ەلوردا: الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كوكجيەگى

ەگەمەندىك العاننان بەرگى جىلدار ىشىندە ەل ەڭسەسىنىڭ قانشالىقتى بيىكتەگەنىن ەلوردانىڭ قانات جايعان قارقىنىنان-اق كورۋگە بولادى. اقيقاتىن ايتساق, استانانىڭ دامۋى بۇكىل رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەردى. باس قالا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى اتالىپ وتىلگەلى وتىرعان وسى ءبىر ەل ەگەمەندىگى جىلدارىنداعى ەكونوميكامىزدىڭ شىن مانىندەگى دامۋ لوكوموتيۆىنە اينالدى. جالپاق الەم جاھاندىق داعدارىستان تۇرالاپ جاتقان سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدىڭ وزىندە ەلوردا ەكونوميكاسى قازاقستاننىڭ جاڭا دامۋ سەرپىنىن سارالاعان سىندارلى جولعا ءتۇستى. ارىگە بارماي-اق, استانا قالاسىنىڭ وتكەن جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كور­سەت­كىشتەرىن سارالايتىن بولساق, وتكەن جىل ىشىندە قالانىڭ ونەركاسىپ ءوندىرىسى 9 پايىزعا ارتىپ, 111,1 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. ال 2011 جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ايلارىندا ونەر­كاسىپ ءونىمى 64,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىس­تىرعاندا 160,8 پايىز بولدى. 2010 جىلى قالا بويىنشا نەگىزگى كاپيتالعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا 391 ميلليارد تەڭگەگە جەتتى. تەك ءۇس­تىمىزدەگى جىلدىڭ 5 ايىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى 122587,7 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 21,8 پايىزعا ارت­تى. جالپى, ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, استانانىڭ وسى جىلعى 5 ايداعى ينۆەس­تيتسياسى رەسپۋبليكالىق كولەمدەگى ينۆەستي­تسيانىڭ 8,9 پايىزىنا جەتتى. وتكەن جىلى استانا قالاسىن دامىتۋدىڭ جاڭا كەشەندى باعدارلاماسى بەلگىلەنىپ, وندا نەگىزىنەن قالانى كوگالداندىرۋ, تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن, تۇراقتى ەنەرگيا قۋاتى­مەن قامتاماسىز ەتىپ, ينفراقۇرىلىمدىق باع­دار­لامالاردى دامىتۋ ماقساتىنداعى الەۋ­مەت­تىك ماسەلەلەردى شەشۋگە باسىمدىق بەردى. سو­نىمەن بىرگە, قالانىڭ شەتكى ايماق­تارىنداعى 20 كەنتتى كورىكتەندىرۋ جانە ابات­تاندىرۋ ماسەلەلەرىنە ايرىقشا ءمان بەرىلۋدە. وسى باعدارلاما بويىنشا 3 جىل ىشىندە قالانىڭ شەتكى ايماق­تارىندا 200 شاقىرىم­نان استام جاڭا جول قۇرىلىسىن سالۋ جانە جوندەۋ, 30 شاقىرىم سۋ تاراتۋ جەلىلەرىن, 24 شاقىرىم كارىز جۇيەلەرىن سالۋ جانە 110 شاقىرىمنان استام ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرىن سالۋ جۇمىس­تارى كوزدەلىنىپ وتىر. قالامىزدىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءونىم شىعارۋ كولەمى بيىلعى جىلدىڭ 5 ايى ىشىندە قولدانىستاعى باعامەن 55,1 ميلليارد  تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 1,9 ەسەگە ءوستى. وڭدەۋ ونەركا­سىبى ءوندى­رىس كولەمىنىڭ ءوسۋى تاماق ونىمدەرى, سۋسىن­دار جانە توقىما بۇيىمدارى وندىرىستەرىنەن باسقا بارلىق سالالاردا بايقالادى. ءۇستىمىز­دەگى جىلدىڭ 5 اي ىشىندە 2010 جىلدىڭ قاڭ­تار-مامىرىمەن سالىستىرعاندا, ءداندى-داقىل­داردان جانە وسىمدىكتەن جاسالعان ۇن, ولاردىڭ مايدا تارتىلعان قوسپالارى 0,3 پايىزعا, نان ءوندىرىسى 4,1 پايىزعا, ىرىمشىك جانە سۇزبە 17,1 پايىزعا ماكارون شىعارۋ 25,8 پايىزعا جارما جانە باسقا تۇيىرشىك ونىمدەرى 31,2 پايىزعا ارتقان. وكىنىشكە وراي, وسى مەرزىمدە شۇجىق ونىمدەر ءوندىرىسى 5,1 پايىزعا, ءسۇت ءوندىرۋ 86,8 پايىزعا قىسقارعان. قالا كولىگىمەن بيىلعى جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ايلارىندا (جۇك تاسيتىن اۆتوكولىكتەر جانە ساۋدا تاسىمالدارىمەن اينالىساتىن جەكە تۇلعالاردىڭ جانە جۇك تاسيتىن كولىكتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇك تاسىمالداۋ كولەمىن قوسا ەسەپتەگەندە) 29913,3 مىڭ توننا جۇك تاسىمالداندى. ءسويتىپ, جالپى قالا بويىنشا جۇك اينالىمى 1580,4 ميلليون توننا شاقى­رىم­دى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا, 36,4 پايىزعا ارت­قان. جەكە كاسىپكەرلەرمەن جۇرگىزىلەتىن تاسى­مالداۋ كولەمىن قوسا ەسەپتەگەندە, قالالىق اۆتوموبيل كولىكتەرىمەن بيىلعى 5 اي ىشىندە 613,7 ميلليون جولاۋشى تاسىمال­دانعان. اۋە كولىگىمەن 2011 جىلعى قاڭتار-مامىردا 8,8 مىڭ جولاۋشى تاسىمالداندى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 5 ايىندا قالانىڭ بايلانىس كاسىپورىندارى 6485,7 ميلليون تەڭ­گەنىڭ قىزمەتىن كورسەتتى. بۇل 2010 جىلعى سايكەس كەزەڭنىڭ سالىستىرمالى باعاداعى دەڭگەيىنەن 26,8 پايىزعا جوعارى. 2011 جىلعى قاڭتار-مامىردا بايلانىس قىزمەتى سالاسىنان تۇسكەن تابىستار قۇرىلىمىندا ينتەرنەت 40,2 پايىز, قالاارالىق جانە حالىقارالىق بايلا­نىس تۇرلەرىنەن 22,1 پايىز, جەرگىلىكتى تەلەفوننان 13,7 پايىز, وزگە دە بايلانىس تۇرلە­رىنەن تۇسكەن تابىستار 24,0 پايىزدى قۇرادى. جالپى, تابىس كولەمىنىڭ 47,6 پايىزى حالىققا بايلانىس قىزمەتىن كورسەتۋدەن ءتۇسىپ, 3084,9 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى جانە بۇل 2010 جىل­عى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا, 31,2 پايىز­عا جوعارى بولدى. كاسىپورىنداردىڭ پوشتالىق جانە كۋرەرلىك قىزمەت كورسەتۋ سالا­سىنان تۇسكەن تابىسى 419,5 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭى­مەن سالىس­تىرعاندا 3,3 پايىزعا تومەن بولدى. ەلوردانىڭ دامۋ قارقىنىن تۇراقتى نازا­رىندا ۇستاپ وتىراتىن مەملەكەت باسشىسى استانا قالاسىنىڭ ەكونوميكاسىن وركەندەتۋگە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن بارىنشا كەڭىنەن تارتۋدى مىندەت ەتىپ كەلەدى. 2011 جىلعى 1 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا نارىقتا بەلسەندى قىزمەت اتقاراتىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەردىڭ سانى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىر­عاندا 36,4 پايىزعا ارتىپ, جالپى العاندا 35 302 بىرلىكتى قۇرادى. قالامىزداعى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىندا جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 5 پايىزعا ارتىپ, تۇتاستاي العاندا, 139 236 ادام بولدى. وسى مەرزىم ىشىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتى­لەرىنىڭ شىعارعان ونىمدەرى وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 2,9 پايىزعا كوبەيىپ, 363 804 ميلليون تەڭگەگە جەتتى. عاسىرىمىزدىڭ قۇرىلىس الاڭىنا اينال­عان استانا قالاسىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋعا بارىنشا باسىمدىق بەرىلىپ كەلە جاتقاندىعى بارشاعا ايان. 2008-2010 جىلدار­عا ارنالعان مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلى­سىن سالۋ باعدارلاماسى بويىنشا 5612 قالا تۇرعىنى قولجەتىمدى پاتەرلەرمەن قامتاماسىز ەتىلدى. ونىڭ ىشىندە 2113 ادام وتكەن جىلى جاڭا پاتەر كىلتىن الدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلى­سىن سالۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى 2011 جىلى ودان ءارى جالعاسىن تاپتى. 2011 جىلعى قاڭتار-مامىر ايلارىن­داعى دەرەك بويىنشا قالامىزداعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا 24 181,1 ميلليون تەڭگە قارجى جۇمسالدى. بۇل 2010 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭى­مەن سالىستىرعاندا, 134,0 پايىزدى قۇرادى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا­لاردىڭ جالپى كولەمىندە تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسىندا يگەرىلگەن قارجى ۇلەسى 19,7 پايىزدى قۇرادى. بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنىڭ ەسەبىنەن جالپى اۋدانى 473 137 شارشى مەتر 4386 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلدى, بۇل 2010 جىلعى قاڭتار-مامىرمەن سالىستىرعاندا 16,5 پايىز­عا تومەن. جەكە سالۋشىلار جالپى اۋدانى 21178 شارشى مەتر تۇرعىن ۇيلەر سالعان, بۇل 2010 جىلعى سايكەس مەرزىمدەگى دەڭگەيدىڭ  132,5 پايىزى. جالپى, ىسكە قوسىلعان تۇرعىن ۇيلەردەگى جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ۇلەسى 2010 جىلعى 2,8 پايىزعا قاراعاندا, 4,5 پايىزدى قۇرادى. ەلوردادا 2010 جىلعى قاڭتار-مامىردا تۇرعىن ۇيلەردىڭ جالپى اۋدانىنىڭ 1 شارشى مەتر قۇرىلىسىنىڭ ورتاشا ناقتى قۇنى 88,0 مىڭ تەڭگە (2010 جىلعى قاڭتار-مامىردا – 73,5 مىڭ تەڭگە) ال پايدالى اۋداننىڭ 1 شار­شى مەتر قۇرىلىسىنىڭ ورتاشا ناقتى قۇنى 120,0 مىڭ تەڭگە (2010 جىلعى قاڭتار-مامىردا – 98,2 مىڭ تەڭگە), ونىڭ ىشىندە جەكە سالۋ­شىلارمەن سالىنعانى 45,3  مىڭ تەڭگە قۇرادى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا ەلباسى باس­تاما­سىمەن ءىس-جۇزىنە اسىرىلعان داعدارىسقا قارسى ءىس-قيمىل شارالارى شەڭبەرىندە قارقىن العان كوتەرىڭكى دامۋ قارقىنى بيىلعى جىلى بارلىق سالالاردا ءوزىنىڭ يگى جەمىسىن بەرىپ وتىر. بۇل رەتتە استانا قالاسىنىڭ ءوندىرىس ورىندارىندا ورىن العان وڭ تابىستار دەڭگەيى جوعارى. قالامىزداعى پلاستماسسا بۇيىمدارى ونىمدەرىن ءوندىرۋ ءوندى­رىسىندە جوعارى ءوسۋ قارقىنى بايقالادى. سونى­مەن بىرگە, بيىلعى جىلى بەتوننان جاسالاتىن قۇرىلىس بۇيىم­دارىن شىعارۋ كولەمى وتكەن جىلعى سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 35 پايىزعا ارتتى. جالپى, العاندا قۇرىلىس يندۋس­ترياسىنىڭ بارلىق سالاسىندا ءوسىم دەڭگەيى بايقالادى. قالاداعى ماشينە جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى دە وسكەن. ماشينە جاساۋ كولەمىنىڭ ءوسۋى نەگىزىنەن ديزەلدى لوكوموتيۆ ءوندىرىسىنىڭ تابىستارى ەسەبىنەن بولىپ وتىر. اعىمداعى جىلى قالامىزدا سۋمەن جابدىق­تاۋ, كارىز جۇيەسى جانە تۇرمىس قالدىق­تارىن جيناۋدى جانە تاراتىلۋىن باقىلاۋداعى قىز­مەت كولەمى 2010 جىلدىڭ قاڭتار-مامىرىمەن سالىستىرعاندا, 11,8 پايىزعا ءوسىپ, 2,6 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. وسى رەتتە ەرەكشە اتاپ وتەرلىك ءبىر ءجايت, استانا قالاسىندا تۇرمىس قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى سالىنىپ جاتىر. جالپى قۇنى 32 ميلليون ەۋرو تۇراتىن بۇل كەشەن 2011 جىلى پايدالانۋعا بەرىلىپ, قالامىزدىڭ تازالىعى مەن ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا يگى ىقپال ەتپەك. ءيا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءتول پەرزەنتى, قازاق­ستاندىقتاردىڭ ماقتانىشى – استانا جاسامپاز جەتىستىكتەر ورداسى. بۇگىندە باس قالامىزدا الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىم, تەحنولوگيا جانە تەحنيكالىق وزىق وي جەتىستىكتەرى شوعىرلانعان. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كورسەتكەندەي, شىن مانىندە استانانىڭ وركەندەۋى قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋىنىڭ كورىنىسىنە اينالدى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.