جۇرەگى جالىن ەدى جۇماگۇلدىڭ

مىنە, وسى الپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭى مەن جەت­پىسىنشى جىلداردىڭ با­سىندا قىزىلوردا وبلى­سى, شيەلى اۋدا­نىنىڭ مەحانيزاتور قىزى جۇماگۇل ءدۇي­سەبەكوۆانىڭ ەسىمىن رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى جادى­نا توقي باستاعان. سەبەبى, سول قارساڭدا جۇ­ما­گۇل سىر ءوڭى­رىنە كەڭىنەن تانىمال بولىپ, ول ءجو­نىن­دەگى ما­قا­لالار مەن سۋرەتتەر رەسپۋبليكالىق باسى­لىم بەتتەرىندە ءجيى جارىق كورىپ, ەرەن ەڭبەك, جاسىن جىگەرىمەن جاس­تاردىڭ ناعىز كوشباسشىسىنا اينا­لىپ ۇلگەرگەن-ءدى. ءسويتىپ, ەندى-ەندى ەل قۇرمەتىنە بولە­­نىپ, جۇلدىز­داي جارقىراپ كەلە جاتقان دەر شا­عىندا ورنى تولماس وكىنىشكە تاپ بولعان. اتتەڭ, سول ءبىر قارعىس اتقان كۇندەگى وقىس وقيعا جۇماگۇلدىڭ وي-ارمانىن ويران ەتىپ, اقىرى ءومىرىنىڭ دە تۇبىنە جەتپەگەندە, كىم ءبىلسىن, ءبارى دە باسقاشا بولار ما ەدى؟! بىراق وعان تاعدىر جازباسا نە دەرسىڭ. ايتپەسە جۇماگۇلدىڭ ءومىر جولى دا ءاپ-ادەمى ءورىلىپ-اق كەلە جاتىر ەدى. ەڭ العاش بۋحگالتەرلىك كۋرستى ءبىتىرىپ, ءوزىنىڭ العاباس اۋىلىنداعى سول كەزدەگى كول­­حوز باس­قارما­سى­نىڭ توراعاسى ءاز­ىم­حان ىسمايىلوۆتىڭ كابينەتىنە جۇمىس سۇراي كەلگەن قارشاداي قاعىلەز قىز جۇماگۇلگە ازەكەڭ: – جۇماگۇل قالقام, بايقايمىن, سەنەن بىردەڭە شىعادى, قولىڭنان ءبارى دە كەلەتىن سياقتى. ناق قازىرگى كەزدە مىنا شارۋاشىلىقتىڭ جۇمىسىن ىلگەرى اپارۋ ءۇشىن جىگىتتەردىڭ نامىسىنا قامشى سالار تاپ وزىڭدەي ەتى ءتىرى, قايراتتى قىزدار كەرەك بولىپ تۇر. بالكىم, سەن كولحوزدىڭ ەسەبىن ەمەس, تەحنيكا­سىن جۇرگىزەرسىڭ, بۇعان قالاي قارايسىڭ؟ – دەپ ءبىر­اۋىق اعىنان اقتارىلىپ, ءسوز اراسىندا اعالىق اق­ىل-كەڭەسىن دە ايتا كەلىپ, نە كەرەك, ەرتەڭىنە كول­حوز­عا كەلگەن سۋ جاڭا, قىزىل «يۋمز-6» «بەلارۋس» تراكتورىنا كوپشىلىكتىڭ كوز الدىندا سالتاناتتى تۇردە وتىرعىزعان. سول جولى ازەكەڭ جينالعان جۇرتتىڭ الدىندا تۇرىپ: «قىزىل تراكتورعا قىزدار مىنەدى. ال, بەگايدار, – دەگەن مەحانيزاتور بۋراحانوۆقا قاراپ, – سا­عان تاپسىرما: مىنا جۇماگۇل قارىنداسىڭدى ءۇش كۇن ءىش­ىندە تراكتوردىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن ۇيرەتىپ, ماڭ­داي­الدى مامان ەتىپ شىعاراسىڭ, – دەپ سالماق ارتقان. شىنىندا, جۇماگۇل ءۇش كۇن وتپەي جاتىپ-اق تراكتوردى شىركوبەلەك اينالدىراتىن بولدى. مىنە, سودان باستاپ شارۋاشىلىقتىڭ قاي سالاسىندا بولسىن جۇماگۇلدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارى, ونىڭ تراكتورىنىڭ ىزدەرى سايراپ جاتاتىن. كوكتەم كەلدى دەگەنشە, تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى ءبىر تىنباي سوقامەن جەر جىرتىپ, ءدان سەۋىپ, جازداي مال ازى­­عىن دايىنداۋعا قاتىسىپ, كۇزدە كومبايننان قىر­مان­عا ءدان تاسىپ, قىس تۇسكەننەن الىس قىستاۋلار­دا­عى شو­پاندارعا تىركەمەسىن تىركەپ الىپ, وتىن-سۋىن, جەم­شوبىن جەتكىزىپ بەرۋمەن ەكى ورتانى جول قىلاتىن. اسىرەسە مال تولدەتۋ ناۋقانىندا شوپاندار كولحوز باسشىسى ازەكەڭنەن قوي كوشىرۋگە كوبىنە وزدە­رىنە جۇماگۇلدى جىبەرۋدى ءوتىنىپ, كەيدە ءوزارا تالاسىپ تا قالاتىنىن بۇگىندە جىگىت اعاسى جاسقا جەتكەن سول كەزدەگى مەحانيزاتور ارىپتەستەرى دە ارا-تۇرا ەسكە الىپ قويادى. جۇماگۇل بولسا جوق دەگەندى بىلمەيتىن. قايدا جۇمساسا دا تراكتورىن دارىلداتىپ الىپ تارتىپ بارا جاتقانىن كورەتىن جۇرت. قاشان كورسەڭ دە قاجۋ دەگەندى بىلمەيتىن, قاي جۇمىستى دا جاسىنداي جارقىلداپ ءجۇرىپ اتقا­را­تىن جۇماگۇلگە ءدال سول ورنى تولماس وكىنىشكە ۇرىن­دى­رار اقپاننىڭ ازىناعان ايازدى كۇنى اۋىلدان جىراق «ىرگەقۇم» قىستاۋىنداعى وتارعا تىركەمەسىمەن ءشوپ جەتكىزۋ جۇكتەلىپ, جانىنا وتاۋ تىككەندەرىنە كوپ وتپەي-اق, بۇدان ءۇش اي بۇرىن اسكەرگە الىنعان جارى سەنبەكتىڭ اعاسى امان الشىنباەۆ دەگەن ازامات پەن «قوي اشتان بۇرالىپ تۇر» دەپ تۇستەن كەيىن ەنتىگىن باسا الماي القىنىپ كەلگەن شوپاننىڭ ءوزىن دە قوسىپ بەرگەن. اۋىلدان كەشتەۋ اتتانعان قىزىن اياپ, سەرىك بولۋ ءۇشىن اكەسى ءجالي دە بىرگە ىلەسە شىققان. بۇلار بازاداعى قاز-قاتار تىزىلگەن ءشوپ مايالا­رىنا جەتكەندە كەش تە تۇسە باستاعان. امان مەن شوپان جىگىتتىڭ تىركەمەنىڭ ۇستىنە لاقتىرعان شوپتەرىن ورىن-ورنىنا رەتتەپ جايعاستىرىپ تۇرۋ ءۇشىن ءجالي اعا توبەگە كوتەرىلگەن. الدەن ۋاقىتتا ەكى جاقتان ايىرمەن لاقتىرعان ءشوپتى اكەسىنىڭ ورنالاستىرىپ ۇلگەرە الماي جاتقانىن كورگەن جۇماگۇل دە ونىڭ جانىنا بارادى. ءبىر ءسات امان قايناعاسى تىركەمەنى ماياعا جاقىنداتۋ ءۇشىن بۇلارعا ەسكەرتپەستەن رولگە وتىرىپ, وتالىپ تۇرعان تراكتوردى وقىستان سولق ەتكىزىپ قوزعاپ قالعانى سول, توبەدە قاننەن-قاپەرسىز ايىرمەن جۇمىس ىستەپ جاتقان ءجالي اعا دا, قىزى جۇماگۇل دە شالقالاپ بارىپ, جەرگە قۇلاپ تۇسەدى. قانشا دەگەنمەن الاپات سوعىستى دا باستان وتكەرگەن, ءومىر تاجىريبەسى بار جاكەڭ قۇلاپ بارا جاتىپ, جەرگە وڭتايىمەن ءتۇسىپ ۇلگەرگەنىمەن, دەنەسىن قاتتى اۋىرسىنادى. ايتكەنمەن, سونىسىنا دا قاراماي, كوكپەڭبەك كوك مۇزعا ارقاسىمەن قۇلاپ, قيمىلسىز جاتقان قىزىنا جانۇشىرا ۇمتىلعان. بىراق ءبارى دە كەش ەدى... بەل ومىرتقاسى زاقىمدانعان جۇ­ماگۇل اۋداننىڭ, ودان الماتىنىڭ اۋرۋحاناسىندا دا ۇزاق جات­قان­مەن ەم قونباي, اقىرى اۋىلعا جەتكىزىلىپ, توسەككە تا­ڭى­لادى. سوندا دا جاقسىلىقتان ءۇمىتىن ۇزبەي, تاعدى­رىمەن تايتالاسقان جۇماگۇل ءومىر ءۇشىن كۇ­رەسىن جالعاستىرا بەرگەن. دەگەنمەن, قاتال تاع­دىر­دىڭ تارتار «سىيى» مۇنىمەن عانا تىنباي, ءۇمى­تىمدى جالعار دەپ سەنىم ارتقان سەنبەگى بۇل جايدى اسكەردە ءجۇرىپ ەستىپ, ودان قايتقاندا جارىنا «جاع­دايىڭ قالاي؟» دەۋگە دە جاراماي, سول بويدا اۋىلدىڭ دا بەتىن كور­مەي, جەزقازعان اسىپ, ءىزىم-قايىم جوعالعان. جۇما­گۇل سوندا دا جاسىماي: «مەيلى عوي, اللا الدىنان جارىلقاسىن. تەك ونىڭ «قالايسىڭ» دەۋگە دە ازامات­تىعى جەتپەي, بەزە جونەلگەنى عانا جانعا باتادى. ونسىز دا مەن ونىڭ اياعىنا تۇساۋ بولماس ەدىم عوي» دەگەننەن ءارى اسپاي, كوڭىل تۇكپىرىندەگى وكپە-نازىن سىرتقا سەزدىرمەۋگە تىرىسىپ, ىشتە بۇگىپ قالعان. كوپ ۇزاماي جۇماگۇلدىڭ وسىنداي جاعدايعا تاپ بولۋىنا سەبەپكەر بولعان وجار مىنەزدى قايناعاسى امان دا ەلگە قارار بەتى قالماي, اۋىلدان ءۇي-ورمانىمەن باسقا جاققا قونىس اۋدارعان. ولار كەتكەنمەن, دوس-قۇربى, سىيلاس اعايىن جۇماگۇلدەن تەرىس اينالعان جوق. بىرگە وسكەن قۇربىسى, اۋىل جاس­تارىنىڭ سول كەزدەگى جەتەكشىسى رايا مۇحتاروۆا مەن ونىڭ جولداسى, اۋىلداعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ مەڭ­گە­رۋشىسى اعايدار ەكەۋى اسىرەسە كۇن قۇرعاتپاي كەلىپ, كوڭىلىن اۋلاپ كەتەتىن. وبالى نەشىك, شارۋاشىلىق باسشىلارى دا ءوز تاراپتارىنان قولدان كەلگەندەرىن جاساپ, كومەكتەسىپ-اق باقتى. ەمى تابىلار دەپ قاسىنا اناسى كۇلزايرانى قوسىپ, شاحتەرلەر ءجيى ۇشىرايتىن بۇل سىرقات جونىنەن تاجىريبەسى مول قاراعاندىنىڭ ايگىلى كلينيكاسىنا دا, قىرىم جاعالاۋىنىڭ كۋرورتتارىنا دا جىبەردى. بەل سوندا دا بەكي قويمادى. سول كەزدەگى «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى جاقىپجان نۇرعوجاەۆتىڭ 1975 جىلى ساۋىردەگى «مەزگىلسىز سولعىم كەلمەيدى» اتتى ماقالاسىنداعى: «اعالاردىڭ ايالى الاقانى, قۇربى-قۇرداستاردىڭ سەرگەك سەزىمتالدىعى جۇماگۇلدى ءالى-اق ءومىردىڭ قاي­ناعان ورتاسىنا ورالتار, ويتكەنى ادامنىڭ قۇ­دى­رەتى بارىنەن دە كۇشتى عوي...» – دەگەن ءۇمىتى دە اقتال­مادى. قايسار قىز سوندا دا كۇرەسىن توقتاتپاعان. ەندى ول ءومىرىن ونەرىمەن ورنەكتەۋدى قولعا الىپ, باۋىرىمەن جىلجي ءجۇرىپ, توقىمامەن شۇعىل­دا­نۋ­عا كىرىسكەن. اناسى كۇلزايرانىڭ كىشكەنتايىندا ويۋ-ورنەككە ۇيرەتكەنى وسى جولى كادەگە اسىپ, قول­عاپ توقۋدان باستالعان قادامى قۇتتى بولىپ, ونىسى شەشەسى مەن ءىنى-سىڭلىلەرىن اسىراۋعا جارايتىنداي كاسىبىنە اينالعان. تەلەديداردان كورگەن توقىما ۇلگىلەرىن دە جادىندا جاتتاپ, دەرەۋ قاعازعا ءتۇسى­رىپ, اينىتپاي شىعاراتىن. جاڭا ءسان ۇلگىلەرى بار كىتاپتار مەن گازەت-جۋرنالداردى دا الدىرتىپ, اۋىلداعى «بالاۋسا» ءانسامبلىنىڭ ساحناعا كيەتىن ۇلتتىق ناقىشتاعى بۇكىل كيىمىن دە جۇماگۇل فابريكا كونۆەيەرىنەن شىققانداي ەتىپ, ادەمى ويۋ-ورنەكتەرمەن بەزەندىرىپ توقىپ بەرەتىن. ونىڭ شەبەر قولىنان شىققان ءاربىر كيىم مەن بۇيىم ناعىز ونەر تۋىندىسىنداي اسەر قالدىراتىن. سودان دا جۇماگۇلدى جەرلەستەرى «قازاقتىڭ وستروۆسكيى» دەپ اتاپ كەتكەن ەدى. كەزىندە مۇنى جۇماگۇلدىڭ ءوزى دە ەستىپ, ىشتەي ريزا بولعانداي ەزۋ تارتقانى بار. بىراق ون سەگىز جىل بويى توسەككە تاڭىلۋ وڭاي ما؟! اقىرى سول توسەكتەن جامباسى تەسىلىپ, اياعى اي­ىقپاس قاتەرلى دەرتكە ۇلاسقان جۇماگۇل قىرىق­تىڭ قىرقاسىنا شىعار-شىقپاستان, ەلىمىزدىڭ تاۋەل­سىزدىگى جاريالانۋىنا ءتورت اي قالعاندا باقي دۇنيەگە اتتانىپ كەتە باردى. بۇگىندە جالىنداعان جىگەرى مەن اسقاق رۋحىن ايعاقتاپ وتكەن جۇماگۇل دە, اكەسى ءجالي مەن اناسى كۇلزايرا دا, قيماس قۇربىسى رايا دا, كەيىن اۋىل اسىپ, اۋاتكوم توراعاسى بولعان ازەكەڭ دە بۇل ومىردە جوق. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ەلدە بولعانىمدا كەزىندە اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا, قىزمەت اتقارعان, ماماندىعى اگرونوم بەگايدار ءجۇسىپوۆ دەگەن دوسىم: – وسى سەن باياعى جۇماگۇلدى, العاباستىق ءدۇي­سە­بەكوۆانى ايتام, بىلەسىڭ عوي. ەڭبەكتىڭ ناعىز ەرەن ۇلگىسىن كورسەتىپ, جالىنداپ تۇرعان شاعىندا ءومىر­دەن ءوتتى. ناۋقان كەزىندە مەنمىن دەپ كەۋدەسىن كەرگەن نەبىر جىگىتتەرىڭنىڭ ءوزى ونىڭ جانىندا ءجىپ ەسە المايتىن. «ءولدىڭ – ءوشتىڭ» دەگەن راس ەكەن, بۇگىندە سول جۇ­ما­گۇلدى دە ءبارى ۇمىتتى عوي. ايتپەسە اتىنا كوشە بەرىلىپ, مىنا «داڭقتى ازاماتتار اللەيا­سىنداعى» بيل­بورد­تاردىڭ قاتارىندا ونىڭ دا سۋرەتى جارقىراپ تۇر­سا, ەل ريزا بولماس پا ەدى, – دەپ ءبىر كۇرسىنىپ قويىپ ەدى. وسى اڭگىمەنىڭ شەت جاعاسى بيىلعى جىلدىڭ با­سىندا استانادا زيالى قاۋىمنىڭ ءبىرشاما وكىلدەرى باس قوسقان جەردە تاعى دا قىلاڭ بەرىپ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىندە جاۋ­اپ­تى قىزمەت اتقاراتىن زەينۇر دۇيسەنباەۆا قارىن­داسىمىز دا: – باق دەگەنىمىز ەلدىڭ ءبارىنىڭ بىردەي باسىنا قونا بەرمەيدى عوي. ايتپەسە جۇماگۇلدەي ەڭبەك ەتكەن قايراتتى قىزدار كەمدە-كەم. ءبىر بويىندا مۇ­قال­ماس جىگەر دە, قايسارلىق تا, تۋراسىن ايتىپ, ءتىلىپ تۇسەر وتكىرلىك تە بار. ەڭبەك ەرى بولۋعا ابدەن لايىق, اجارى دا ايداي ارۋدىڭ ءوزى ەدى. اتتەڭ, سول ءوزىنىڭ ءتيىستى باعاسىن الا الماي ومىردەن وتكەنى قان­داي وكىنىشتى, – دەپ تەبىرەنىپ تۇرىپ ەسكە الىپ ەدى. جۇماگۇل جايىندا مەنى دە تالايدان بەرى تول­عان­دىرىپ جۇرگەن وسى ءبىر جايلاردى ەڭبەك ەرى قا­رىنداسىمىز جادىرا تاسپامبەتوۆانىڭ تاياۋدا ءوت­كەن شيەلىدەگى جىلدىق اسىنا بارعانىمدا قوز­عاۋىما تۋرا كەلدى. جينالعان قاۋىم دا قول سوعىپ, قولداپ اكەتكەن. ەلدى كوركەيتۋ مەن حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا بايلانىستى قىرۋار ءىس تىندىرىپ وتىرعان اۋدان اكىمى نۇرلىبەك نالىباەۆ مىرزا دا بۇل ۇسىنىستى قولداپ, سول جەردىڭ وزىندە ورىنباسارلارىنا ناقتى تاپسىرما بەرىپ جاتتى. كەيىن جۇماگۇلدىڭ ءسىڭلىسى فاريداحان حابار­لاسىپ, كەشتەتىپ العاباستاعى ۇيىنە دە باردىم. كەزىندە جۇماگۇلمەن ەتەنە ارالاسقان قۇربىسى, مارقۇم رايانىڭ جولداسى اعايدار دا كەلىپ, ءبىراز سىردىڭ تيەگى اعىتىلدى. فاريداحان جۇماگۇلدىڭ قولىنان شىققان, ءالى كۇنگە دەيىن كوزدىڭ قارا­شىعىنداي ساقتاپ كەلە جاتقان توقىما كويلەكتەردى كورسەتتى. شىنىندا, عاجاپ ەكەن! قارابازاردان ەمەس, ەليتالى ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ كورنەكتى جەر­لەرىنەن ىزدەپ ءجۇرىپ ساتىپ الاتىنداي, وتە ساپالى توقىلعان بۇيىمدار, ناعىز ونەر تۋىن­دىلارى دەۋگە ابدەن لايىق. قايران, ءومىر-اي دەسەڭشى! وسىدان كەيىن اققان جۇلدىزداي بولىپ ومىردەن جولىن جارقىراتىپ وتكەن جالىن جۇرەكتى جۇماگۇلدى قالايشا ءولدى دەۋگە اۋزىڭ بارار. ءيا, ارتىندا ورلىك ونەگەسىمەن وشپەس ءىز قال­دىرعان جۇماگۇل ولگەن جوق! ونىڭ جەردەگى ءىزى جوعالماق ەمەس. ال جازيرانىڭ جۇماگۇلدەي جاۋھا­رى­نىڭ رۋحىن ءتىرىلتۋ – تىرىلەرگە امانات! مۇرات ك ۇلىمبەت. قىزىلوردا وبلىسى, شيەلى اۋدانى.