سۇبەلى ىستەر – تاۋەلسىزدىككە تارتۋ

سوزاق اۋدانى اۋىل شارۋاشىلى­عى­نان اگرارلى-وندىرىستىك ايماققا اينا­لىپ كەلە جاتقان ءوڭىر. شارۋاشى­لىق­تىڭ بارلىق سالاسى ينتەنسيۆتى تۇردە دامىپ كەلەدى.بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدى­گى­نىڭ 20 جىلدىعى تويلاناتىن جىل­دىڭ العاشقى التى ايىندا بيۋدجەت كىرىسى ارتىعىمەن ورىندالىپ وتىر. جال­پى بيۋدجەت كىرىسى 46 ملرد. 956 ملن. تەڭگەنى قۇراپ, 2010 جىلدىڭ ەسەپتى مەر­زىمىمەن سالىستىرعاندا 15 ملرد. 361 ملن. تەڭگەگە نەمەسە 149 پايىزعا ارتتى. اۋداندىق بيۋدجەت 125 پايىزعا ارتىق ورىندالدى. ال ەكونوميكانىڭ قارىشتى دامۋىنا بەلسەندى ينۆەستي­تسيالىق ساياسات قولداۋ بولاتىندىعى بەسەنەدەن بەلگىلى. بۇل تۇرعىدا اۋدان ەكونوميكاسىنا وتكەن 5 ايدا 10 ملرد. 781 ملن. تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسياسى تار­تىل­دى. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا 40 ورىندىق پەرزەنتحانا, قاراتاۋ, قاراقۇر اۋىلىنان دارىگەرلىك امبۋلاتوريالار اشىلسا, قاينار, قى­زىلكول ەلدى مەكەنىنەن فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتتەر سالىنۋدا. كوپ جىل­دان بەرى شەشىمىن تاپپاي كەلە جات­قان سوزاق اۋىلىنان 25 ورىن­دىق­ اۋرۋحانا قۇرىلىسى ءبىتىپ, كەلۋشىلەرگە ءوز ەسىگىن ايقارا اشپاق. «ديپ­لوم­مەن – اۋىلعا» مەملەكەتتىك باعدار­لاما بوي­ىن­شا 8 دارىگەرگە 98,0 مىڭ تەڭگەدەن 791 مىڭ تەڭگە بەرىلسە, 2 دارىگەر مامان تۇرعىن ۇيمەن قامتا­ماسىز ەتىلدى. ولارعا 1780 مىڭ تەڭگە كولەمىندە نەسيە بەرىلدى. قايسىبىر ءىستىڭ تۇتقاسىن ۇستاسا­ڭىز دا جەتكەن جەتىستىگىڭىز بەن كەتكەن كەم­شىلىگىڭىزدى سارالار تۇس ول – سا­لىس­تىرۋ ەكە­نى داۋسىز. ياعني, ءاربىر ءىسىڭىزدى سالىس­تىرا وتىرىپ, سارالاعان ءجون. مەجەلى مەر­­زىمگە جەتكەندە وي تارا­زى­سىنا سا­لىپ, ناقتى تابىسى­ڭىز­دى ەكشەلەگەن دە ابزال. تەرىسكەيدەگى سىرلى سوزاق قانشا وندىرىسپەن اينالىسقانىمەن, سوناۋ تاريحي وتكەنىمەن, تابيعاتىمەن, حالىق­تىڭ كاسىبي ۇعىمىمەن ءبارىبىر اۋىل­شا­رۋاشىلىقتى اۋدان, ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن اۋدان بولىپ قالا بەرەدى. اتا-بابا تامىرى­نان اققان قانمەن عۇرىپ بولىپ كەلە جاتقان كاسىپتى ون جىلدا نەمەسە وتىز جىلدا جوقا شىعارۋعا بولماس. سول سەبەپتى اۋدانداعى ەكونومي­كالىق باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى – مال شارۋاشىلىعىنا بەتبۇرىس جاسالىن­دى. وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا مال باسى اناعۇرلىم ارتتى. ءتورت ت ۇلىكتەن الىناتىن ءونىم مولايدى. قازىرگى تاڭدا مال ونىمدەرىن وڭدەيتىن سالانى دامىتۋعا ەلەۋلى نازار اۋدارىلدى. اتاپ ايتار بولساق, «ماكسيمۋم» ايماقتىق ينۆەستيتسيا­لىق ورتالىعى ارقىلى تۇرعىندارعا اۋدان بويىنشا 2010 جىلدىڭ قورى­تىن­دىسىمەن 16 ملن. قارجى الىنسا, بيىل 5 ايدا بۇل نەسيە بەرۋ 47 جوباعا ءوت­كىزىلىپ, 27 ملن. تەڭگە نەسيە الىنىپ وتىر. نەگىزىنەن نەسيە قارجى بەرىلگەندە, مال بورداقىلاۋ, ونىڭ باسىن كو­بەيتۋ باعىتىنا ەلەۋلى كوڭىل ءبولىندى. سونىمەن بىرگە, جايىلىمداردى تو­لىق­قاندى پايدالانۋ ءىسى قولعا الى­نىپ, ول ءۇشىن سايىن ساحارا توسىندەگى ءشوبى شۇيگىن جامبىل, قاراعاندى, قى­زىلوردا وبلىستارىمەن شەكتەسەتىن بەت­پاقدالا مال جايىلىمىنا ءتورت ءتۇ­لىكتى شىعارۋ ارقىلى «جايىلىمدىق ءادىستى» قولدانا وتىرىپ مالدىڭ سال­ما­عىن ارتتىرۋ, شىعىنسىز بورداقى­لاۋ ماقساتىندا جۇمىستار جاسالى­نۋ­دا. جەم-ءشوپ دايىنداۋ ءىسى دە كوڭىلدە­گى­دەي. بۇرىن وزگە اۋدانداردان تاسىمال­دانا­تىن بولسا, قازىر مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ ارقىلى شابىندىقتار كوبەيدى. وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ­تىڭ اۋدان-قالا اكىمدەرىنە قويعان تاپ­سىرمالاردىڭ ءبىرى – شەتەلدىك تەحنولوگيامەن تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى. بۇل ءادىس تابيعاتى قاتال, كوكونىسى از تەرىسكەيلىكتەر ءۇشىن وتە پايدالى. تام­شى­لاتىپ سۋارۋ ءادىسى تەحنولوگياسى بوي­ىن­شا بيىل 127 گا جەرگە ەنگىزىلىپ, جىل سوڭىنا دەيىن 500 گەكتارعا ۇلعاي­تىلىپ وتىر. تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقسا­تىندا گەو­لو­گيالىق بارلاۋ مەكەمەلە­رىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن 25 ملن. تەڭگەنىڭ 10 ۇڭعى قۇ­دىقتارى قازىلدى. سونداي-اق, اۋدان كو­لەمىندە تۇرعىنداردى ۇزدىك­سىز, جىل­دىڭ قاي مەزگىلى بولسا دا كوكونىسپەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جىلىجايلار سالىنۋدا. وتكەن جىلى نەبارى 0,40 سوتىق جەرگە جىلىجاي سالىنسا, بيىلعى جىلى ونىڭ كولەمى ۇلعايتىلىپ, 6 گەكتار جەرگە كوبەيتىلدى. مىنە, بۇل جۇيەلى ءجۇمىس جۇيەسىن تاۋىپ, تابىسقا كەنەلتەدى دەگەن ءسوز. اۋدان اكىمى بەرىك قۋان ۇلى حالىق­تى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە كەلەلى جۇمىستار تىڭدىرىپ كەلەدى. بۇل ماق­ساتتا ناقتى تالداۋلار جاسالدى, ءمۇم­كىندىكتەر ەسكەرىلدى. ماسەلەنى وڭ­تاي­لى شەشۋ ماقساتىندا وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ الدىنا ناقتى­لانعان جوبالاردى ۇسىنىپ, قارجى بولۋگە كو­مەك سۇرادى. جەراستى سۋىن زەرتتەيتىن ارنايى ماماندار شاقى­رىلىپ, ۇڭعى قازۋ جۇمىستارى باستا­لادى. «التىن بۇلاق» باعدارلاماسى بوي­ىنشا 110 ملن.تەڭگە قارجى ءبولى­نەتىن بولدى.وسى جۇمىستاردى دەر كەزىندە ساپالى اتقارۋ ءۇشىن «شولاق­قورعان-سۋ» مەكەمەسىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعاي­تىلدى. وب­لىستىق بيۋدجەتتەن 49 ملن. تەڭگەگە 13 تەحنيكا الىندى. بيىلعى جىل – مەرەيلى, مەرەكەلى جىل. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 20 جىل. ءاربىر قازاقستاندىق, اۋىل, اۋدان, وبلىس تاماشا تارتۋلارىن,تولايىم تا­بىس­تارىن ارناۋدا. بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنا جوسپارلان­عان 43 ملرد. 800 ملن. تەڭگەنىڭ ونەر­كاسىپ ءونىمى 6 ايدىڭ قورىتىندىسىمەن 100 پاي­­ىزعا ارتىعىمەن يگەرىلدى. جۇ­مىسى توق­تاپ تۇرعان «تەرىسكەي» جشس ءوز ءىسىن جال­عاستىرىپ, التىن-كۇمىس پاي­دالى قاز­با­لارىن وڭدەۋ جۇمىستارىن جاساۋدا. 3 اسفالت دايىنداۋ زاۋىتى جۇمىس ىستەپ تۇر. اۋداندا بيىل م.مامەتوۆا. ا.ءسۇ­لەيمەنوۆ, پانفيلوۆ اتىنداعى جالپى ورتا مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىسى ءبىتىپ, پايدالانۋعا بەرىلەتىن بولسا, كوپتەن شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان باسبۇلاق باستاۋىش مەكتەبى اۋداندىق بيۋدجەت­تىڭ قورجىنىنداعى قارجىمەن ىسكە اسىپ, تولىعىمەن بىتەدى. بۇرىندارى مەكتەپتەردىڭ باستاۋىش سىنىبىنداعى وقۋشىلاردى ىستىق تاماقپەن قامتا­ما­سىز ەتۋ 32 پايىز عانا بولسا, بيىل ول 100 پايىزعا جەتىپ وتىر. ماشات­تاعى ب.ساتتارحانوۆ اتىنداعى وقۋشى­لاردى ساۋىقتىرۋ لاگەرىندە اۋداننىڭ 1000-نان استام بالاسى قازىردىڭ وزىندە دەمالىپ قايتتى. «بالاپان» باعدار­لا­ماسى بويىنشا شولاققورعان اۋىلى­نان دەمەۋشىلەردىڭ ەسەبىنەن سمەتا­لىق-جوبالاۋ قۇجاتى بويىنشا 241 ملن.تەڭگە بولاتىن 80 ورىندىق بالالار باقشاسى, تايقوڭىر ەلدى مەكەنى مەن تاستى اۋىلىنان بيىلعى جىلى بالالارعا ارنالعان مەكەمە قۇرىلىسى اياقتالىپ, ىسكە قوسىلاتىن بولادى. سىزعان اۋىلىنان جاڭا بالاباقشا ىسكە قوسىلدى. شولاققورعان اۋىلى «ناۋ­رىز» شاعىن اۋدانىنىڭ ينفرا­قۇ­رىلىمى, شولاققورعان – بالدىسۋ 14 شاقىرىم, سوزاق-قاراتاۋ-قاراعۇر 67 شاقىرىم, جۋانتوبە-سوزاق 76 شاقى­رىم جانە شولاققورعان اۋىلى ىشىندەگى اۆتوجولدار اسفالتتانۋدا. جۋىردا وتكەن «اۋىلدىڭ گۇلدەنۋى – قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى» اتتى اكتسيا قۇر ءسوز جۇزىندە قالماي, اكتسياعا قاتىس­قان ءاربىر تۋعان جەردەن جىراق جۇرگەن جانە اۋىلداعى كاسىپكەر تەرىسكەيلىكتەر وزدەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن سارالاپ, ءوز ۇسىنىستارىن بىلدىرۋدە. ءنا­تيجە­سىندە الەۋمەتتىك سالا بويىنشا 16 جوبا, كو­كو­نىس وڭدەۋ مەن جىلىجاي سالۋ بوي­ىن­شا 7 جوبا, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ بوي­ىنشا 3 جوبانى جۋىق ارادا ىسكە اسى­رۋ جوسپارلانىپ وتىر. ولار­دىڭ ءىش­ىن­دەگى ەڭ ماڭىزدىسى ءتاۋ­ەل­سىزدىك الا­­ڭىنداعى سيمۆوليكالىق قۇرى­لىس­تار بولماق. ءسۇت وڭدەيتىن زاۋىت ىسكە قو­سىلىپ, ونىڭ شىعاراتىن ءونىمىنىڭ اسسورتيمەنتى ۇلعايتىلۋدا. جوبانىڭ قۇ­نى 18,1 ملن. تەڭگە. جار­تىتوبە اۋىلى­نان جاڭا مونشا سالى­نىپ, تۇرعىندارعا قىزمەت ەتۋدە. سىي­ىمدىلىعى 2000 تون­نالىق كوكونىس قويماسى ىسكە قوسىل­دى. كاسىپكەر ق.بەركىنباەۆ جالپى ورتا مەكتەپ پەن بالالار باقشاسىن سالىپ بەرسە, ەندى وسى بالاباقشا جانىنان جىلىجاي سالى­نىپ ءوز ءونىمىن بەرە باستادى. «زاۆود مودۋلدىڭ» باسشىسى تەرىسكەيلىك جار­تىتوبە اۋىلىنىڭ ور­تا­لىعىنان تاۋەلسىزدىك الاڭىن جاساي­تىن بولسا, كاسىپكەر س.اشىرمەتوۆ قۇ­رىلىس جۇ­مىستارى ءۇشىن كىرپىش زاۋى­تىن سالا­تىن بولدى. «بيبو» جشس كو­كونىس ءوڭ­دەيتىن تسەحتى اشۋ جونىندە جۇمىستار جاساۋدا. جوبانىڭ قۇنى 15,6 ملن. تەڭگە.ابدىبەك بيمەنديەۆ 3 گەكتار جەرگە تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن كو­ك­ونىس ەكسە,1 گا جەرگە جىلىجاي سالىپ بەرەتىن بولدى. جىلىنا 20 مىڭ تون­ناعا دەيىن يودتالعان اس تۇزىن وڭدەيتىن زاۋىت جوباسىنىڭ قۇنى 400 ملن. تەڭگە, 36 جاڭا جۇمىس ورنى اشى­لىپ ءوز جۇ­مى­­سىن جالعاستىرۋدا. تۇيە ءسۇتىن ءوڭ­دەي­تىن جانە داربىت بۇلا­عى­نان شىعا­تىن سۋدى پلاستيكالىق ىدىس­تارعا قۇي­ىپ, ساتۋ ءۇشىن دايىندىق جۇمىستارى جۇرگى­زىلۋدە. اۋداننىڭ ءما­دەني ومىرىنە ەلەۋلى نازار اۋدارى­لىپ, بۇل باعىتتا سىن­دارلى ىستەر اتقارىلىپ كەلەدى. ەلدى مەكەندەگى كلۋب­تار اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلدى. «مىڭ­جىل­قى» ءما­دە­نيەت سارايىنىڭ كۇردەلى ءجون­دەۋىنە 250 ملن. قارجى ءبولىنىپ وتىر. عا­جايىپ ەسكەرتكىش ماحاببات سيمۆولى – اقبيكەش مۇناراسىن ساقتاۋ, ونى رەستاۆراتسيادان وتكىزۋ جونىندە قارجى بولىنۋدە. اۋدانداعى 3 ارداگەر اقىن, جازۋشىلاردىڭ كىتابىن شىعارۋ­عا 1 ملن. 650 مىڭ تەڭگە قارجىلاي كو­مەك­تەر كورسەتىلدى. اۋداندىق مۇگەدەك­تەر قوعامىنا دەمەۋشىلەر قارجىسىنا 600 مىڭ تەڭگەگە 9 تىگىن ماشيناسى الىن­دى. ونىڭ ىشىندە 3-ەۋى كومپيۋ­تەرلەندىرىلگەن. تىگىن تسەحىندا جۇمىس ىستەيتىن 22 مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جان­دار­­دىڭ 18-ءى تىگىنشى ماماندىعى بويىن­شا سەرتيفيكات العان. قوعام مەكەمەلەردەن تاپ­سى­رىستار الىپ, ونى دەر كەزىندە دا­ي­ىن­داۋدا. 8 زاعيپ جان جاڭادان تۇرعىن ۇيمەن, 37-ءى تامىزىق وتىنمەن قامتا­ماسىز ەتىلدى. ەلباسىنىڭ «سالاماتتى ءومىر سال­تىن ناسيحاتتاپ, بارلىق جەردە سالىن­عان سپورت بازالارىن پايدالانۋ كەرەك» – دەگەن تاپسىرماسى اۋداندا ءبىرشاما دارە­جەدە العا باسۋدا. ورتالىق جاستار سايا­باعى, «دوستار» ساياباعى, «داڭق» سايا­جولىنداعى اشىق ستاديون, تەننيس الا­ڭى, ورتالىق سپورت كەشەنى, ونىڭ ىشىندەگى جاتتىعۋ زالدارى, بالالار مەن جاستار سپورت كەشەنى سوڭعى ۇلگىدەگى زاماناۋي جابدىقتارمەن جابدىقتالعان.مۇندا اۋدان اكىمىنىڭ كۋبوگى ءۇشىن سپورتتىق جا­رىستار مەن حالىقارالىق, رەسپۋب­لي­كا­لىق فۋتبول ويىندارى ءجيى ءوتىپ تۇرادى. ىنتىماعىمەن ىرىس قونعان, بىرلىگىمەن داۋلەتى تاسىعان كيەلى تەرىسكەي­لىكتەردىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ تورقالى تو­يىنا قوسار ۇلەسى سۇبەلى. جاقسى ىستەر جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. ەسەنبەك كەنجەعاراەۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سوزاق اۋدانى.