ۇلتتىق كىتاپ پالاتاسى جانە ونىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى ءرولى

ەلىمىزدىڭ اقپارات كەڭىستىگىنىڭ ۇزدىكسىز دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان مەكەمەنىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسى. 1937 جىلى قۇرىلدى. كىتاپ پالاتاسىنىڭ مىندەتى باسپا شى­عار­مالارىنىڭ جيناقتالعان بيبليوگرا­فيا­سىن جاساۋ. بيبليوگرافيا گرەكتىڭ “كىتاپ جازۋ” دەگەن سوزىنەن شىققان. بيبليون – كىتاپ, گرافو – جازامىن دەگەندى بىلدىرەدى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى V عاسىردا گرەكيا­دا كىتاپتى كوشىرىپ جازاتىن ادام­داردى بيبليوگرافتار دەپ اتاعان. ەرتە زاماننان بيبليوگراف ماماندىعى جوعارى باعالانىپ, قۇرمەتتى ماماندىق رەتىندە ەسەپ­­تەلگەن. سەبەبى, كىتاپ كوشىرىپ جازۋ ۇل­كەن ساۋات­تى­لىقتى, ۇقىپتىلىقتى, سونى­مەن بىرگە ءساندى جازۋدى تالاپ ەتكەن. كونە عاسىر وتكەننەن كەيىن كوپ ۋاقىت بيبليوگرافيا تەرمينى قولدانىستان شىعىپ قالدى. تەك XVII عا­سىردىڭ ءبىرىنشى جار­تى­سىندا فرانتسۋز عالىمدارى ادە­بيەتتەر ءتىزىمى دەگەن ءسوز­دىڭ ورنىنا بيبليوگرافيا ءسوزىن پايدالانا باستاعان. ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پا­لا­تاسى ەلىمىزدە شىعارىلعان بار­لىق باسپا ونىمدەرىن جيناقتاپ, ءباسپاسوز مۇراعاتىن قۇرۋ ارقىلى, حالقى­مىز­دىڭ رۋحاني, مادەني قۇن­دىلىق­تا­رىن قالىپتاستىرۋ جا­نە بولا­شاققا جەتكىزۋ ىسىندە ما­ڭىزدى شارالار جاساپ وتىر. قازىرگى كەزدە ءباسپاسوز مۇراعاتىندا 5 ميلليون دانادان استام باسپا ونىمدەرى ساقتاۋلى. كەلىپ تۇس­كەن مىندەتتى دانالار ارقىلى ءباسپاسوزدىڭ عىلىمي بيبليوگرافياسىن, ستاتيستي­كا­سىن جاساپ, باسپا ءىسىن د­ا­مى­تۋدا ۇسىنىستار, مەملەكەتتىك, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتا­لىق­تارىنىڭ سۇراۋى بو­يىن­شا, تەماتيكالىق, دا­لەل­دە­مەلىك, گونورارلىق انىق­تا­مالار دايىندايدى. الايدا, قازاقستان بۇ­گىنگى تاڭدا كىتاپتىڭ دا­مۋى مەن وقىلۋى جاعىنان سو­تسيولوگيالىق زەرتتەۋ نى­سا­نىنا اينالماي وتىر. بۇل باعىتتا زەرتتەۋ جۇمى­سىن جۇرگىزىپ جاتقان ەشقانداي مەكەمە جوق. وسى ءجايتتى ەسكەرە كەلە, بارلىق ءباس­پا­سوز ونىمدەرىن جيناستىرىپ وتىرعان كىتاپ پالا­تاسىنان “كىتاپ سوتسيولوگياسى جانە وقىلۋى” ورتالىعىن اشۋ قاجەت­تى­لىك­تەن تۋىپ وتىر. ورتالىقتىڭ نەگىزگى مىندەتى – بۇگىنگى ۇرپاق­تىڭ تاريحي زەردەسىن وياتۋعا, ۇلتتىق سانا-سەزىمىن ۇشتاۋعا سەپتىگىن تيگىزۋ, قانداي كىتاپقا سۇرانىس بار ەكەندىگىن زەرتتەۋ, رەسپۋبليكا­نىڭ قاي ايماعىندا قان­داي كىتاپ كوپ وقىلا­تىنىن انىقتاۋ. مۇن­داي زەرتتەۋلەر شەتەل اۆ­تورلارىنىڭ عى­لىمي جانە كوركەم ادە­بيەتتەرىن قازاق تىلى­نە اۋدارۋدا ءوز ناتيجەسىن بەرەتىنى ءسوزسىز. قازاقستاندا باسپاسوزگە باي­لا­نىستى بىردە-ءبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تي­تۋتى جوق ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, كىتاپ پالاتاسى­نىڭ ءرولىن ارتتىرۋ ۋاقىت تالابى. ءباسپاسوز بەن بيبليوگرافيانى ءبولىپ قاراۋعا كەلمەيتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ءباسپاسوزدىڭ مۇ­ر­اعات قورىن, ستاستيستيكاسىن, عىلىمي بيب­ليو­گرا­فيا­سىن, سوتسيولوگياسىن, وقىلۋىن, تا­رالۋىن بارلىعىن ءبىر جەرگە توعىستىراتىن ۋاقىت جەتتى دەپ ەسەپتەيمىن. ال ەندى ءباسپاسوز بيبليوگرافياسى قا­لاي جىكتەلىپ جاسالادى, قانداي دايىندىق جول­دارىنان وتەدى دەسەك, قابىلداۋ جانە باقى­لاۋ بولىمىنە كەلىپ تۇسكەن مىندەتتى دانالار مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتكەننەن كەيىن “ستاتيستيكا» بولىمىنە تۇسەدى. ول بو­لىمدە ءباسپا­سوز ونىمدەرىنىڭ ستاتيستي­كا­لىق مالىمەتتەرى الىنىپ, جىل اياعىندا “قا­زاقستان رەسپۋبلي­كاسى ءباسپاسوزىنىڭ ستاتيس­تيكاسى” كورسەتكىشى شىعارىلادى. ستاتيس­تي­كالىق مالىمەتتەردەن وتكەننەن كەيىن ءباسپاسوز ونىمدەرىنىڭ مىندەتتى دانالارى مەملەكەتتىك بيبليوگرافيا بولىمى­نە ءتۇسىپ, ول بولىمدەردە ورىس جانە قازاق تىلىنە سۇ­رىپتالىپ عىلىمي بيبليوگرافياسى جاسا­لا­دى. رەسپۋبليكامىزدا شىققان كىتاپتار, كىتاپشالار, اۆتورەفەراتتار, (رەسپۋبلي­كا­نىڭ تاپسىرماسىمەن شەتەلدە شىققان كىتاپتار دا وسىندا) اي سايىن ەكى تىلدە باسقا دا جيناقتاردا “گازەت ماقالالارىنىڭ شەجىرەسى” – «لەتوپيس گازەتنىح ستاتەي» دەگەن اتاۋ­لارمەن جاريا­لا­نىپ, رەسپۋبليكا كىتاپ­حا­نالارىنا تارا­تى­لادى. رەتسەنزيالار كورسەت­كى­شى – بۇل رەسپۋب­ليكاداعى باسپاسوزگە جاريا­لانعان رەتسەنزيا­لار­دىڭ كورسەتكىشى. جىلىنا ەكى رەت شىعارى­لىپ تۇرادى. «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ مەرزىمدى جانە جالعاسپالى باسىلىمدار» شەجىرەسىنەن وقىرمان رەس­پۋبليكاداعى بار مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ تى­زى­مىمەن تانىسا الا­دى. قازاقستان تۋرالى «كازاحستانيكا» كو­ر­سەت­­كىشى ء(ار توقسان سا­يىن شىعاتىن اقپا­رات­تىق باسىلىم) وقىر­مان­دارعا تمد ەلدەرى مەن شەت ەل باس­پا­سوزىندە جاريالانعان ەلىمىز­دىڭ ەكونو­مي­كا­سىنا, تاري­حى­نا, ساياسي, مادەني ومىرىنە باي­لانىستى ماقا­لالار مەن ادەبي شىعار­مالار جايىندا, قازاقستان اۆتور­لارى­نىڭ سول ەلدەردە جاريا­لانعان شىعارمالارى­نىڭ اۋدارمالارى تۋرا­لى ماعلۇمات بەرەدى. سونداي-اق, كەلىپ تۇسكەن بارلىق كىتاپ­تاردىڭ, جۋرنال, گازەت ماقالالارىنىڭ, ق­ا­زاقستان تۋرالى شەت ەلدەردە شىققان ما­قالالاردىڭ كارتوتەكالارى انىقتاما-بار­لاۋ بولىمىندە جيناقتالىپ, ورتالىقتان­دى­رىل­عان ءباسپاسوز كاتالوگى ۇيىمداستىر­ى­لادى. بار­لىق بولىمنەن بيبليوگرافيالىق وڭ­­دەۋ­لەردەن وتكەن سوڭ مىندەتتى دانالار مۇ­راعات قورىنا ءوتىپ, ماڭگىلىك ساقتالۋى ءۇشىن وتان­دىق ءباسپاسوز مۇراعاتىنا جيناس­تىرىلادى. باسپا ىسىمەن اينالىساتىن بارلىق مەكەمەلەر كىتاپ پالاتاسىندا تىركەلىپ, ءار باس­پاعا حالىقارالىق كود بەلگىلەنەدى. 2010 جىل­عى كىتاپ پالاتاسىنىڭ ەلەكتروندى بازا­سىندا تۇر­عان مالىمەت بويىنشا, قا­زاق­ستاندا 282 باسپا جانە باسپا ىسىمەن اي­نالىساتىن مەكەمەلەر تىركەلگەن. ونىڭ ىشىن­دە جار­تى­سىنا جۋىعى ەلىمىزدەگى جو­عارى وقۋ ورىن­دارى, عىلىمي-زەرت­تەۋ مەكەمەلەرى جانە باس­قا دا كاسىپورىن­دار. 2010 جىلى كىتاپ پالا­تاسى 67 167 دانا باسپا ءونىمىنىڭ تەگىن مىندەتتى دانالارىن قا­بىل­داپ العان. ونىڭ 4,364-ءى كىتاپ, قالعانى جۋرنال جانە ت.ب. جالعاسپالى باسى­لىمدار­دىڭ مىندەتتى دانالارى. كىتاپ پالاتا­سىنىڭ ستاتيستيكا­لىق مالىمەتىنە جۇگىنسەك, قازاق­ستان­داعى باسپا جۇيەسى جاقسى قارقىن­مەن دامىپ كەلە جاتقا­نىن كورەمىز. كەيىنگى جىل­دارى تەك استانا مەن الماتىدا عانا ەمەس, قا­زاق­ستاننىڭ ايماقتىق قالالارىنان دا جاقسى باسپالار اشىلىپ, ساپا­لى كىتاپتار شى­عارىپ جا­تىر. مى­سالى, پاۆلوداردان نپف ەكو, جشس ارمان-پۆ باسپا­لارى, كوك­شە­تاۋ­دان «كەلەشەك – 2030» جشس باسپاسى, قوستانايدان «كوستانايسكي پەچات­نىي دۆور», «شاپاق» باس­پاسى, تارازدا «سەنىم» باسپاسى, قا­را­عاندىدا «اركو» جشس, قىزىل­ور­دا­دا «تۇ­مار» باسپا­سى, شىمكەنتتە «عا­سىر-ش», «جەبە», «ور­داباسى», «نۇر­لى بەي­نە» باس­پا­لارىن اتاپ اي­تۋعا بو­لادى. بارلىق ايماق­تاعى باسپالار كىتاپ پالاتاسى­مەن تىعىز شى­عار­ما­شى­لىق باي­لا­نىس جاساپ, مىندەتتى دانا­لارىن ۇنە­مى جىبەرىپ تۇرادى. ۇلتتىق مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسى جى­­­لىنا 65-70 مىڭ دا­نا ءباسپاسوز ونىم­دەرى­­نىڭ مىن­دەتتى دا­نا­لارىن قا­بىلداي­دى. قا­زاقستان رەس­­پۋب­لي­كا­سىنىڭ عى­لى­­­مي بي­ب­ليوگرافيا­سىن, ستا­تيس­­­­تيكاسىن جي­­­ناي­تىن بىردەن-ءبىر عى­­لىمي مەم­لەكەتتىك مە­كە­مە بول­عاندىقتان, كىتاپ پالاتا­سى قا­زاق­­ستان­نان شى­عا­تىن بار باسپا ءونىمىن جيناۋ­عا جانە سول رۋحاني بايلىعىمىزدى ماڭگىلىككە ساقتاۋعا مىندەتتى. كىتاپ پالاتاسى – قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنان شىعاتىن بار باسپا ونىمدەرىن رەتتەيتىن مەملەكەتارالىق ستاندارتتار مەن ۇلت­تىق ستاندارتتاردىڭ تالاپتارىنا ساي ءباسپاسوز ونىمدەرىن باقىلاپ وتىراتىن دا مەملەكەتتىك مەكەمە. كەلىپ تۇسكەن بار باسپا ونىمدەرى ستان­دارتتار بويىنشا تەكسەرىلىپ, سىن-ەسكەرت­پە­لەرى دەر كەزىندە حابارلانىپ وتىرادى. پالاتا مينيسترلەر كابينەتىنىڭ 6 ءساۋىر 1993 جىلعى №270 قاۋلىسىنا ساي­كەس, ءۇش حا­لىقارالىق ورتالىققا مۇشە بو­لىپ, حا­لىق­ارالىق قارىم-قاتىناستار جۇر­گىزە­دى. ولار ISBN (Internatio­nal book sustem number) ورتا­لىعى لوندوندا, ISSN (Inter­nاtional standart serial numberinq) ورتالىعى پاريجدە, ISMN (International Standard Music Number) ورتالىعى بەرليندە. ۇستىمىزدەگى جىلى ارناۋلى قۇجات بو­يىن­شا 74 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىرعان كىتاپ پالاتاسىنىڭ وتكەنىنە كوز سالساق, وسىن­داي يگى ىستەرىن كورەمىز. ارينە, ونى الدا ءباس­پا­سوزدىڭ تاريحىن, عىلىمي بيبليوگرافيا­سىن جاساۋدا قىرۋار جۇمىستار كۇتىپ تۇر. قوڭىر مۇقاتاەۆا, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى باسپا جانە پوليگرافيا ءىسىنىڭ قايراتكەرى.