پرەزيدەنت ورمانى اتانىپ كەتكەن استانانىڭ جاسىل بەلدەۋى زيانكەس جاندىكتەردەن قالاي قورعالۋدا؟

سايىن دالانىڭ جازيرالى بەلدەۋىندە بوي كوتەرگەن استانا قالاسىنىڭ توڭىرەگى بۇگىندە جايقالعان جاسىل جاپىراقتى نۋ ورمانعا اينالىپ كەلەدى. حالىق اراسىندا «پرەزيدەنت ورمانى» اتالىپ كەتكەن استانا قالاسىنىڭ جاسىل بەلدەۋى ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن سوناۋ 1997 جىلى قولعا الىنعان ەدى. سودان بەرگى وتكەن ۋاقىتتا باس قالانىڭ جاسىل بەلدەۋىن قۇرايتىن 55 مىڭ گەكتار القاپقا ورمان ەگىلدى. ونىڭ 16,5 مىڭعا جۋىق گەكتارىنا 12 ميلليون ءتۇپ اعاش, تال-شىلىك پەن بۇتا وتىرعىزىلعان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا, 2020 جىلعا دەيىن استانا ورمانى بۋرابايدىڭ تابيعي ورمانىنا قوسىلۋى كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا وسى جايقالعان نۋ ورماندا وسەتىن سان ءتۇرلى اعاشتاردى زيانكەس جاندىكتەردەن قورعاۋ ەرەكشە ماڭىزدى ماسەلە بولىپ وتىر. سوعان بايلانىستى تومەندە قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مامانىنىڭ وسى كوكەيكەستى ماسەلەگە ارنالعان ماقالاسىن جاريالاپ وتىرمىز. قازىرگى ساتتە استانا قالاسىنىڭ كوشەلەرى مەن ونىڭ ماڭىنداعى عا­نا ەمەس, سونىمەن بىرگە رەس­پۋب­ليكا­مىزدىڭ وزگە ەلدى مەكەندەرىندەگى دە ەكپە اعاشتاردى, زياندى اسەرلەرىن ەسكەرمەستەن, تەك ينسەكتيتسيدتەرمەن ءجيى-ءجيى حيميالىق وڭدەۋ جاعداي­لارى قالىپتاسقان. زياندى ورگانيزمدەردەن ورمان قور­عاۋ شارا­لارىنىڭ, حيميالىق ءوڭ­دەۋ­­دەن باس­قا, عىلىمي نەگىزى دە بولۋى كەرەك جانە قۇرامىنا الدىن الۋ شارا­لارى, ەكپە اعاشتاردىڭ ورمان پاتولوگيالىق مونيتورينگى, زيان­كەس­تەردىڭ جەكە ءتۇرى سانىنىڭ مونيتورينگى مەن بولجامى كىرەتىن كارانتيندىك جانە قورعانىش شارا­لاردىڭ تولىق جۇيەسىن, سونداي-اق باسقا دا كۇرەس امالدارىن (مەحاني­كالىق, في­زيكالىق, بيولوگيالىق) قولدانا وتىرىپ, جىل بويى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋى كەرەك. ەگەر با­سىمدىلىق حيميالىق وڭدەۋگە بەرىلسە, وندا پايدالانىلاتىن ينسەك­تيتسيدتىڭ ەڭ الدىمەن ادامعا, اينالاداعى ورتا­عا, جانۋارلار الە­مىنە, سونداي-اق پاي­دالى جاندىك­تەرگە زيانسىز بو­لۋى ءتيىس. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ونداي ينسەكتيتسيدتەر ءىس جۇزىندە جوق. ارينە, زيانكەستەرگە قارسى ينسەكتيتسيدتەر پايدالانۋ وڭاي, ول كوزگە دە تەز تۇسەدى. ويتكەنى, قىسقا مەر­زىمدە زيانكەستەر جاپپاي قىرى­لىپ قالادى. بىراق ينسەكتيتسيد پايدالانعاندا زيانكەستەرمەن بىرگە ولاردىڭ تابيعي جاۋى دا (ەنتومو­فاگتەر) جويىلادى. بۇل جاعداي زيانكەستەردىڭ قالعان جەكە تۇرلەرى­نىڭ كەشىكپەي وسۋىنە, سوعان وراي حيميالىق وڭدەۋدى قايتالاۋعا اكەپ سوعادى. ءجيى-ءجيى جانە ويلاستىرىل­ماي جۇرگىزىلگەن مۇنداي وڭدەۋ زياندى جاندىكتەردىڭ ينسەكتيتسيدتەرگە دەگەن بەيىمدىلىگىن ارتتىرا­دى. سوندىقتان دا ولاردى پايدالانۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا, بيولو­گيا­لىق تۇرعىدان دا پايدا­سىز بولا­دى. سونىمەن بىرگە, ەكىنشى دارەجەلى زيانكەستەردىڭ كەيبىر تۇرلەرى, ولاردىڭ تابيعي جاۋلارى­نىڭ قىرى­لۋىنا وراي, حيميالىق دارمەكتەردى ودان سايىن كوپ پايدا­لانۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىزدىڭ بولجا­ۋىمىزعا جانە كەيبىر عىلىمي دەرەكتەرگە قارا­عان­دا, حيميالىق ءوڭ­دەۋدى بۇلاي پايدالانۋ قارقىنىمەن استانانىڭ جا­سىل بەلدەۋىندە زيان­كەس­تەردىڭ ينسەكتيتسيدتەرگە دەگەن ءتو­زىمدىلىگى ارت­قان, ولار بۇل حيميالىق وڭدەۋگە بەيىمدەلىپ كەتكەن ءجا­نە ەكىنشى دارەجەلى زيانكەستەر جاپپاي ءورشى­گەن جاعدايلار كەزدەسىپ تە جاتىر. مۇنداي فيتوفاگ-جاندىكتەر (جاپى­راق جانە قىلقان كەمىرگىش­تەر) سانىنىڭ ارتۋى اعاشتاردى جالا­ڭاشتاپ, السىرەتىپ تاستايدى. سونىڭ سالدارىنان ولار اۋرۋلار مەن ءدىڭ زيانكەستەرىنىڭ شابۋىلىنا شىداي المايدى. اقىرىندا ەكپە اعاشتار­دىڭ كەيبىر تەلىمىنىڭ, كەي جاعداي­لاردا بۇكىل ورمان القا­بىنىڭ قۋراپ قالۋىنا اكەپ سوعادى. زيانكەستەر ماسەلەسىنە تەرىس كوزقا­راس جانە ولاردى استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىنەن ينسەكتيتسيدتەرمەن جويۋ, ونىمەن قايتا-قايتا ۋلاۋ “جاسىل ايماق” باعدارلاماسىنا كەدەرگى كەلتىرىپ, بيۋدجەت قارجىسى­نىڭ ناتيجە­سىز جانە قايتارۋسىز شىعىنىنا اكەپ سوعادى. پەستيتسيدتەردى تىم كەڭ قولدانۋ ءبىزدىڭ ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ ارا­سىندا كادىمگىدەي قوبالجۋ تۋ­دى­رۋدا. قورشاعان ورتانى (سۋ كوزدەرى, توپىراق, اۋا) ول دارىلەردى شاشۋ كەزىندە لاستاۋ جانە ادام اعزاسىنا پەستيتسيد قالدىقتارى جينالىپ, ءتۇرلى ىسىك جانە اللەرگيا­لىق, سون­داي-اق بەلسىزدىك اۋرۋلارىن تۋدى­رۋى, سونداي-اق جانۋارلار الەمى مەن وسىمدىك الەمىنىڭ جۇتاڭ تارتۋى كىم-كىمدى دە الاڭداتادى عوي. ءاري­نە, پەستيتسيدتەر ونىڭ تەرىس اسەر­لەرى ەسكەرىلىپ, توتەنشە شارا رەتىندە قولدانىلۋى ءتيىس. بۇل كۇرەستىڭ بيولوگيالىق امال ءتارىزدى ەكولو­گيالىق قاۋىپسىز شاراعا با­سىم­دىلىق بەرە وتىرىپ, زيانكەستەرگە قارسى قورعانىش شارالا­رىنىڭ كەشەندى جۇيەسىن جاساپ, پايدالانۋ ماسەلەسىن كوكەيكەستى ماسەلە ەتپەك. پەستيتسيدتەردى توتەنشە جاعداي­دا پايدالانۋعا بايلانىستى ماسە­لەنىڭ اسا ءماندى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋتى ءوزىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى بولا­شاعىندا وسىمدىك قورعاۋدىڭ ەكولو­گيالىق قاۋىپسىز امالدارىن جاساپ, دامىتۋدى الداعى ۋاقىتتاعى مىندەتى دەپ تاپتى. قازىرگى كەزدە ينستيتۋت قازاقستاندا اۋىل شارۋاشى­لىعى وندىرىسىندەگى, سونداي-اق ەلدى مەكەن­دەردىڭ كوشەلەرىندەگى, سون­داي-اق ولار­دىڭ ماڭىنداعى ورمان-باق اعاشتارىنىڭ زيانكەس جاندىك­تەرى مەن كەنەلەردى بيولوگيالىق باقى­لاۋ ءۇشىن بيولوگيالىق ءدار­مەكتەر مەن بيولوگيالىق اگەنتتەردى جاپپاي ءوندىرۋ جانە كەڭ اۋقىمدى پايدالانۋ ماسەلەسىن ناسيحاتتاۋدا. بىراق قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى كوممەر­تسيا­لىق ماقسات ەمەس, اقشا­لاي تۇرعىدا ءتۇسىندىرۋ قيىن قورعانىش شا­رالارىن ەكولو­گيالان­دىرۋعا, قا­زاق­ستان حالقىنىڭ دەن­ساۋلىعى مەن اينالاداعى ورتانى ساقتاۋعا ار­نالعان بيولوگيالىق ءتاسىلدى العا باستىرۋدى كوزدەيدى. قازبەك تولەۋباەۆ, قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.