وتاندىق بيوتەحنولوگيا جەتىستىكتەرى حالىق يگىلىگىنە

«ويماق پىشسەڭ دە ويلاپ ءپىش» دەيدى حالقىمىز. بۇگىنگى كۇنى ءار ءدۇ­نيە­نىڭ ءوزىنىڭ شەگى مەن مەجەسى بو­لا­تىنى كوبىمىزدىڭ جادىمىزدان شى­عىپ بارادى. ماسەلەن, بارشا ادام­زاتتىڭ ريزىعى, نەسىبەسى – توپى­راقتا, قور­شا­عان ورتاعا ءنار بەرىپ وتىرعان دا, جان ءبىتىرىپ, تۇلەتىپ وتىرعان دا – توپىراق. الايدا, وسى كۇللى ءتىرشى­لىك­تىڭ كىلتى – توپى­راق­تىڭ دا قادىرىن با­عامداماسا قۋاتى سارقىلادى, نارىنەن ايرىلادى. عى­لىمدا مۇنى «توپى­راقتىڭ ەرو­زيا­عا ۇشىراۋى نەمەسە قۇنارلىلى­عى­نان ايرىلۋى» دەيدى. مىنە, سون­دىقتان دا الەمنىڭ الدىڭعى قا­تارلى ەلدەرى توپىراقتى كۇتۋگە, باپ­تاۋعا ۇلكەن ماڭىز بەرەدى. قازاقستاندا جەر شارىنداعى تو­پى­راق تۇرلەرىنىڭ تۇگەلگە جۋىعى دەرلىك كەزدەسەدى, سوندىقتان دا, ەلىمىزدە اگرارلىق سەكتوردى دامى­تۋ­دىڭ ءمۇم­كىندىكتەرى مول. مەملەكەتتىك ساياسات تا اگرارلىق سالانى دامىتۋعا ارنال­عان جاڭا تەحنو­لوگيالاردى ەنگىزۋدى ءوز باعدارىنا العان. الايدا, ۇكى­مەت­تىڭ بەلسەندى قولداۋىنا قاراماستان قازاقستان­نىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە تو­پى­راق­تىڭ جارامدىلىعى تومەندەپ, ەگىستىك ونىمدەرى جىلدان-جىلعا ازاي­ىپ بارا جاتقانىن بايقاۋعا بولادى, ياعني, ءبىز, قاراپايىم شارۋالار, دي­قاندار توپىراق ميكروبيولوگيا­سى­نىڭ الەۋەتىنە ارقا سۇيەۋىمىز كەرەك. بۇل ورايدا عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى­نا ۇسى­نىل­عان «قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنال­عان «كازبيوسيل», «ريزوۆيت-اكس», «باك­ويل-KZ» بيوپرەپارات­تاردىڭ تەح­نو­لو­گياسىن جاساۋ جانە ءوندىرىسىن ۇي­ىم­داستىرۋ» جۇمىستا­رى. بيولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور ا.سادانوۆ باستا­عان ءبىر توپ اۆتورلار – س. ايتكەلديەۆا, ن.گاۆريلوۆا, ي.راتنيكوۆا, ۋ.ىدىرىسوۆا, ۆ.كان, ە.شوراباەۆ بىرنەشە جىلدار­دان بەرى زەرتتەلگەن ىرگەلى ىزدەنىس­تە­رىنىڭ ناتيجەسىن قول­دانبالى پراكتي­كا­عا جالعاستىرۋى ارقىلى وندىرىسكە بۇرشاق تۇقىمداس داقىلداردىڭ ءونى­مىن ارتتىراتىن «ري­زوۆيت-اكس», مال ازىقتارىن ءسۇر­لەۋگە ارنالعان «كازبيوسيل», مۇ­ناي جانە مۇناي ءونىم­دەرىنىڭ قال­دىق­تارىمەن لاس­تانعان تو­پىراق­تار­دى تازارتۋعا ارنالعان «با­كويل–KZ» اتتى بىرقاتار بيولو­گيالىق پرە­پاراتتاردى ەنگىزۋ ارقىلى ءدا­لەلدەپ وتىر. اۆتورلاردىڭ ۇزاق جىلدار بو­يى تىنىمسىز عىلىمي ىزدەنىسى ءناتي­جە­سىندە توپىراقتى ازوتپەن بايىتاتىن «ريزوۆيت-اكس» بيوپرە­پاراتتارى جا­سالدى. قازاقستاندىق عىلىمنىڭ ءون­دىرىستەگى ءىرى جەتىستىگىنە بالاناتىن بۇل پرەپاراتتارعا بۇگىندە سۇرانىس كوپ. ويتكەنى, جاڭا پرەپاراتتار قال­دىقسىز تەحنولوگيا رەتىندە دە ما­ڭىزعا يە. بۇرشاق تۇقىمداس داقىل­داردىڭ ءونى­مىن ارتتىرۋعا ارنالعان «ريزو­ۆيت-اكس» بيوپرەپاراتىن ال­ماتى وبلىسىنىڭ سارقان, الاكول اۋ­دان­دارىنداعى جەكە شارۋاشى­لىق­تارى تاجىريبەگە ەنگىزدى. بۇل پرەپاراتتى قولدانۋ وتە ىڭ­عايلى. بۇرشاق تۇقىمداس داقىل­دار­دىڭ (سويا, جوڭىشقا, تۇيە جو­ڭىشقا, بۇرشاق جانە تاعى باسقا) داندەرىن سەبەر الدىندا پرەپاراتپەن وڭدەپ بارىپ سەپكەن جاعدايدا جىلىنا ءار گەكتارىنان 5-6 تسەنتنەر قوسىمشا ءونىم الىنادى. سونىمەن قاتار, ەگىستىك القاپتاردىڭ توپى­راعىندا 200-300 كيلو تازا بيو­لوگيالىق ازوت تو­پى­راقتا جينا­لا­دى. دەمەك, بۇرشاق تۇقىمداس داقىلداردان كەيىن اۋىس­پا­لى ەگىستىكتە وندىرەتىن داقىلداردىڭ ازوتقا دەگەن قاجەتتىلىگىن كەمىندە 2-3 جىلعا دەيىن قاناعاتتان­دى­را­دى. ياع­ني, مينەرالدىق ازوت تى­ڭ­ايت­قىش­­تا­رىن پايدالانباي-اق جو­عارى ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مال ازىعىنىڭ ساپاسىن ارتتى­را­تىن «كازبيوسيل» پرەپاراتى قا­زاق­ستان­نىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە كەڭىنەن پايدالانىلۋدا. ۇكىمەت جۇكتەگەن مال شارۋاشىلىعىن دا­مىتۋ ءارى جەتىلدىرۋ تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ساپاسى, قو­رەك­تىلىگى جوعارى مال ازى­عى قاجەت. جىلدان جىلعا جايى­لىم­دار مەن شابىندىقتاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن مال ازىعىن دايىنداۋ قي­ىن­عا سوعىپ وتىر. امانكەلدى سادانوۆ باستاعان عالىم-اۆتورلار بۇل ءما­سەلەنىڭ دە شەشىمىن تاۋىپ, مال ازى­عىن سۇرلەيتىن تيىمدىلىگى وتە جوعارى جاڭا وتاندىق «كازبيوسيل» پرەپا­را­تىن وندىرىسكە كەڭىنەن ەنگىزدى. بۇل پرەپاراتتىڭ تيىمدىلىگى, بىرىنشىدەن, ءبىر توننا وسىمدىككە بار-جوعى 1,5 – 3 گرامم قاجەت; ەكىن­شىدەن – سۇرلەنگەن ازىقتىڭ قاجەتتىلىگى ارتىپ, ءتورت ءتۇ­لىك ونىڭ 98 پايىزعا دەيىنگى مولشە­رىن پايدالانادى; ۇشىنشىدەن – ءوس­ىم­دىك قۇرامىنداعى بارلىق قورەكتىك زات­تار 85-90 پايىزعا دەيىن تو­لىقتاي ساقتالادى. ال كەپتىرىلگەن شوپتە قو­رەكتىك زاتتار مولشەرى 40 پاي­ىز­عا دەيىن جوعالىپ كەتەدى. سونىمەن قاتار, سۇرلەنگەن ازىقپەن قورەك­تەنگەن مال­داردىڭ ءونىمى دە ارتادى, ءسۇت ساۋ­ى­لى­مىنا 0,5 ليتر قوسىلىپ, مايلىلىعى 0,1 پايىزعا دەيىن كو­بەيەدى. جاسىراتىنى جوق, قورشاعان ور­تا­نى قورعاۋ, ەكولوگيالىق قاۋىپ-قاتەر قازاقستانداعى بۇگىنگى تاڭ­داعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. سوعان باي­لانىستى, اۆتورلار تو­پىراقتىڭ مۇ­ناي­مەن لاستانۋىنىڭ بيورەمي­ديا­تسيا­سى جانە بيوين­دي­كا­تسياسى ماسەلە­لەرىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىر. مۇناي وندىرەتىن ونەركاسىپتەردىڭ با­سىم بولىگى باتىس قازاقستان ايما­عىن­دا ورنا­لاسقاندىقتان, وسى اي­ماقتىڭ تابي­عي-كليماتتىق جاعدايى­نا بەيىمدەلگەن مۇنايدى توتىقتى­راتىن باك­تەريالارىنىڭ نەگىزىندە جا­سالعان «باكويل – KZ» وتاندىق بيو­پرەپاراتتارىن قوسشاعىل, جا­ڭا­­تالاپ, بايشوناس كەن ورىندا­رىنداعى مۇنايمەن لاستانعان جەرلەردى جانە West Dala جەكە سەرىكتەستىككە قاراستى پوليگونىندا دا­لا­لىق سىناقتاردان وتكىزىپ, ناتيجە­سىندە توپىراقتاعى مۇ­ناي قۇرامى­نىڭ 90 پايىزدان 98 پاي­ىزعا دەيىن تومەندەتكەنىن كورسەتتى. اتالعان بيوپرەپاراتتى قولدا­نىس­قا ەنگىزۋى ەكولوگيالىق ساۋىق­تى­رۋعا پايدالانىلىپ كەلگەن شەتەلدىك, رەسەيلىك تەحنولوگيانى نارىق­تان تىق­­سىرىپ, وتاندىق بيوپرە­پاراتتىڭ العا شىعۋىنا جول اشتى. اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋداعى توپى­راقتىڭ قۇ­نار­لىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن بۇرىن رەسەي مەن بەلورۋسسيا­نىڭ تەحنولوگي­يا­سى پايدالانىلا­تىن. امانكەلدى سا­دا­نوۆتىڭ باس­شى­لىعىمەن شىعارىل­عان جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ماڭىز­دى­لى­عى – تۇككە جارامسىز بولىپ قال­عان جەر­لەردىڭ قۇنارلىلىعىن قاي­تا قال­پىنا كەلتىرۋمەن قاتار, قور­شاعان ور­تانىڭ سالاماتتىلىعىن ارتتى­رۋعا دا ۇلكەن مۇمكىندىك تۋدى­رىپ وتىر­عا­نىن­دا. اتىراۋ وبلى­سىنىڭ وزىندە مۇ­ناي­مەن لاستانعان 200 مىڭ گەكتار اۋماق بار. اتالعان پرەپاراتتار ارقىلى وسى اۋماقتى توگىلگەن مۇ­ناي­دان تازارتىپ, قايتا گۇلدەن­دىرىپ, جازيرا مەكەنگە اينال­دىرۋعا ءمۇم­كىندىك مول. وتاندىق ميكروبتىق پرەپارات­تار­دىڭ وندiرiسكە كەڭ اۋقىمدا ەنگi­زىلۋi – ەلىمىزدىڭ يمپورت الماست­ى­رۋى­نا ءمۇم­كىندىك بەرەدى, رەسپۋبلي­كانىڭ ەكس­پورت­تىق الەۋەتىن جوعار­ى­لاتادى, مال شارۋاشىلىعىنىڭ جەم بازاسى­نىڭ بiرقالىپتى دامۋىنا جانە اۋ­ىل­شا­رۋاشىلىق ءونiمi ءوندi­رiسiنiڭ ءوسۋi­نە سەبەپشى بولادى, سون­داي-اق, تا­بيعي ور­تانىڭ ساۋىعۋىنا مۇمكiندiك تۋعى­زا­دى. اۋىل شارۋا­شىلىعى جانە قورشا­عان ورتانى قورعاۋعا ارنالعان قازاق­ستاندىق عا­لىمداردىڭ بيولو­گيا­لىق پرەپارات­تارى – بiزدiڭ رەس­پۋب­ليكا­مىزدىڭ بىردەن-ءبىر جەتىستىگى, ال اۆتورلار ۇجى­مى عىلىم مەن تەحنيكا سا­لا­سىن­داعى قازاقستان رەسپۋب­ليكاس­ى­نىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنا لايىق. ديليارا ايعوزينا, «بۋدان» اۋىلشارۋاشىلىق ونەركاسىپتىك كووپەراتيۆى عىلىمي-سەلەكتسيالىق توبىنىڭ جەتەكشىسى, شوقان مۇكەەۆ, «ادال» اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ باستىعى, مالىك سادىقوۆ, «ازيك» جاۋاپكەرشiلiگi شەكتەۋلi سەرiكتەستiگىنىڭ ديرەكتورى. الماتى.