڭ ءبارى دە دۇكەندە تولىپ تۇرعان جوق پا. ال ءسىز اۋرە بولىپ, ونى ءوز قولىڭىزبەن جاسايتىن كورىنەسىز, – دەدىك ءبىز تاعى دا ونى ادەيى سويلەتپەك بولىپ. – تولىپ تۇرعانى راس. ءبى­راق ءوز كيىمىڭدى وزىڭە شاقتاپ تىگىپ ال­عانعا نە جەتسىن. سول سياق­تى ءوز قو­لىڭ­نان شىق­قان ءتۇرلى بۇ­يىم­دار ءۇيدىڭ ءسا­­نىن كەلتىرەدى عوي. مۇندايدا اتام قازاق «ءۇي­رەن, ۇيرەن دە جيرەن» دەمەيتىن بە ەدى, دەگەن ول ءوزى تۋرالى ايتا بەرۋگە ق ۇلىق­سىزدىق تانىتىپ. الايدا ول اي­نالاسىنداعى جۇرتتىڭ جاقسى­لى­عىن, ولاردىڭ ىستەگەن ىزگى ءىسىن ايتۋدان جالىقپادى. بۇل كىسىنى جۇرت­قا سۇيكىمدى كورسەتەتىن دە وسى قاسيەتى ەكەن-اۋ دەپ مەن دە وعان قاراپ وي تۇيگەنىم ەستە. سودان بەرى دە تالاي جىلدار ءوتتى. ءبىر كۇن دامدەس بولعانعا, قى­رىق كۇن سالەم دەگەن عوي. بۇدان كەيىن قايتىپ جولىقپاساق تا, گۇل­عايىن بەستىبايقىزىن ىلعي دا ۇمىت­­پاي, سول ءوڭىردىڭ ادامدارىن كورسەك, ول تۋرالى سۇراستىرىپ تا قويا­تىن­بىز. سول ادەتىمىزبەن جۋىر­دا استانادا جولىققان اقتوعايلىق قىز-كەلىنشەكتەردەن دە سۇراعانبىز. – ول ءبىر كىسىلىك بولمىسى كوركەم جان ەدى, –  دەدى ولار. – اۋ, سىزدەر نە دەپ تۇرسىزدار؟ – دەپ ءبىز تىكسىنىپ قالعانبىز. ايتسە دە, ولار جاڭى­لىس ايتپاعان ەكەن. گۇلعايىن اپا­مىزدىڭ قايتپاس سا­پارعا اتتانعا­نى­نا دا ءبىر جىلداي ۋاقىت بولىپتى. – جاقسىنىڭ ارتىندا ىزگى اتى قالادى دەگەن راس ەكەن. اينالا­سىنا شۋاق شاشىپ جۇرەتىن اپا­مىزدى ءبىز وسى كۇنى ساعىناتىن بولدىق. ول كىسىنىڭ ارقايسىمىزعا ايتقان جىلى ءسوزىن, انالىق ءتار­بيە­سىن ەسكە الىپ, ونى وزىمىزگە ءۇل­گى تۇتامىز. راسىندا دا, ول ءبىر وزگەشە جان ەدى. جاستار­دىڭ تاعدىر تالايىنا دا دەر كەزىندە ارالاسىپ, اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, ولاردىڭ ءومىر جولىنىڭ قيىس كەتپەۋىنە سەبەپكەر دە بولۋشى ەدى. ءيا, ەشقاشان دا مەنىڭ جۇمىسىم قانشا دەپ قاراپ تۇرمايتىن. سونىڭ ارقا­سىن­دا تالاي شاڭىراقتىڭ شايقال­ماي قالۋىنا سەبەپكەر بولدى عوي. مىنە, جاقسىنىڭ شاراپاتى دەگەن وسى, دەدى الگى قىز-كەلىنشەكتەر. وسى ءسات بۇل ويدى ولار مەنىمەن ەمەس, وزدەرىمەن وزدەرى ءبولىسىپ وتىرعانداي كورىنگەن. راس-اۋ, مىنا بەس كۇندىك ومىردە ارتىڭدا جاقسى ءىسىڭ, جان شۋاعىڭ قالعانعا نە جەتسىن. جۇماگۇل قۋانىشبەكقىزى.