جەلدەن جۇيرىك جانۋار...

ءيا, قازاق جەرى مەن ەلى – ەجەلدەن جىلقىنىڭ مەكەنى بولعان دەيمىز. بىراق, سونى ايداي الەمگە ۇقتىرىپ, قۇجات تۇرىندە دايەكتەي الدىق پا؟ جىلقى ونىمدەرىنە پاتەنتتەرىمىز بار ما؟ اعىل­شىن عالىمدارى وسىدان 6 مىڭ جىلعا تاياۋ ۋا­قىت بۇرىن قازاقتىڭ ارعى بابا­لارى جىلقىنى قولعا ۇيرەتكەنىن تايعا تاڭبا باسقان­داي ءدا­يەك­تەپ بەردى. مۇنى عىلىمنىڭ جەتىستىگى دەسەك, ءوز زامانىنان وزىپ تۋعان, باستارىنا قايىس نوقتا دا, تەمىر نوق­تا دا سىيماعان الىپتارىمىز جىل­قىنى ءاس­پەت­­تە­گەندە اسپانعا كوتەرىپ, جارا­تى­لى­سىمىزدىڭ ال­تىن دىڭگەگىنە بالادى. ارعى عاسىر­دا قاسقا جولدىڭ يەسى قاسىم حان: «...ءبىزدىڭ اسىل دۇنيەمىز – ءبىر عانا جىلقىمىز, ءلاززات الاتىن اسى­مىز – ەت, سۇيەتىن سۋسى­نىمىز – قىمىز... قى­ز­ىق كورەتىنىمىز – ءورىس­تە­گى جىل­قى­­مىز» دەسە, ءوت­ك­ەن عاسىردا باۋىرجان مومىش ۇلى: «دارۆين مايمىلدان تۋسا تۋعان شىعار, ال مەن ءوزىم كوك ءبورى­دەن تۋعانمىن», دەدى. بولمىسى بولەك, جارا­تىلىسى ەرەن جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆ: «باسقا حالىقتار مايمىلدان جارا­تىل­دى دەگەن دار­ۆين­نىڭ ىلىمىنە تالاس­پايمىن. قازاقتىڭ جىلقىدان جارالعا­نى­نا ەش كۇمان كەلتىرمەيمىن», دەيدى ايبىنىڭدى اسىرىپ. «ءدارۆيننىڭ «ءبىز مايمىلدان جارالدىق!» دەگەن تەورياسىنىڭ كۇل-تالقانىن شىعاراتىن ۇر­پاق كەلەدى ءالى جەر ۇستىنە» دەگەن ەكەن  باۋىر­جان مو­مىش­­ ۇلى بولاشاققا نىق سەنىممەن قاراپ. تەكتى جانۋاردى ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ وسى­دان مىڭداعان جىلدار بۇرىن قولىنا ۇيرەتىپ, مۇڭداس تا سىرلاس بولعانى ساناعا سىڭەدى. با­يىر­عى اتالارىمىز جىلقىنى  قاھارمان اسكەردىڭ تۇل­­پارى دارە­جە­سىنە جەتكىزىپتى. وسىنداي قۇندى­لى­عىمىزدى زەرتتەپ, زەردەلەۋگە سانالى عۇمى­رى­نىڭ 30 جىلىن ارنا­عان, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى احمەت توقتابايمەن اڭگىمە دۇكەن قۇر­عان ەدىك. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, عالىم وسى جىلدار ىشىندە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىن ارالاپ, كوش­پەندى ۇلىس­تار­دىڭ, ونىڭ ىشىندە قا­­زاق حالقىنىڭ وتكەنىن جىلقى تاريحىمەن ۇشتاستىرا زەردەلەپ, ەتنو­گرا­فيالىق ماتەريالداردى, كونە جاز­با­­لاردى, اڭىز-اڭگىمەلەردى, باتىرلار جىرىن, ارحيۆ جانە اۋىز­شا دەرەكتەردى كوز مايىن تاۋى­سا سالىس­تىرىپ «قازاق جىلقىسىنىڭ تاريحى» اتتى كەشەندى ەڭ­بەگىن وتكەن جىلى «الماتىكىتاپ» باس­پا­س­ىنان جارىققا شىعارىپتى. بۇل ەنتسيكل­و­پە­ديا­لىق  كىتاپتان الار دەرەگىمىز, ۇيرەنەر ۇلگىمىز از ەمەس. – قازاق تاريحى – جىلقى تۇياعى, ات جالىندا جا­سال­عان تاريح, – دەپ باستادى عالىم اڭگىمەسىن. – كوش­پەندىلەر جىلقى ارقىلى الەمگە تانىلدى. ءوز وركە­نيە­تىن قالىپتاستىردى. ورتا ازيادان شىعىپ ەۋروپا, ەگيپەتكە دەيىن باردى. جىلقى – قوعام­نىڭ قوزعاۋ­شى كۇشى بولدى. اتقا مىنگەن ادامنىڭ ءجۇرىسى وزىق, قولى ۇزىن. ول كەزدەردەگى جىلقىسى بار ەلدى – اتوم قارۋى بار ەلمەن بىردەي دەۋگە بولاتىن ەدى. ءبىزدىڭ ادا­مزات وركە­نيە­تىنە قوسقان ۇلەسى­مىز – جىلقىنى قولعا ۇيرە­تۋى­مىز, قۋاتتى تاماق كوزىنە اينالدىر­عانىمىز ەدى. كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە جىلقىنى فيزيو­لو­گيا­لىق, اناتوميالىق, زووتەحنيكالىق جاعىنان, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ەكونوميكاعا قاجەت­تى­لىگى تۇرعى­سىنان زەرتتەدى. ونداي ەڭبەكپەن سا­ناۋلى ادامدار عا­نا تانىساتىن دا, كوپشىلىك حا­بار­سىز قالاتىن. مەن سول تار شەڭبەردەن شى­عىپ, جىلقىنىڭ ادامزات دا­مۋى­نا قوسقان ۇلەسىن وركەنيەت ورەسىنەن,  مادە­نيەت­تىڭ ساليقالى سالا­سى­نان ىزدەدىم. ءسويتىپ, كولەمدى كىتاپ جازدىم. قازاق جىلقىسىنىڭ وركە­نيەت­كە قوسقان وزىندىك ۇلەسىن الەم عالىمدارى, زيا­لى­لارى ەرتە تانىپ, جوعارى باعالاعان. ونى ءوز ەڭبەك­تەرىندە بۇك­پە­سىز تاراۋ-تاراۋ ەتىپ جازىپ تا, ايتىپ تا كەتكەن. ماسەلەن, ا.ۆيلكينس «قازاق جىلقىسى ارقىلى ءبىز, ورىستار جىلقىعا قولىمىز جەتتى» دەسە, ورىس ارمياسىنىڭ گەنەرالى ي.بابكوۆ: «قازاق­تار كازاك­تار­عا قاراعاندا تاماشا شاباندوز, جاقسى جاۋىنگەر بولۋى ءۇشىن ولارعا تەك قارۋ جەتپەيدى. ەگەر دە قارۋ­لارى بولسا, ولار ءبىزدىڭ ەمەس, ءبىز ولاردىڭ ايتقا­نى­مەن ءجۇرىپ, ايداعا­نى­نا كونەر ەدىك», دەپ مويىن­داي­دى. ال ءحىح عاسىر­دىڭ اياعىندا زايسان كازاك-ورىس­تارى­نىڭ اتا­ما­نى ن.ريابۋشكين: «قازاق اتقا مىنسە... قاشسا قۇتىلادى, قۋسا جەتەدى, اتتان ءتۇسىپ جاياۋ جۇرگەن قازاقتى كورىڭىز, بۇدان مومىن, بۇدان باعى­نىش­تى حالىق جوق. سوندىقتان بۇل حالىقتى مۇلدەم اتسىز قالدىرۋ كەرەك», دەپتى. شىنىندا, اتقا مىنسە ارقالانىپ, جاياۋ قالسا حالقىمىزدىڭ جا­سىق­تىق تانىتاتىنى الىمساقتان بەلگىلى عوي. ونداي كۇندى ۇلتىمىز وتكەن عاسىردا كوپ كوردى. سول جاسىقتىقتان ءالى ارىلا الماي كەلەمىز-اۋ! سول سەكىلدى اتاقتى عالىم ۆ.ي.دال «لوشاد» دەگەن ءسوز الاشتىڭ اتتارى, ياعني الاش جىلقىلارى دەگەن ءسوز­دەن شىققان دەيدى. مۇنى اتاقتى فيلولوگ و.ن.ترۋباچەۆ تا قولداپ, ات «كون» دەگەندى بىلدىرەدى دەپتى. – احمەت ءۋالحان ۇلى, جىلقىنىڭ ارعى تەگى تۋرالى دا مالىمەت بەرە كەتسەڭىز. – جىلقىنىڭ تەگى ميلليونداعان جىلدارمەن ەسەپتەلەدى. ناقتىلاي تۇسسەم, وسىدان 65 ميلليون جىل بۇرىن جىلقىنىڭ ارعى تەگى  پايدا بولعان. قاراپ وتىرساڭىز, دۇنيەدە بىردە ءبىر جانۋار ادامزات تاريحىندا جىلقىداي جاسام­پاز­دىق ءرول اتقار­ماعان ەكەن. ادامنىڭ وزىق اقىل-ويى, ءادىس-ءتاسىلى جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋگە اكەل­گەن. ەنەوليت ءداۋى­رىندە, ب.ز.ب. IV مىڭجىل­دىق­تاردا, ياعني وسىدان 6 مىڭ جىل شاماسىندا عانا وعان قول جەتكىزىپتى. جىلقىنىڭ ارعى تەگى جىلقى پىشىندەس جانۋارلاردان دامي كەلە, تارپاڭعا, قۇلان, زەبراعا جەتكەن كورىنەدى. وسىلاردىڭ ىشىندە تارپاڭنىڭ ءبىتىمى بولەك بولعانى تاريحتان ءمالىم. بىراق, ناعىز تارپاڭدى 1879 جىلى ءولتىرىپ تىنىپپىز. مەن جىلقى تۋرالى اڭگى­مە­لەگەندە ءوز سوزىمنەن گورى ارعى-بەرگى عاسىرلارداعى تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنگەندى ءجون دەپ بىلەمىن. – سەبەبى, ايتقانىم ارتىق اڭگىمەگە ارقاۋ بولماسىن دەيسىز عوي. – ىشكى ويىمنىڭ توبەسىنەن ءتۇستىڭىز. مىسا­لى, 1762 جىلى تارپاڭ تۋرالى پ.رىچكوۆ: «جا­يىق­تىڭ ارعى بەتىندە, كەيدە بەرگى بەتىندە جابايى جىلقى­لار­دىڭ ەكى ءتۇرى كەزدەسەدى, ولار تارپاڭدار مەن قۇلاندار. تارپاڭداردىڭ بوي­لارى جىلقىدان الاسالاۋ, دەنەسى تىعىرشىقتاي تومپاق, تۇستەرى قۇلا جانە كوك بولىپ كەلەدى. باس­قا تۇستەرى دە بار, بىراق وتە از كەزدەسەدى. قا­زاق جىلقىلارىنان ەرەكشەلىگى, باستارى ۇلكەن جانە ماڭدايىندا ويىستارى بار. جيىرما شاق­تى قازاق جينالىپ, قوسارلارىنا ءبىر-ءبىر تار­پاڭ­دى ۇستاپ الىپ, اتتارىنىڭ موينىنا ارقان بايلاپ, ءبىر ايدان ارتىق ۇستاپ مىنىسكە ۇيرەتەدى», دەيدى. ا.فورموزوۆ دەگەن زەرتتەۋشى تارپاڭ سەمەي تۇبىندە ءحVىىى عاسىر­دىڭ اياعىنا دەيىن بول­عان دەگەندى العا تارتادى. تىلىمىزدەگى شالگەز, تارپاڭ دەگەن سوزدەر بىزگە سول زامانداردان جەتىپ وتىر.  «بۇرقىلداعان قاق كوزى, سۋات بول­ماس دەمەڭىز. جەر تاعىسى كەرقۇلان, جىلقى بولماس دەمەڭىز», دەپ اتا-بابالارىمىز ءتۇز تاعىسىن قول­عا ۇيرەتىپ, جىلقىنىڭ اتاسى اتانىپتى. تەك وسىنى تورتكۇل دۇنيەگە شاشاۋ شىعارماي تانىتساق, قانە. – بوتاي جىلقىسى تۋرالى دا ايتار اڭگىمە از بولماسا كەرەك. – ارينە. بوتاي مادەنيەتىنىڭ تاريحتاعى ءىزى ءشۇبا­س­ىز ايقىندالعان. ال جىلقىنىڭ قاي جەردە پايدا بول­عانى, قاي جەردە قولعا ۇيرەتىلگەنى تۋرالى داۋ-دامايعا بوتايدا تابىلعان دەرەك كوزدەرى نۇكتە قوي­دى. ول قانداي دەرەك كوزدەرى دەگەنگە كەلەر بولساق, قازاق ەلىنىڭ جەرىنەن ەنەوليت داۋىرىندەگى بوتاي قو­نى­سىنان قازىلىپ الىنعان جىلقى سۇيەكتەرى ەدى. جىلقى تاري­حى­مەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن الەم عا­لىم­دارى بۇعان ەرەكشە نازار اۋداردى. ءدال مۇنداي تاريحي قازىنا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن بولاتىن. بوتاي كوكشەتاۋ وڭىرىندە ەكەنى بەلگىلى. ەجەلگى قو­نىس­تان تابىلعان 15 توننادان استام سۇيەكتەردىڭ 99,9 پايىزى جىلقىنىكى ەكەنى انىقتالىپ, 15 گەكتار اۋماق­تاعى جەرگە ارحەولوگيالىق قاز­با­لار جۇرگىز­گەندە 200-300 ءۇيدىڭ ورنى ايقىندالعان. الگى 15 توننا سۇيەك 70 مىڭ جىلقىنىڭ قاڭ­قا­سى ەكەن. ۇيلەردىڭ ورنىنان شىعا­رىل­عان توپىراقتى سۋمەن ارالاس­تى­رىپ, كىر­پىش سياقتى ەتىپ قابىرعا قالاپتى. ونىڭ سىر­تىن جىلقى سۇيەك­تەرى­مەن بەكىتىپتى. ءۇي­­لەر­دىڭ اينالاسىندا سۇيەك­تەر­­دى تاستايتىن ارنايى ورىندار بولىپتى. ال كەسەك-كەسەك جىلقى ەتتەرىن ساقتايتىن قازان شۇڭقىرلار قازىلىپتى. وعان ەتتى تاستاعان سوڭ ءۇستىن جىلقىنىڭ تەرىسىمەن قىمتاپ, توپىراقپەن جاۋىپ, اۋاسى شىعىپ كەتكەنشە وت جاققان. اۋا كىرمەگەن ەت ۇزاق ساق­تا­لا­تى­نى بەلگىلى. مۇنداي ءتاسىل سارىارقا قازاق­تارى­نىڭ اراسىندا وتكەن عاسىردىڭ باسىنا دەيىن جالعاسقانىن كونە كوزدەر قازىر دە ايتىپ وتىرادى ەكەن. ءۇي ىشىندەگى تىرشىلىكتىڭ باستى زاتى ىدىس-اياق دەسەك, قازبا جۇمىستارى كەزىندە تا­بىل­عان 15 مىڭنان استام قىش كوزەلدەردىڭ سىنىق­تا­رىن قۇراس­تى­رىپ كور­گەندە سىيىم­دى­­لىعى 02,03, 20-30 ليتر, كەيدە 40 ليترگە دەيىن قۇمىرا ىدىس­تار­دىڭ بولعانى دا انىق­تالدى. مۇنىڭ ءوزى قا­زاق جەرىندە ءور­كە­نيەت­تىڭ ەرتە كەز­دە-اق قا­لىپ­تاس­قا­نىن ءدا­يەكتەيدى. – سكيف – ساق, عۇن­دار, كونە ءتۇر­كى­لەر مەن قىپشاقتار, موڭ­عولدار, ياعني كوش­پەن­دىلەر ءداۋى­رىن­دەگى جىل­قىنىڭ جايى دا قا­لىڭ جۇرتتى قى­زىق­تىر­ماي قويمايدى. وسى جايلى دا ايتا كەتسەڭىز ءجون بولار ەدى. – سكيف-ساقتاردىڭ جىلقىشىلىعى دا جات­قان ءبىر الەم. كوشپەندىلىك ءومىر سالتى الەمدىك ءما­دە­نيەتتەگى قايتالانبايتىن قۇبىلىس قوي. «ال وسى سكيفتەر قاشىپ بارا جاتىپ سوعىس­قان­دا, قۋىپ بارا  جات­قاننان كەم  تۇسپەيدى», دەپ سوكرات ايتقان­داي, سالت اتتى جاۋىنگەرلەردىڭ پايدا بولۋى سكيف-ساق­تاردىڭ ەنشىسىندە. ولار­دىڭ جىلقىلارىنىڭ ءتۇر-ءتۇسى نيكوپول قۇ­مى­راسىنىڭ (ب.ز.د. ءىV ع.) بۇيىرىنە جاپسىرىلعان التىن قاپسىرمالاردا ايقىن كورسە­تىل­گەن. ات­تىڭ كۇشىن ساقتاۋ, 15-20 بيەگە ءبىر ايعىر جەتەتىنىن ەرتە اڭعارعان ولار پىشپە ءىسىن جۇرگىزگەن. بۇل تۋرالى سترابون: «اتتار ءتىل العىش, بوي ۇسىن­عىش بولسىن دەپ بارلىق سكيف جانە سارمات تاي­پا­لارى جىلقىلاردى پىشەدى, ولاردىڭ جىلقى­لارى بيىك بولماعانمەن قىزۋقاندى جانە اساۋ بولىپ كەلەدى», دەيدى. «يليادا» داستانىندا «سكيف جىلقى­نىڭ كىسىنەۋىن ەڭ جاقسى مۋزى­كا­دان جوعارى قويادى», دەپ اتاپ كورسەتكەن. سكيفتەر پاتشا ومىردەن وتكەندە ەڭ جاقسى دەگەن 50 جىلقىسىن قۇرباندىققا شالعان. جاقسى اتتارىن ادامشا «جەرلەيتىن» بولعان. – الەمنىڭ جارتىسىن جاۋلاپ العان جيھان­گەر ەسكەندىر زۇلقارنايىننىڭ ەلشىلەرى ساق­تار­عا كەلىپ: «بىزدەر جەڭىلۋ دەگەندى بىلمەيتىن ۇلى پاتشا الەكساندر ماكەدون­سكيدىڭ ەلشىلەرىمىز!» دەپ ۇستەم سويلەگەندە: «سەندەردە جە­ڭىل­مەيتىن تەك پاتشالارىڭ عانا, ال بىزدەردە ءاربىر ساق جەڭىلمەيدى!» دەگەن ەكەن. بۇل اتالا­رى­مىزدىڭ اقيقات جولىن­داعى اڭگىمەسى ەكەنى انىق قوي. – راس, بايتاق دالانى مەكەندەگەن بابالارى­مىز دالاسىنا ساي باتىر, دانا, كورەگەن بولعان. كوش­پەن­دىلەر كولەڭكەدە جاتىپ, كۇن كورمەگەن. اقىل مەن ەرلىكتى ۇشتاستىرعان. وزگەلەرگە وزدەرىن ەرلىگىمەن دە, ورلىگىمەن دە تانىتقان. ءسىز ايتىپ وتىر­عان مى­سال سو­نىڭ ءبىر عانا دالەلى. مۇنداي ءومىر­شەڭ ءداستۇر عۇندار زامانىندا دا جالعاسقان. وسىدان مىڭداعان عاسىر بۇ­رىن عۇن­دار ەۋرازيانىڭ دالالارىندا تۇڭعىش قاھار­لى اسكەري يمپەريا قۇ­رىپ, قىتاي مەن ورتالىق ازيا­عا ۇنەمى قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعان. عۇن­دار مەن قىتاي حالىقتارىنىڭ سانى جونىندە ناقتى دەرەكتەردى قىتاي جازبالارىنان كوپتەپ تابۋعا بو­لا­دى. مىسالى, «عۇن­داردىڭ (سيۋنۋ) سانى قى­تاي­دىڭ ءبىر وبلىسى حالقىنىڭ سانىنا جەتپەيدى, بىراق ولاردىڭ كيىمى مەن تاماعى كۇشتى, بۇل جاعى­نان قىتايعا تاۋەلدى ەمەس», دەگەن دەرەك الداعى ءسوزى­مىز­دى دايەكتەي تۇسەدى. قىتايلاردىڭ سانى 60 ميل­ليونعا جەتكەندە عۇندار 1,5 ميلليوننان اس­پاپ­تى. بىراق, قىتايدىڭ تاعى ءبىر دە­رەك­كوزىنەن مى­نا ءبىر جول­داردى وقىعاندا, بابا­لارى­مىزدىڭ وسال بولما­عانىن كورەمىز. «عۇن­دار وزدەرىنىڭ سالت­تارى بويىن­شا تاكاپپارلىق پەن كۇشتى بارىنەن جوعارى قويادى, بىرەۋگە مىندەتتەنۋدى, بورىش­قور­لىقتى نامىس كورەدى, ولار ات جالىندا ءجۇرىپ مەملەكەت قۇردى, سوندىقتان باسقا حالىقتاردىڭ ارا­سىن­دا بەدەلدى, داڭقى زور بولدى», دەيدى. قۇداي كوپ كورمەسىن, جاتتىڭ سۇق كوزى تيمەسىن. سونداي كۇن بۇگىندە باسىمىزدا تۇر. ءسال شەگىنىس جاساساق, ول كەيىن دە جالعاسقان. مى­سالى, تسين پاتشالىعى تۇسىنداعى مىنا ءبىر دەرەكتى دايەك كەلتىرەر بولساق, وندا: «پەكين اكىم­شى­لىگى قا­زاق­تار جامان ماتالارىن الماي قو­يىپ, تسين ار­ميا­سىن جىلقىمەن, مالمەن قام­تا­ماسىز ەتۋ جولدارى ىسكە اسپاي قالار دەپ, بەلگىلى دارەجەدە قاۋىپتەنىپ وتىر­عان» دەيدى. سول سەكىلدى تسين پاتشالىعىنىڭ تاعى ءبىر قۇجاتىندا: «قازاق ساۋداگەرلەرى جىبەك, تور­قا, كەزدەمە ماتا­لارىنا تالعاممەن قاراعان... قازاق­تار ساۋدانى بۇگىن عانا ىستەپ وتىرعان جوق... بازار زاڭ­دىلىعىنا قايشى­لىق جا­سال­ماسىن. جۇمىستا تۋىن­­داعان قاتەلىك­تەر­دىڭ شەگى بو­لۋعا ءتيىس» دەپ اتاپ كور­سەت­كەن. ال ورىس حالقى ەجەلگى رۋستەن باستاپ, رەسەي يم­پەرياسىنا دەيىن, ۇزاق ۋا­قىتتىڭ اراسىندا قازاق حان­دىعىمەن جىلقى ساۋدا­سىن جۇرگىزۋگە ءمۇد­دە­لى بول­عان. يۆان گروزنىي پاتشا 1574 جىلى اعا­يىن­دى كو­پەس­تەر ستروگونوۆتارعا تاپ­سىرعان گرا­مو­تاسىندا جىل­قى بەرىپ تۇرعان قازاق ور­داسىمەن كەدەن سالىعىنسىز ساۋدا جۇرگىزۋدى تاپسىرعان. – شەراعاڭ – شەرحان مۇرتازا ءجيى ايتاتىن مودە حان ءداۋىرى دە وسى كەزگە ساي كەلەدى ەمەس پە؟ – ءيا, قازاق وتان دەگەن ناقتى ۇعىمدى جەرمەن باي­لا­نىستىرادى. جەر-انا دەگەنىمىز – وتاننىڭ بالاماسى. وسى ارادا مىنا ءبىر نارسەنى نازارعا سالا كەتكەندى قۇپ كورەمىن, ب.ز.د. ءى عاسىردا عۇن­دار­دىڭ بۇرىنعى داڭقى ازايعان ەدى. قىتاي يمپە­را­تورى مودەدەن سۇيىكتى جارىن, مىنەتىن تۇلپارىن سۇراعاندا بەرگەن. ال جەر ماسەلەسى تۋىنداعاندا شيىرشىق اتىپ  قىتايدىڭ 320 مىڭ ارمياسىنا 10 مىڭ, ياعني ءبىر تۇمەندەي اسكەرىمەن قارسى شىققان. – جىلقى مىنەز قازاق جىلقى قاسيەتىن تانۋدا دا قاتە باسپاعان عوي. – و, نە دەگەنىڭىز. جاراتىلىسىنان جىلقى دا, قا­زاق تا سەرگەك. قانداي جاعدايدا دا رۋحتاعى تازا تەك, بيىكتىك اڭعارىلماي قالمايدى. ءجونى كەلگەندە ءبىر ايعىر ۇيىردەن تۇلپار بولار ق ۇلىندى ارتىق كو­رەتىن قاسيەت وزگە جۇرتتاردىڭ بىردە-بىرىندە جوق ەكەن. – وعان اقان سەرى مەن قۇلاگەر مىسال بولا الادى ەمەس پە؟ – سولاي. كۇنى ەرتەڭ تۇلپار بولار جۇيرىكتى تاپ باسىپ ايتاتىن قاسيەت كورەگەندىككە دە, كورىپكەل­دىك­كە دە كەلىپ تۇر عوي. جاقسى اتتان با­رىن اياما­عان. گراف گۋتتەن-چاپسكي جاق­سى جىل­قى كەزدەسسە, قا­زاق اسىل بۇيىم­دارىن قۋانا-قۋا­نا بەرە سالا­تىنىن ايتا­دى. اتقا مىنسە, ارۋاق­تانىپ كە­تەتىنىنە ناقتى مىسالدار كەل­تىرەدى. الەم تا­ريحشى­لا­رى­­نىڭ جىلقى تۋرا­لى جاز­بالارىن وقىپ وتىر­عاندا, سول جىلقى پايدا بولعان قا­زاق جەرىندەگى تولقىن-تولقىن ادام­­دار مەن جىلقى اراسىن­داعى بايلا­نىس تۋرالى ولار جان-جاقتى ءما­لىمەت بەرىپ, ەكەۋىن بىرىنەن-ءبىرىن ءبولىپ الۋ قيانات ەكەنىن ەسكە سالادى. سول قاسيەتتى جىلقى ءوت­كەن عاسىر باسىندا, ودان كەيىن دە وقتىن-وقتىن «رەپرەس­سيا­عا» ۇشى­­را­دى. قازان ءتوڭ­كە­رىسىنە دە­يىن قازاق دالا­سىن­دا 8 ميلليون (ودان دا كوپ بولۋى ءمۇم­كىن) جىلقى بولدى دەگەن دەرەك بار. 1929-1931 جىل­دارداعى الا­ساپىراندا سودان قالعان 4 ميلليون جىل­قى­نىڭ 80 پايى­زى قىرعىنعا ۇشىرادى. ءتىپتى, اسىرا سىلتەيتىن بەلسەندىلەر اراسىنان قازاق جىلقى­سىنىڭ تۇرقى الەمدىك ستاندارتقا كەلمەيدى دەپ تىرىدەي شىڭعىرتىپ اتقان­دار دا كەزدەسىپتى. مۇنىڭ استارىن­دا قازاقتى جۋاسى­تۋ­دىڭ ءبىر جولى وسى دەگەن ارام پيعىلدىڭ جاتقانى انىق. وعان گولوششەكيننىڭ: «ەڭ ءبىرىنشى قازاق­تاردى جىلقىسى­نان ايىرۋ كەرەك, سوندا ولاردان جۋاس, بەيشارا حالىق بولمايدى», دەۋى جوعا­رى­داعى سوزىمىزگە دالەل. سوناۋ زامانداردا امەري­كا­نىڭ تۇرعىلىق­تى حالقى بولىپ ەسەپتەلەتىن ءۇندىس­تەرگە باسقىن­شى­لاردىڭ شاماسى جەتپەي, شارا­سى تاۋسىل­عاندا ويلاپ تاپقان تاسىلدەرى كاسىبىنەن ايى­رىپ, ءناسى­بىنەن قاعۋ بولعان. قازاق قىزىل يم­پەريا­نىڭ ال­عاش­قى جىل­دارى وسىنداي جولدان ءوتتى. ەندى وتكەن زۇ­لىمدىقتى تاركى ەتە وتىرىپ, جاڭانى قا­لىپ­تاس­تىرۋ بارىسىندا ۇلت­تىڭ ەجەلگى قۇندىلىق­تارىن ادال­دىق­پەن جاڭ­عىرتۋ مىندەت بولىپ تۇر. – «ارىستان – اڭ پاتشاسى, جىلقى – مال پاتشاسى» دەگەن ءسوز بار. جىلقىنىڭ يەسىنە ادالدىعىنان, تەكتىلىگىنەن الار تاعىلىم از بولماسا كەرەك. – بۇل سۇراققا دا ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ, جاۋاپ بەرسەم دەيمىن. الدىمەن تەكتىلىك تۋرالى اڭگىمە قوز­عاعاندا اريستوتەلدىڭ: «سكيف پات­شا­سىنىڭ ۇنەمى قۇ­ل­ىن­دايتىن جاقسى ماما بيەسى بولادى. ونىڭ قۇ­لىن­دارى­نىڭ ءبارى جاقسى جەتىلەدى. قۇي­رىق-جالى سۇزىلگەن سونداي ق ۇلىننىڭ بىرەۋىن ايعىر سالىپ قويا بەرەدى. وسىدان  دا جاقسى ق ۇلىن تۋار دەگەن ويمەن ونى ەنەسىنە سالماقشى بو­لا­دى. ق ۇلىن-ايعىر بۇعان كونبەيدى. بيەنىڭ ۇستىنە جابۋ جاۋىپ, ق ۇلىن-ايعىردى قوسادى. ايعىر شابادى. شاپ­قاننان سوڭ بيە­نىڭ جابۋىن ال­عان­دا ەنەسىن تاني كەتكەن ق ۇلىن-اي­عىر شاپقىلاي جونەلىپ, شىڭعىرىپ بارىپ جارتاستان قۇلاپ ولەدى», دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. بۇل اڭىز ءتارىزدى ەستىلەر. بىراق استارىندا ۇلكەن شىن­دىق جاتقانى انىق. جو­عارى­داعىداي جات ادەت اتا-باباسىنان جىلقى با­عىپ, ونى قاستەرلەگەن حالىق­تار ءۇشىن توبە شاشىڭدى تىك تۇرعىزاتىن ماڭگۇرتتىك قىلىق سانالادى. – ماڭگۇرتتەنۋدى وسىلايشا قولدان جاساۋ ارقىلى مالدى دا, ادامدى دا بۇزۋعا بولا­تى­نىن بىلەمىز. بۇعان ەسە بەرگەندەر ەسەرلىككە ۇرىنادى. ەستىلەر ەسەسىن جىبەرمەيدى, ەلدىگىن ساقتايدى, ۇرپاعىنىڭ جانىن دا, قانىن دا تازا ۇستايدى. – بۇعان داۋ بار ما, جەر بەتىنەن جوعالعىسى كەلگەن جۇرت سونداي قىلىققا بارادى... جىل­قى­دا ءتىل جوق, بىراق ءبارىن تۇسىنەدى, تۇيسىنەدى. جىل­قى ەركىندىكتى سۇيەتىن, بوستاندىقتىڭ سيمۆولى. قازاق تا جىل­قى سياقتى كىرشىكسىز تازالىقتى قا­دى­ر­لەپ, باسىنان ءسوز اسىرمايدى. ات پەن قازاق­تىڭ سەزىمتالدىعىنا تا­عى ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىن. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا مالعاجى ەسىمدى كەدەي قويشى ارىق اتىمەن مال جايىپ جۇرەدى. ءبىر كۇنى قاستارىنان بايگە اتتارى وقتاي زۋلاپ ءوتىپ بارا جاتقاندا, قويتورى كۇرسىنگەن كورىنەدى. سوندا ەردىڭ ايىلى ءۇزىلىپ كەتىپتى. مالعاجى كەدەي قويشى بولعانمەن, ويى سەرگەك, زەردەسى تەرەڭ جان بولسا كەرەك. مىنادان كەيىن قويدى وگىزبەن جاياۋ ءجۇرىپ باعىپ, ارىق اتىن باپتاي باستايدى. بابىنا كەلگەندە, بايگەگە قو­سا­دى. ارىعى تۇلپار بولىپ شى­عىپتى. بايگەنىڭ الدىن بەرمەپتى. كەدەي قويشىعا  شىر بىتەدى.  توعىز تايلاق بوساعاسىنا بايلانىپ, مەن­سىنبەي جۇرگەندەردىڭ سالەمى تۇزىلەدى. جاقسى ات اۋىزدى اعارتادى دەگەن وسى شىعار. – «شەر باتسا كىم ىزدەمەس تۋعان ەلىن, تۇلپار دا كوكسەمەي مە تۋعان جەرىن» دەپ ماعجان اقىن ايتپاقشى, جىلقى جەرشىل دەپ جاتادى. جىل­قىنى قاي جەرگە اپارسا دا ونىڭ جا­نارىنان تۋعان جەرىنىڭ كەلبەتى كورىنىپ تۇرادى دەگەن ءسوز بار. ءسىز بۇعان نە الىپ قوساسىز؟ – ات سىرىن جەتىك بىلەتىندەردەن وسىن­داي ءسوزدى مەن دە ەستىگەم. جالعان دەۋگە اۋزىم بار­مايدى. جىلقىنىڭ جەرشىلدىگىنە ەش نارسەنى تەڭگەرە المايسىڭ. جىل­قى­عا جەرىن ۇمىتتىرۋ ءۇشىن ىسكەكپەن كىرپىگىن جۇلادى دەگەن دەرەك بار. ارىعا بارماي, وتكەن عاسىردان ناقتى مىسالدار كەلتىرەيىن. 1910 جىلدارى ءجا­مەڭكە با­تىر تاشكەنتتە تۇراتىن قىر­عىز دوسى قى­دىرەكە اعايىن­شىلاپ كەلگەندە قار­قارا جاي­لاۋىن­دا كۇتىپ, قايتارىندا ءبىر ات مىنگىزىپ جىبەرىپتى. تاشكەنتكە بارعان­نان كەيىن الگى ات ءبىر كۇن تۇرىپ, ودان كەيىن قا­شىپ كەتەدى. ون سەگىز كۇن دەگەندە قار­قا­راعا كەلەدى. ايتۋشىلاردىڭ سوزىنە قارا­عاندا, ات كۇن­دىز-ءتۇنى جورىتا بەرمەگەن. تۇندە, كوبى­نە ەل كوزىنە ءتۇس­پەي ءجۇر­گەن كورىنەدى. قى­دىرەكە اتتىڭ قارقاراعا جەتكەنىن ەستىپ, «بۇل ءتىلى جوق دەمەسەڭ, ادامنان ار­تىق جانۋار ەكەن. ءوز جەرىندە جۇرە بەرسىن», دەپ سالەم ايتىپتى. – ات تا تويعان جەرىندە جۇرە بەرمەيتىن بولعانى عوي. – ارينە, تاعى ءبىر مىسالعا جۇگىنەيىن. 1960 جىل­دار­دىڭ ورتاسىندا موڭعوليادان ۆەتنامعا كوپ جىل­قى اكەتىلەدى. سونىڭ ىشىندە اربايكەر دەگەن ات ارحانگەي ايماعىنا قايتا قاشىپ كەلىپتى. بۇل اڭىز ەمەس اقي­قات.  كەلگەن سوڭ ءۇش كۇن ءبىر توبەنىڭ باسىندا سەندەلىپ تۇ­رىپ, ودان كەيىن جان تاپسىرىپتى. اتتى سول كەزدەگى موڭعوليا باسشىسى يۋ.تسەدەنبال كەلىپ كورىپتى. قازىر سول ارحانگەي ايماعىندا اربايكەر دەگەن قالا بار. اربايكەرگە موڭعولدار قالا تورىنەن ۇلكەن ەسكەرتكىش ور­ناتقان. سول ەلدەگى بايان-ولگەي ايماعىنىڭ 10 جىل­دىق تويىنا چويبولسان دا قا­تى­سادى. قازاقتار مارشال­عا كۇمىس ەر-توقى­مى­مەن كۇن­گەي­باي دەگەن ازا­مات­تىڭ جور­عا اتىن مىنگىزەدى. اتتى ۋلان-باتورعا ءما­شي­نەمەن جەتكى­زىپ بەرەدى. بىراق سول ات ەكى رەت ءوز جەرىنە قاشىپ كە­لىپ­تى. وسىنىڭ وزىنەن-اق جىلقىنىڭ كىندىك قانى تام­عان جەرىنە دەگەن ادالدىعىن اڭعارۋ قيىن بولماسا كەرەك. – تاريحتىڭ اتاسى سانالاتىن گەرودوت  ءبىزدىڭ بابالارىمىز تۋرالى: «كيىز ۇيدە تۇرىپ, جىلقى اسىراپ, قىمىز ىشەدى» دەپ جىلقى ونىمدەرىنىڭ ىشىندەگى قىمىزدى جوعارى باعالاعانى بەلگىلى... – بۇل راس ءسوز. شىنىندا, وسىدان جيىرما بەس عاسىر بۇرىن ءوزىڭىز ايتقان گەرودوتتىڭ: «ولار بيە ءسۇتىن اعاش كۇبىلەرگە ءپىسىپ, بەتىن قالقىپ الادى, بەتىندەگى قالقىماسى ەڭ جاقسى دەپ سانالادى. ونى اسا قا­دىر­لەيدى, قۇپيا ساقتايدى» دەگەن ءسوزى ءدال بۇگىن ايت­قان­داي ەستىلەدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق ءبىزدىڭ ارعى اتا­لارىمىز قىمىزدى قالاي اشىتقانىن كورۋگە بولادى. بۇل از دەسەڭىز, بوتاي زامانىنداعى قىش قۇمىرا­لاردى زەرتتەگەندە, ونىڭ ىشىنەن بيە ءسۇتىنىڭ قالدىعى ساقتالعانىن انگليا عالىمدارى وسى­دان ەكى جىل بۇرىن (2009 ج.) دالەلدەپ شىق­تى. ولار اتام زامانعى بيە ءسۇتىنىڭ جۇعىن­دىلا­رى­نىڭ قۇرامىن بۇگىنگى قىمىزبەن سالىستىرعاندا, كوپ ايىرماشى­لى­عى جوق ەكەنىنە كوزدەرى جەتكەندە, ۇلكەن تاڭدانىس ءبىلدىرىپتى. جىلقىنى جەتىك زەرتتەگەن وقىمىستىلار وزگە جۇرت­قا نان قانداي كەرەك بولسا, قىمىز قازاققا دا سون­داي قاجەت بولعانىن ايتقان. مىسالى, اتاقتى عالىم ۆ.ي. دال: «قىمىز ءىشۋدى ادەتكە اينالدىر­ساڭ, باسقا سۋسىنداردان گورى ونىڭ ارتىقشىلىعىن ەرەكشە سەزىنەسىڭ. وسىناۋ شيپالى سۋسىن اشتىق پەن ءشولدى بىردەن باسادى, دەنەڭدى سالقىنداتادى. ەگەر قىمىزدى ۇزبەي ىشسەڭ, ءبىر اپتادان سوڭ ءوزىڭدى سەرگەك سەزىنەسىڭ. دەنساۋلىعىڭ تۇزەلىپ, تىنىسىڭ كەڭيدى, ءجۇزىڭ جار­قىراپ شىعا كەلەدى. ونى باسقا قورەك ءتۇر­لەرى­مەن ەشبىر سالىستىرۋعا بولمايدى» دەسە, اتام زامانعى گرەك دارىگەرى گيپپوكرات: «ولار ءبىر جەردە مالدىڭ ءشوبى بىتكەنشە وتىرادى. ءشوپ بىتكەن ۋاقىتتا باسقا جەرگە كوشەدى. وزدەرى ءپىسىرىپ ەت جەيدى, بيە ءسۇتىن ىشەدى» دەپتى. ال قازاق­تىڭ «قىمىزدى كۇ­مىس ىدىسقا قۇيسا, ءدامى بال تاتيدى» دەگەن ءسوزىنىڭ دە استارى ەندى اقيقاتقا اينالا باستادى. «قىمىزدى ويلاپ تاپقان كوش­پەندىلەر, سەبەبى, ناعىز كوشپەندى تۇرمىس شىدامدى دا, جۇرىسكە مىقتى جىلقى وسىرۋمەن باي­لانىستى بولدى. نەگىزى قازاقتاردا قىمىز اشىتۋدىڭ كونە ءادىسى ءالى كۇنگە ساقتالعان, قى­مىز­دى تەرى ىدىستاردا ساقتايدى» دەگەن ل.پوتاكوۆ, كۇمىس ىدىس تۋرالى: «التايدىڭ تاس ءمۇسىن­دەرىندە كەسكىندەلگەن زەرەندەر مەن تۇركى زاما­نىن­داعى باي مولالاردان تابىلعان كۇمىس زەرەندەر كوش­پەن­دى مالشىلاردىڭ ەڭ سۇيىكتى سۋسىنى قىمىز قۇيۋعا ارنالعان بولۋى كەرەك» دەگەن بايلام ايتادى. – بۇگىندە قىمىز وندىرۋمەن تەك قانا گەرمانيا ەمەس, اۆستريا, گوللانديا, يتاليا مەملەكەتتەرى دە اينالىسا باستاپتى. ولار سۋسىن جاساۋمەن قاتار, قىمىزدان كوسمەتيكا, بالالارعا بالمۇز­داق, ت.ب. دايىندايتىن كورىنەدى. ال پروفەسسورلار زۇلحارناي سەيىتوۆ پەن اباي جان­عا­بىلوۆ قىمىز­د­ىڭ گەرمانيادا ەمگە ساتى­لا­تىنىن ايتىپ, نەگىزى ءسۇتتىڭ ەكى توپقا ءبولى­نەتىنىن, ءبىرى – كازەيندىك, ەكىنشىسى – ءالبۋميندى سۇتتەر ەكەنىن, قويدىڭ, ەش­كى­نىڭ, سيىردىڭ, تۇيەنىڭ سۇتتەرى كازەيندىك سۇتتەر تو­بى­نا كىرەتىنىن, ءالبۋميندى توپقا انا ءسۇتى مەن بيە­نىڭ ءسۇتى جاتا­تىنىن ايتادى. سول سەكىلدى بيە ءسۇتىن­دە لاكتوفەررين اتتى اقۋىز تۇزىلەتىنىن, ودان قازىر رەسەي عالىمدارى قاتەرلى ىسىككە قارسى ءدارى جاساپ جات­قانىن, سول اقۋىزدىڭ 1 گرامىنىڭ قۇنى 4 مىڭ اقش دوللارىنا تەڭ ەكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى. – مەن – جىلقى, ونىڭ ونىمدەرى, ات ابزەل­دەرىن زەرت­تەپ جۇرگەن تاريحشىمىن. ال بيە ءسۇتىنىڭ حيميا­لىق, بيولوگيالىق قۇرامى تۋرالى ءوزىڭىز ايتقان عا­لىم­دار سەكىلدى تاراتىپ ايتا المايمىن. ال قى­مىز­دىڭ ادام دەنساۋلىعىنا ەم ەكەنى ەش ءشۇبا كەلتىرمەيدى. «قىمىز قىرىق ءتۇرلى دەرتكە ەم» دەيدى قازاق. شىن­دىعىنا كەلسەك, جىلقىنىڭ باسىنان باستاپ با­قايىنا دەيىنگى بارلىق ونىمدەرى, تۋ بيەنىڭ تەرىسى, تەرلىگى, قىلى, ت.ب. ادامنىڭ قاجەتىنە جاراتىلادى. ءبىر كەزدەرى ەلىمىزدىڭ ءبىراز وڭىرىندە قىمىزبەن ەمدەيتىن شيپاجايلار بولىپ ەدى. قازىر ولاردىڭ بىردە ءبىرى جوق. – ساحالار قىمىز تۋرالى زاڭ قابىلداسا, رەسەيدە قىمىز وندىرەتىن 80-نەن استام فيرما, 48 ساناتوري بار ەكەن. – بۇعان قوسىلۋدان باسقا قولىمنان كەلەتىن ەش ايلا بولماي تۇر. قازىرگى قىمىز دەپ ءجۇر­گەنىمىزدىڭ كوبى مەنىڭ توپشىلاۋىمشا, تالاپقا ساي كەلمەيتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. سوندىقتان قىمىزدىڭ اتاجۇرتى, اتاسى رەتىندە بۇل ءىستى مەملەكەتتىك دارەجەدە قولعا الىپ, وزگەلەردەن اسىپ تۇسسەك, كەتكەن «مال» قايتار, بەرەكەسى كىرەر. سوندا اتالار سەنىمىن اقتارمىز. – قازاقتىڭ ابىرويىن قىمىزدان وزگە دە جىلقىعا ءتان قاسيەتتەرمەن شىعارۋعا بولاتىن شىعار. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە قانداي ۇسىنىستار ايتار ەدىڭىز؟ – ورنىنا كەلتىرە الساق, سول قىمىز قۇياتىن ىدىس­­تا­رى­مىز, ەر-تۇرمانىمىز قانداي؟ قامشى ءجا­نە قام­شى­گەرلىك ونەر شە؟! سالت اتقا ءمىنۋدىڭ قازاقى ۇلگىسى, جىلقى تەرىسىنەن جاسالاتىن بۇيىمدار, ات تاعالاۋ, حا­لىق مەديتسيناسىنداعى جىلقىنىڭ ءرولى, اتتىڭ با­بى مەن سىنى, جىلقى جانە ءسوز, ساز ونەرى, «تۋ ۇستاپ قۇ­لان جالدى تۇلپار ءمىندىم», دەپ «تۋ تۇبىندە تۋلاپ ءول­گەن قازىمبەت» قابانباي باتىردىڭ تۋىن: «قوس جەبە وندىرشەكتەن قادالسا دا, قازىمبەت تۋدىڭ سابىن جىبەرمەگەن» – نامىستىڭ كيەلى ءرامىزى تۇل­پار مەن تۋ, ونە­گەسى جىلقىعا قاتىستى مەرەكەلەر – وسىلاي كەتە بە­رەدى. جىلقى تۇستەرىنىڭ ءوزى 360-قا جەتەدى. مىسالى, قاراكوكتەن باس­تالاتىن جىلقى ءتۇسى 50-گە تاياۋ بولسا, ەر-تۇر­مان­نىڭ 15 ءتۇرى بار ەكەن. قامشى 23 تۇرگە ءبو­لىنسە, قامشىلاۋدىڭ ءوزى 25-كە جەتىپ جى­عىلادى. قازى  اتاۋلارى 20-دان اسادى. شىركىن, وسى قازى-قارتا, جال-جايامىزدىڭ ءوزىن زامانعا قا­راي جاڭعىرتساق, تا­لاپ­قا ساي وڭدەپ-وندىرسەك, تا­لاي­دى وزىمىزگە تارتار ەدىك-اۋ! قىمىزمۇرىن­دىق, اس, بايگە, قازىر تورتكۇل ءدۇ­نيە بەيبىتشىلىككە ۇمتى­لىپ وتىرعاندا, جىلقى جانە اسكەري ءىستى جاڭعىرتۋ جايىن ويلاستىرساق, وسىنىڭ ءبارى ءداۋىر­­گە قاراي قازاقتىڭ ميىنان جاڭعىرىپ شىققان قۇن­دىلىق دەگەن ويدى سانالارعا سىڭىرسەك ۇتىلماس ەدىك. مۇنى ءسوز جۇزىندە ەمەس, ناقتى ىسپەن اتقارساق, ۇتىلماس ەدىك. – كەيبىر ەلدەر جوققا جۇيرىك جەتپەيدى دەپ, جوقتان بار جاساپ جاتسا, ءبىز بارىمىزدى باعا­لاي الماي, وزگەلەردىكىن ورگە شىعارىپ, ءوزىمىز­دىكىن تومەن سۇيرەپ, اباي ايتپاقشى, بارى­مى­ز­بەن  كوزگە ۇرماي, كۇمىلجي بەرەتىنىمىز بار... – جوعارىدا ايتتىق, قازاق ەلى مەن جەرى جىلقى­نىڭ وتانى ەكەنىن. ەندەشە, جىلقىنىڭ وتانىندا جىلقىنىڭ مۋزەيى مىندەتتى تۇردە اشىلۋى كەرەك دەپ بىلەمىز.  جىلقىنىڭ ەلى بولماسا دا جىلقىعا مۋزەي اشقان مەملەكەتتەر الەمدە از ەمەس. ولاردىڭ قا­تارىندا اقش, انگليا, جاپونيا, فرانتسيا, جىلقى باعۋدى كوش­پەن­دىلەردەن ۇيرەندىك دەيتىن رەسەي, تاعى باس­قالار بار. بۇل يگىلىكتى ءىستى قالاي جۇزەگە اسىرۋ­عا بولادى دەگەن سەرگەك جاندار تابىلىپ جاتسا, مەندە ونىڭ كونتسەپتسياسى دايىن تۇر. كورشى قىتاي ەلىنىڭ ءۇرىمجى قالاسىنىڭ جانىنداعى سۇلۋ سانگۋ وزەنىنىڭ جاعاسىنان ونداعى باۋىر­لارىمىز 5-6 گەكتار جەر الىپ, «قازاق مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ» اشىق اسپان اس­تىنداعى مۋزەيىن جاساعان. بۇل قىتايداعى قانداس­تارىمىزدىڭ ەرەكشە وتانسۇيگىشتىگىن, ۇلتىنىڭ وتكەنىنە سەرگەك قارايتىنىن كورسەتەدى. وسىعان قول ۇشىن سوزىپ, قارجىلاي كومەكتەسكەن قىتاي ءمۇسىن­شىسى جانە ميلليونەرى جان ۋيني دەگەن ازامات ەكەن. – اقا, بىزدە ميلليونەرلەر ەمەس, ميللياردەرلەر دە بار عوي. – ءيا, بار ەكەنىن بىلەمىن. «قازاعىم, حالقىم, ءمى­نەزىڭ جارقىن. قازاقتىڭ ۇمىتپايىق اتا سالتىن», دەپ سولاردىڭ قۇلاعىنا جەتەر مە دەپ ايتىپ جات­قانىم عوي. جالپى, ءبىزدىڭ حالىق قامبار اتا «ۇرپا­عىنا» قا­رىزدار. 5 مىڭ جىل بويى مىنسەك كولىك, ىشسەك اس بو­لىپ كەلەدى. وسى كۇنىمىزگە جەتكىزگەن دە سول قىل­قۇي­رىقتار دەسەم, بىرەۋلەر داۋلاسا قويماس. شى­نىنا كەلگەندە, جىلقىمەن تاعدىرلاسپىز عوي. كەڭەس تۇسىن­دا قايتا-قايتا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇرىنا بەرگەنىمىز دە جا­سى­رىن ەمەس. ەندىگى جەردە, ۇلتىمىزدى ءور­كەن­دەتۋمەن قاتار, جىلقىنى دا وسىرسەك, ونىڭ تەرەڭ تامىرلى تا­ري­حىن وزگە جۇرتتارعا ءتۇسىن­دىرسەك, ونى­مەن مىنەزى­مىز­دىڭ دە ءبىر جەردەن شى­عىپ جاتاتىنىنا كوزدەرىن جەتكىزسەك, قازاق جۇرتى تاعى ءبىر قىرىنان تانىلار ەدى. جىلقى – ءتىلى جوق دەمەسەڭ تەكتى عوي. ەلدىڭ ۇرانىنا ءۇي­رەن­گەن جۇيرىك اتتار, سول ەلدىڭ ۇرانىن ايعاي­لا­ماسا, يەسىنىڭ اتىن اتاماسا شاپپاي قويادى ەكەن. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت.