08 شىلدە، 2011

سازگەر تۋرالى قويىلىم

309 رەت كورسەتىلدى
استانا قالالىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باس­تا­ماسىمەن، «ناز» مەملەكەتتىك بي» تەاترى­نىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن ەلورداداعى ك.باي­سەيى­توۆا اتىن­داعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا «نۇرعيسا» حورەوگرافيالىق سپەك­تاكلىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. – قازاقتىڭ ايگىلى كۇيشى-كومپوزيتورى، داۋلەسكەر دومبىراشى، «وتىرار سازى» ەتنوگرا­فيا­لىق-فول­كلور­لىق وركەسترىنىڭ جەتەكشىسى نۇرعيسا تىلەندى ۇلى ءوزىنىڭ 73 جىلدىق عۇمى­رىندا قازاق حال­قىنىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن، ءماندى دە ماعىنالى شىعارمالارىمەن بايىتقان تۇلعا. كوزى تىرىسىندە دە، ومىردەن وتكەننەن كەيىن دە ونىڭ تالانتىنا باس يمەگەندەر كەمدە-كەم. داڭقى اسقان كومپوزيتوردىڭ ءسابي كەزەڭىنەن باستاپ، بالالىق شاق، مۋ­زىكاعا بەيىمدەلۋ بارىسى، سوناۋ سوعىس جىلدارى مەن ودان كەيىنگى كە­زەڭدەگى مۋزى­كاداعى قاي­راتكەرلىگىن، كۇيشى-كوم­پوزي­توردان حالىق قاھا­ر­مانى اتانعانىنا دەيىنگى كەزەڭدى قامتىعان قويىلىم «دۇنيەگە كەلۋى»، «بالالىق شاق»، «جاستىق شاق»، «شىڭدالۋ»، «الىپ تۇلعا» دەگەن بەس ءبولىم ارقىلى كورىنىس تاپتى. قويىلىمنىڭ پرەمەراسىن تاماشالاۋ ءۇشىن جينالعان قاۋىمنىڭ كوپتىگى زال ىشىنە قويىلعان قوسىمشا ورىندىقتاردان انىق بايقالدى. قويىلىم 1925-1927 جىلدارداعى الاتاۋ بوكتەرىندە ورنالاسقان قازاق اۋىلىنىڭ جازعى جايلاۋعا كوشكەن كەزىنەن باستالادى. ساحنا تورىندە – ەل تىنىسى. ەلگە سىيلى جىر ءدۇلد ۇلى جامبىل دا وسى ورتادا. جايلاۋدا اۋىل اقساقالدارى «ەرۋلىك» تويىن جاريالاپ، ەلشىلەر ارقىلى كورشى ايماقتار تويعا شاقىرىلۋدا. الاتاۋ بوكتەرىنىڭ اقىندارى، بالۋاندار، كوكپارشى شاباندوزدار، سال-سەرىلەر مەن ءانشى-دومبىراشىلار، قولونەر شەبەرلەرى، سونداي-اق كەستەشى قىزداردىڭ كەلگەندەرى جاريالانىلىپ، ەلگە تانىستىرۋ ساتىندە دۇنيەگە ۇل كەلەدى. بۇل ءسابي – نۇرعيسا بولاتىن. وسىلايشا، بۇل ءبولىم بالالىق شاققا ۇلاسىپ، بالا نۇرعيسانىڭ ومىرىنەن تولىق سىر شەرتتى. كەلەسى كورىنىستە، اسىر سالىپ ويناپ جاتقان بالالار اراسىنا جامبىلدىڭ دومبىراسىن الىپ، بالا كۇيشى نۇرعيسا كەلدى. ول وتىرا قالىپ، كۇي شەر­تە باستاعاندا، بارشا بالا ونەرىنە سۇيسىنە قاراپ قاسىنا وتىرا قالىپ، ءان اۋەزىنە ەنە ءتۇس­كەندەي اسەر قالدىرىپ جاتتى. جانىنان ءوتىپ بارا جاتقان احمەت جۇبانوۆ دومبىرانىڭ دىبىسىن ەستىپ، سىرتىنان با­قىلاپ، تىڭداپ تۇرا قالىپ، ونىڭ بويىنا بىتكەن دارىنى مەن تابيعي قابىلەتىنە قايران قالىپ، قولىنان جەتەكتەپ وزىمەن بىرگە الىپ كەتەدى. وسى كەزدە سۇراپىل سوعىس جايلى ەل ىشىنە سۋىق حابار كەلىپ، اسكەر قاتارىنا جارامدى دەگەن جىگىتتەر، ەل اعالارى سوعىسقا اتتانىپ جاتقان تۇستا جاس نۇرعيسا دا ءوز ەركىمەن سو­عىسقا سۇ­را­نۋى كوركەم سۋرەتتەلگەن. جەڭىس تۋى جەلبىرەپ، سوعىستان امان قايتقان ازامات قولىنا نوتا جازبالارىن الىپ ماسكەۋگە اتتانادى. ول جاقتا ۇستازداردان ءتالىم-ءبىلىم الىپ، ديريجەرلىكتىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنىپ، شەبەر كۇيشى-دومبىراشى، كاسىپقوي ديريجەر رەتىندە الما­تىعا ورالادى. ءسويتىپ، كەمەلدەنگەن كەزىندە نۇرعيسا ءبىر بويجەتكەندى كەزدەستىرىپ، ونىڭ بويىنداعى ايەل زاتىنا بىتكەن سۇلۋلىق پەن نازىكتىكتى بايقاپ، عاشىقتىق سەزىمدەرى كوكىرەگىنە جىر قوسىپ، ەرەكشە شابىت بەرگەن ەدى. بۇل كەزدە حالىق نۇر­عيسانى ناعىز تالانت يەسى رەتىندە مويىنداعان بولاتىن. قويىلىم نۇرعيسانىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «وتىرار سازى» ەتنوگرافيالىق-فولكلورلىق وركەس­ترىنىڭ اشىلۋىمەن جانە سازگەر شابىتىنىڭ شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن تۇسى مەن كسرو حالىق ءارتىسى اتاعىنا يە بولعان كەزەڭدى دە قامتىعان ەكەن. ال ونىڭ سوڭى حالىق قاھارمانى اتاعىنا يە بولۋىمەن جالعاستى. حورەو­گرا­فيالىق قويىلىم كومپوزيتوردىڭ «سارىجايلاۋ»، «ءوز ەلىم»، «كۋا بول»، «اتا تولعاۋى»، «قۇستار ءانى»، «القيسسا»، «جان ساۋلەم» شىعارمالارىمەن اجارلانا ءتۇستى. قويىلىمدى كومپوزيتوردىڭ جۇبايى داريعا تىلەندى كەلىنى تاماشالاپ، ءوزىنىڭ جۇرەكجاردى العىسىن ءبىلدىردى. جۇلدىز ءبايدىلدا.
سوڭعى جاڭالىقتار

پاگانيني

ونەر • كەشە

وتىز جىلدىققا وي قورىتقان

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار