ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعان سوڭ جەڭىسكە جەتكەن كەڭەس وداعىنىڭ الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكادا ىقپالى ارتتى. سوعىس كەزىندە كومەك قولىن سوزعان ەلدەرگە ايىرىقشا ەكونوميكالىق كومەك-قولداۋ كورسەتۋ شاراسى قولعا الىندى. وسى باعىتتا كسرو باسشىلارىنىڭ نازارىنا ىلىنگەن مەملەكەتتىڭ ءبىرى – موڭعوليا. ويتكەنى, بۇل ەل سوعىس جىلدارى قىزىل ارمياعا كومەك رەتىندە: 1942 جىلدىڭ اقپان ايىندا – ۆنەشتورگبانك ارقىلى 2.5 ملن. توگرەگ, 100 مىڭ امەريكا دوللارى, 300 كەلى التىنعا (3 815 725 رۋبل) ت-34 ماركالى 32, ت-70 ماركالى 21 تانك ساتىپ الىپ «رەۆوليۋتسيوننايا مونگوليا» اتتى تانك كولونناسىن قىزىل ارميانىڭ 112-ءشى بريگاداسىنا سىيلاسا, 1943 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا 25.3 ملن. توگرەگتىڭ ازىق-ت ۇلىگى جانە 12 دانا «لا-5» جويعىش ۇشاعى ساتىپ الىنىپ «مونگولسكي ارات» ەسكادريلى جاساقتالدى.
وسى جىلدارى 120 ملن. حالقى بار اقش كەڭەس ارمياسىنا كومەك رەتىندە 665 مىڭ توننا ەت ونىمدەرىن جانە 54 مىڭ توننا ماقتا-ماتا جىبەرسە, بار-جوعى 800 مىڭ تۇرعىنى بار موڭعوليا 500 مىڭ توننا ەت, 64 مىڭ توننا ءارتۇرلى كيىم-كەشەك جىبەرگەن ەكەن.
كەڭەس ەلىنىڭ باسشىسى ستالين موڭعولياعا ەكونوميكالىق قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا 1947 جىلى «ناۋشكي-ۇلانباتىر باعىتىندا تەمىرجول قۇرلىسىن سالۋ تۋرالى» بۇيرىققا قول قويدى. جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى «وتانىن ساتقان» ادامداردان جاساقتالعان «505-ءشى تۇرمە-نىساندى» پايدا بولدىردى. بۇعان تۇرمەلەرىندە جازاسىن وتەپ جاتقان 80 مىڭ ادام تارتىلىپ, تەمىرجول قۇرلىسىن باسقارۋعا تاجىريبەلى ينجەنەر گەنەرال-مايور ف.ا.گۆوزدەۆسكي تاعايىندالدى. 80 مىڭ تۇتقىننىڭ كوبى سوعىستا نەمىستىڭ قولىنا تۇسكەن كەڭەستىك سولدات-وفيتسەرلەر بولسا, سونىڭ 3000-ى تازا ۆلاسوۆشىلار ەكەن. بۇلاردىڭ سىرتىندا كەڭەس وداعى موڭعول دالاسىنان جاڭادان ۋران كەندەرىن اشىپ بۇعان دا ساتقىن-تۇتقىندارى اكەلدى.
وسى تۇتقىندارىنىڭ اراسىندا «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىن العان ادامدار دا بولعان. تۇتقىنداردىڭ كورگەن قيىندىعى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. اسا اۋىر جاعدايدان قاشىپ شىققاندار دا بولىپتى. ولار رەسەي-موڭعول شەكاراسىن ءبولىپ جاتقان قانعاي-سايان تاۋلارىنىڭ نۋ ورمانىن پانالاپ ءومىر ءسۇرىپتى. سوڭعى جىلدارى وسى قاشقان-باتىرلار جايلى شەتەلدىك باسىلىمداردا جازىلىپ ءجۇر...
- پەتر ۋتومتسەۆ
پەتر ۋتومتسەۆتىڭ تۋعان جەرى ريازان وبلىسى. 1941 جىلى 19 جاسىندا مايدانعا شاقىرىلىپ مارشال روكوسسوۆسكي باسقارعان 16-شى ارميا ساپىندا ماسكەۋدى قورعاۋعا قاتىسقان. گەنەرال ۆ.روديمتسەۆ باسقارعان 13-ءشى ارميانىڭ 112-ءشى ديۆيزياسىندا بارلاۋشى بولعان. كەيىن پولكوۆنيك سولوچۋب باسقارعان ديۆيزيانىڭ اۆتوماتشىلار روتاسىن باسقارىپ, ستالينگرادتى ازات ەتۋ مايدانىندا 48 كۇن قورشاۋدا قالىپ, قورشاۋداعى 160 ادامنان ءتىرى شىققان 13 ادامنىڭ ءبىرى وسى – ۋتومتسەۆ. وسىنادعى ەرلىگى ءۇشىن وعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن. سوعىس كەزىندە ۋتومتسەۆتىڭ ەرلىگى تۋرالى مايدان گازەتتەرىندە وتە كوپ جازىلعان.
ۋتومتسەۆ 1944 جىلدىڭ باسىندا بەلورۋسسيانىڭ گومەن قالاسى ماڭىندا جارالى كۇيىندە نەمىستەردىڭ قولىنا تۇسەدى. بابەلسبەرگ لاگەرىندە تۇتقىندا بولعان ۋتومتسەۆتى بىرەۋلەر تانىپ «ستالينگرادتىڭ اتاقتى باتىرى» ەكەنىن نەمىستەرگە جەتكىزەدى. نەمىستەر باتىردى جەكە كۇتىمگە الادى. ونىمەن قويماي گەرمانيانىڭ بەدەلدى باسىلىمدارى «اتاقتى باتىر پەتر ۋتومتسەۆ ءوز ەركىمەن فيۋرەر ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە كەلىستى» دەگەن ماقالانى باتىردىڭ فوتوسىمەن قوسا جاريالايدى. 1945 جىلى كەڭەس اسكەري تريبۋنالى نەمىستەردەن بوساپ شىققان ۋتومتسەۆتى ءولىم جازاسىنا كەسەدى. ارتىنان جوعارعى سوت ۇكىمدى 25 جىلعا الماستىرادى. ول 1948 جىلى 505-شىلەر ساپىندا موڭعولياعا كەلەدى. ونى فاشيستەردىڭ «زوندەر كومانداسىندا» قىزمەت ەتكەن ناعىز ساتقىندار توبىنا قوسادى. ولارعا كورسەتىلگەن ازاپتى اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. ادام ءولىمى جەتىم لاقتىڭ قۇنىنداي...
ءبىر كۇنى قاسىندا ەكى اداممەن بىرگە ۋتومتسەۆتى كۇزەتشى سولداتتار ورماننان ساڭىراۋقۇلاق تەرۋگە الىپ شىعادى. وسى ءساتتى پايدالانىپ ۋشەۋى قاشادى. قاسىنداعى ەكى ادامنىڭ ءبىرى پاتشالىق رەسەي وفيتسەرى ەكەن. وعان قۋعىنشىلار وعى ءتيىپ ولەدى. ەكىنشى ۆلاسوۆشىنى ايۋ جەپ قويادى. ورماندا جالعىز قالعان ۋتومتسەۆتى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن بىرنەشە دۇركىن ارنايى جاساق جىبەرىلگەن. ولار ەشقانداي ناتيجە شىعارا الماعان. بۇل ءوز الدىنا ۇلكەن اڭگىمە.
ۋتومتسەۆتىڭ كەيىنگى ءومىرى موڭعول ەلىنىڭ سەلەنگە ايماعىندا وتكەن. 1959 جىلى جالعىزباستى موڭعول ايەلگە ۇيلەنگەن. 1960 جىلى تۋعان ايۋش اتتى بالاسى قازىر ۇلانباتىر قالاسىندا تۇرادى. وسى ۇلىنىڭ ايتۋى بويىنشا اكەسى پەتر 1970 جىلدىڭ سوڭىندا دۇنيەدەن ءوتىپتى.
- سۋساەۆ مەرگەن
سۋساەۆ 1942 جىلى سمولەنسك ماڭىندا بولعان شايقاستا ەرەن ەرلىگى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىر اتاعىن العان. ءوز پولكىنىڭ مايدايالدى مەرگەنى اتانعان ول 1943 جىلى ابايسىزدا نەمىستەردىڭ قولىنا تۇسكەن. كەيبىر دەرەكتەردە اتاقتى مەرگەن زايتسەۆ مەن سۋساەۆتى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن نەمىستەر ارنايى جاساق جۇمساعانى جونىندە ايتىلادى. سۋساەۆ 1945 جىلدىڭ قاڭتار ايىنا دەيىن بيركناۋ لاگەرىندە تۇتقىندا بولىپ, كەڭەس اسكەرلەرى ونى نەمىستەر قولىنان بوساتقان سوڭ 248-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىندا مەرگەندەر قاتارىنا قايتادان قوسىلعان. پراگانى ازات ەتۋگە قاتىسقان.
سوعىس اياقتالىپ تۋعان جەرى قالماقياعا ورالادى. كەشىكپەي اتاقتى مەرگەن سۋساەۆ «ساتقىندار» قاتارىنان تابىلىپ 25 جىلعا سوتتالدى. 1948 جىلى موڭعوليادا قۇپيا اشىلعان ۋران وندىرىسىندە ايدالادى. قۇپيادا كەنىشتە 12 مىڭ ساتقىن-سولدات كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس ىستەپ تىرىدەي ازاپتالادى. 1950 جىلى وسى كەنىشتەن كەڭەس وداعىنىڭ باتارى اتاقتى مەرگەن سۋساەۆ قاشىپ كەتەدى.
كۇۇلە حان تاۋىندا بەكىنگەن ونى 1951 جىلى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن 500 اسكەر ايماقتى بۇتىندەي قورشاپ الىپ, داۋىس زورايتقىشپەن ء«وز ەركىڭمەن بەرىل, تيىسپەيسىز» دەپ جار سالادى. سۋساەۆتان جاۋاپ بولماعان سوڭ اسكەرلەر ۇستاۋ ءۇشىن شەپ قۇرىپ اتتانادى. 10 كۇننىڭ ىشىندە 30 شاقتى سولداتىنان ايىرىلعان ىزكەسۋشىلەر ىزدەۋدى توقتاتادى. 1952 جىلى كەڭەس ەلىنەن ارنايى دايىندالعان 30 چەحيست سۋساەۆتى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن كۇۇلە تاۋىنا بەكىنەدى. ەكى اپتا قاشقىننىڭ ىزىنە تۇسكەن چەحيستەردىڭ 14-ءى جەر جاستانادى. 1953 جىلى مۇزداي قارۋلانىپ ىزىنە تۇسكەن 300 جاساقتى تاعى جۋساتادى.
امالى تاۋسىلعان ۇكىمەت ايلاعا كوشەدى. 1954 جىلى ماسكەۋلىك كاتەرينا اتتى چەحيست ايەلدى جەرگىلىكتى ورىس باعبان كليموۆتىڭ رەسەيدە تۇراتىن تۋىسىنىڭ قىزى ەسەبىندە ۇيىنە اكەلىپ ورنالاستىرادى. كاتەرينا الا جازداي جالعىز ءوزى ءان سالىپ ءجۇرىپ تاۋدان جەمىس تەرەدى. ونى الىستان بىرنەشە اي باقىلعان سۋساەۆ ءبىر كۇنى تاۋدان ءتۇسىپ ءانشى ايەلگە جولىعادى. ۋاقىت وتە كەلە باۋىر باسادى. كەزەكتى ءبىر كەزدەسۋگە ۋادەلەسكەن ءساتتى پايدالانىپ ابدەن ىسىلعان 12 مەرگەن تۇزاق قۇرادى. سۋساەۆ وتە قاۋىپتى ادام بولعاندىقتان مەرگەندەرگە كەز كەلگەن جەردە اتۋعا بۇيرىق بەرىلىپ قويادى. سۋساەۆ وسىلاي قازا تابادى.
- قاراساقال ماشۋز
جوعارىداعى اتاقتى «505»-تەن قاشىپ شىعىپ امان قالعان ادامداردىڭ ءبىرى – ماشۋز. بۇل ادام 1903 جىلى ماسكەۋدە تۋعان. 1925 جىلى وفيتسەرلەر مەكتەبىن ءتامامداپ, بەلورۋسسيا جەرىندە اسكەري مىندەتىن ورىنداپ ءجۇرىپ, فين سوعىسىنا قاتىسقان. ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا ماشۋز باتالون كومانديرى ەكەن. سوعىسقا باستان-اياق قاتىسقان. بىراق جەڭىستەن كەيىن وعان «مايدان شەبىندە ءجۇرىپ ۆلاسوۆشىلارمەن قۇپيا بايلانىس جاسادى» دەگەن جالا جابىلىپ «ساتقىن» رەتىندە «505-ءشى نىسان» قۇرامىندا موڭعولياعا ايدالعان.
تەمىرجول قۇرلىسىندا ءجۇرىپ ەبىن تاۋىپ قاشىپ شىققان. شەكارا اسىپ ورىس جەرىنە ءوتىپ الىپ «505»-كە «موڭعوليادان قاشىپ شىققان ماشۋز نوۆوسيبيردە جۇك تيەگەن ۆاگون ۇستىنە قاشىپ بارا جاتىپ, قۇلاپ قازا تاپتى» دەگەن تەلەگرامما جىبەرىپ ۇلگەرەدى. ءوزىن «ولدىگە» جاتقىزعانننا كەيىن قايتا اينالىپ موڭعول جەرىنە ءوتىپ, جالعىز ءوزى ورمان ىشىندە ءومىر سۇرەدى. جەرگىلىكتى جۇرتپەن ارالاس-قۇرالاس بايلانىس جاسايدى. باعالى اڭ تەرىلەرىنە ازىق-ت ۇلىك ايىرباستايدى.
ء بىر كۇنى ماشۋز جەرگىلىكتى «اتاماندارمەن» تايتالاسىپ ءجۇرىپ بىرەۋىن ءولتىرىپ الادى. ءسويتىپ موڭعوليا زاڭىمەن 15 جىلعا سوتتالادى. تۇرمەدە ءجۇرىپ قاسىنداعى موڭعول دوستارىنىنا ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن جانە باستان وتكەن ءومىر تاريحىن ايتاپ بەرگەن كورىنەدى. 1990 جىلى ۇلان-باتىردا «قاراساقال ماشۋز» اتتى شاعىن كىتاپشا جارىققا شىقتى.
- «مايور اسۋى»
سوعىستان كەيىنگى اقش-كسرو تەكەتىرەسىنە سەبەپ بولعان دۇنيەنىڭ ءبىرى – اتوم قارۋى. كەڭەس وداعى اتوم قارۋىن جاساۋ ءۇشىن قاجەت ۋران ونىمدەرىن موڭعول دالاسىنان دا تاسىدى. سونداي كەنىشتىڭ ءبىرى – كەنتەي ايماعى جەرىندەگى ماندال شاحتاسى. وسىندا ساتقىن-تۇتقىندار ەڭبەك ەتكەن. ولاردىڭ جۇمىس كۇنى 12-14 ساعات.
ءبىر كۇنى تۇتقىندار تۇرمىستىڭ اۋىرلىعىنا شاعىمدانىپ, باسشىلىققا حات جولايدى. ونى اپارىپ بەرۋ قاتارداعى تۇتقىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مايور گازەلگە جۇكتەلەدى. باتىر-تۇتقىن شاعىمحاتتى تابىستاۋ ءۇشىن شتابقا بارادى. وسى جەردە وڭباي سوققىعا جىعالادى ءارى نامىسقا تيەتىن اۋىر سوزدەر ەستيدى. اشۋلانعان باتىر كۇزەتشىنىڭ مىلتىعىن ج ۇلىپ الىپ, باقىلاۋشى سولداتتارمەن اتىسادى.
گازەل سوعىستا مەرگەندەر روتاسىن باسقارعان ءارى «ۆوروشيلوۆتىڭ مەرگەنى» دەگەن اتاق العان داڭقتى جاۋىنگەر ەكەن. كۇزەتشىلەردى جۋساتىپ سالعان مايور گازەل ورمانعا سۇڭگىپ جوق بولادى. ارتىنان چەحيستەر قانشاما جىل ىزدەسە دە تابىلمايدى. قىسقاسى ولدىگە ساناپ قويعان ءتارىزدى.
بىراق گازەل ولمەگەن. ەكى ەل شەكاراسى ماڭىنداعى بيىك اسۋعا بەكىنىپ الىپ جاتا بەرگەن. كەيىن جەرگىلىكتى موڭعولدارمەن ارالاسىپ ءومىر سۇرگەن. حالىق گازەل بەكىنگەن اسۋدى ءالى كۇنگە دەيىن «مايور اسۋى» دەيدى.
بەكەن قايرات ۇلى,
"ەگەمەن قازاقستان"
