ءوڭىر تاريحىنىڭ وشپەس ايشىقتارى

قر جەر قويناۋىنىڭ قۇرمەتتى بارلاۋشىسى, اي­ماقتان شىققان ءبىرىنشى گەولوگ وزەن, سولتۇستىك بوزا­شى, قاراجانباس كەن ورىندارىن العاش اشۋشى ءادىل نۇرمانوۆتى اڭگىمەگە تارتتىق. – ءادىل مولداش ۇلى, ءسىز ءوزى­ڭىز تۋىپ-وسكەن ماڭعىستاۋدىڭ قا­زى­نا بايلىعىن يگەرۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسقان ارداگەر-اعاسىز. ماڭ­عىستاۋ مۇنايىنىڭ جارتى عا­سىر­لىق تويى تۇسىندا اڭگىمەنى ءومىر جانە ەڭبەك جولىڭىزدان باس­تاساڭىز دەگەن تىلەك بار. – مەن ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ شايىر اۋىلىندا تۋىپ-ءوستىم. 1957 جىلى قازمۋ-دىڭ گەولوگيا فاكۋلتەتىن ينجەنەر-گەولوگ مامان­دى­عى بويىنشا ءبىتىردىم. قازمۋ-ءدى بىتىرگەن جىلى ماڭعىستاۋدا «ماڭ­عىستاۋمۇنايگازبارلاۋ» ترەسى قۇرى­لىپ, ەڭبەك جولىم سوندا باس­تال­دى. سودان 41 جىل بويى گەولوگ-بارلاۋ­شى رەتىندە ەڭبەك ەتتىم. وسى ۋاقىت­تاردا ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ تاۋى مەن تاسىن تىنىمسىز ارالاپ, 70-تەن استام مۇناي-گاز كەن ورىن­دارى­نىڭ قۇ­رى­لىمىن انىقتاۋعا قاتىستىم. نەبىر ىرگەلى ىستەردىڭ باس­تاۋىندا ءجۇرىپ شارشاپ, شال­دىعۋدى بىلمەدىك. ماق­ساتىمىز جەر استىنداعى قازىنا بايلىقتى حالىقتىڭ كادەسىنە تەزدەتىپ جاراتۋ, تۋعان جەردى تۇلەتۋ بول­دى. سول ارمان – ماقسات ورىن­دال­عانىن كورىپ وتىرمىز. – اڭگىمەنىڭ باسىندا ايتقا­نىمىزداي  ايماقتان شىققان ءبىرىنشى گەولوگ رەتىندە ءدال سول جى­لى العاش قۇرىلعان «مۇناي­گاز­بارلاۋ» ترەسىندە ەڭبەك جولىڭىز باستالىپتى. سوندا  ماڭعىس­تاۋ­دا گەولوگيالىق ىزدەستىرۋ جانە مۇ­ناي-گاز بارلاۋ جۇمىستارى سول 1957 جىلدار قاي جەرلەردە قالاي جۇرگىزىلگەنى ەسىڭىزدە بولار؟ – جالپى, ماڭعىستاۋ ولكەسىن زەرت­تەۋ جۇمىستارى ارىدەن باس­تا­لادى. 1887 جىلى ورىس گەولوگى ن.اندرۋسوۆ ولكەگە بىرنەشە رەت ارنايى كەلىپ زەرت­­تەۋ جۇرگىزگەن. 1915 جىل­دارى ءول­كە گەولوگياسىندا كەزدەسكەن شوگىندى­لەر­دىڭ تابيعي ورنالاسۋ كەستەسى حا­لىق­­ارالىق جۇيەدە جاسالدى. 1957 جىل­­­دان باستاپ, بارلاۋ جۇمىس­تا­رى كەڭ كولەمدە ءجۇردى. سونىڭ ءناتي­جە­سىن­دە ايماقتىڭ جەر استى قۇرى­لى­سى زەرت­تەلىپ, مۇناي مەن گاز ىركىلگەن پەرسپەكتيۆالى قۇرىلىمدار ورنا­لاس­قان ايماقتار بەلگىلەندى. ايماقتىڭ مۇ­ناي مەن گاز جونىندەگى كارتاسى جا­سالدى. ىزدەستىرۋ جۇمىستارى وداق­تىڭ ورتالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋتتارى عالىمدارىنىڭ ۇسىنىسى بو­يىنشا بوزاشى تۇبەگىندە, تۇپقا­را­عان تۇبەگىندە ءجۇردى. وڭتۇستىك ماڭ­عىس­تاۋداعى تۇبىجىك, قاراساز, تاسباس الاڭدارىنداعى قازىلعان ۇڭعىلاردان مۇناي مەن گاز الىنبادى. ءتىپتى, بوزا­شى دوڭىندە قازىلعان ۇڭعىدان سۋ بۇر­­قاعى اتقىلاپ, مۇناي مەن گاز تابۋ مۇمكىندىگى از دەگەن قورىتىندى دا جاسالدى. ال 1959 جىلى جەتىباي الا­ڭىندا بۇرعىلانىپ جاتقان № 1 ۇڭعى 2653 مەتر تەرەڭدىككە جەتىپ توقتاپ قالدى. 1960 جىلى جەتىبايداعى № 2 ۇڭ­عى­نىڭ زابويىنان جىنىس ماي سىڭگەن ساز ارالاس قۇم  شىقتى. بۇل مۇنايلى قاباتتاردى ايعاقتادى. 1961 جىلى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭ­عى كۇندەرىندە № 6 بارلاۋ ۇڭعىسى 2430 مەترلىك تەرەڭدىكتە توقتاپ قا­لىپ, وعان ناسوستىق-كومپرەسسورلىق قۇبىر جىبەرىلە باستايدى. باتىل دا, جاۋاپكەرشىلىگى وتە اۋىر شەشىمدەر الۋ قاجەتتىگى تۋعان ساتتەر باستالدى. قورقىنىشتى كەزەڭدەر ارتتا قالىپ 1961 جىلدىڭ شىلدە ايىندا №6 ۇڭ­عىدان ەرىتىندى اسىپ توگىلەدى. قاتتى گۇرىل ەستىلىپ, مۇنايدىڭ دۇلەي سەلى اسپانعا اتىلادى. ءسويتىپ, جەتىباي­داعى ن.پەتروۆتىڭ بريگاداسىنىڭ №6 تەرەڭ بۇرعىلاۋ ۇڭعىسىنان ات­قى­لاعان العاشقى مۇناي بۇرقاعى ماڭ­عىستاۋ مۇنايلى ايماعىن بۇكىل كە­ڭەستەر وداعىنا جاريا ەتتى. شى­نىن ايتسام ول كۇنگى قۋانىشتى سوزبەن اي­تىپ جەتكىزۋ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. سول ءبىر قيىن كەزدەردە ىستەلگەن ەڭبەك ەش كەتپەدى. ەلەۋسىز دە قالعان جوق. 1966 جىلى ماڭعىستاۋ مۇنايىن اشقان ج.دوس­مۇحامبەتوۆ, ب.دياكونوۆ, ش.ەسەنوۆ, ە.يۆانوۆ, ن.يماشەۆ, ن.كالينين, ح.ماحامبەتوۆ, ۆ.ماتۆەەۆ, ۆ.توكارەۆ, ن.چەرەپانوۆ, ح.ءوز­بەك­قا­ليەۆ­تەر­گە لەنيندىك سىيلىق بەرىلدى. وسى تۇس­تا قاتارىمىزدا ءجۇر­گەندەرى دە, ءومىر­دەن وزعاندارى دا بار, ءبىراز ءارىپ­­تەس­تەرى­مىزدىڭ ەسىمىن اتاۋ ءلازىم سياق­تى. ولار ق.مىرزاعاليەۆ, ح.ءتا­جيەۆ, ق.قا­زيەۆ, ج.ءداۋىتوۆ, ب.ءابى­­شەۆ, گ.بال­مۇحانبەتوۆ, تاعى باس­قا­­لا­رى ەدى. ءجۇز­دەگەن ادامدار وردەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. كەيىن مۇ­ن­اي ءوندى­رىلە باستاعان كەزدە ت.قا­دى­روۆ, ا.ەرەمين, س.رىسقاليەۆ, گ.شەۆ­­­چەنكو, س.جال­­عاس­باەۆ, ت.قازبەكوۆ سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانىپ, ب.قوس­­ما­عان­بە­توۆ, ا.قا­دىموۆا كسرو مەملەكەتتىك سىي­لىعى­نىڭ يەگەرى بولدى. س.وتە­باەۆ, ر.وتە­سىنوۆ, ن.ماراباەۆ, ن.بەك­بو­سىنوۆ, ل.قيىنوۆ, س.قىرىم­قۇلوۆ, ج.جان­عازيەۆ, تاعى دا باسقا ازاماتتار مۇ­ناي ونەركاسىبىن وركەن­دە­تۋگە ۇلەس قوسىپ, ەسىمدەرى ەلگە بەلگىلى بولدى. تاعى ءبىر قۋانارلىعى ەلباسى­مىز ن.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن, ۇكى­مەتىمىز ايماقتىڭ ەكونوميكاسىن قارقىندى دامىتىپ, حالىقتىڭ الەۋ­مەت­تىك جاعدايىن جاقسارتا تۇسۋدە. مەن مۇنى مۇنايشىلار ورداسى جا­ڭا­وزەندەگى وڭ وزگەرىستەردەن انىق بايقاپ ءجۇرمىن. مىسالى ءبىر عانا جا­ڭاوزەن قالاسىن دامىتۋعا 2009-2012 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوس­پار قابىلدانىپ, وعان 429 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپتى. قالادا ەكى جىلدا 50-گە جۋىق الەۋمەتتىك-نىساندار پاي­­دالانۋعا بەرىلگەن. وسىنىڭ ءبارى مۇنايشىلار ءۇشىن جاسالۋدا. كەيىنگى تولقىن جاستاردىڭ وسى يگى ءداستۇردى جالعاستىرا تۇسۋلەرىن قالار ەدىم. –  بۇگىنگى اڭگىمە بارىسىندا قۇ­جاتتارىڭىزدىڭ اراسىنان ءار جىل­دارى كسرو-نىڭ گەولوگيا ءمينيسترى ە.كوزلوۆسكيدىڭ قولى قو­يىلعان «وزەن, قاراجانباس, سول­تۇستىك بوزاشى كەن ورىندارىن ال­عاش اشۋشى ءادىل نۇرمانوۆقا» دەگەن ديپلومداردى كورىپ وتىر­مىز. وسىنداي ەلگە ىرىس, حالىق­قا با­قىت سىيلاعان ساتتەردى ەسكە العان­دا قانداي كوڭىل-كۇيدە بولاسىز؟ – ازاماتتاردىڭ, ارىپتەس ءىنى­لە­رىم­­نىڭ ىستىق لەبىزىنە راحمەت. جال­پى مەن جوعارىدا ايتقا­نىم­داي ءوزىم تاڭداعان گەولوگ مامان­دى­عىنان ءبىر ساتتە اجىراماعان ادام­مىن. ويتكەنى, مەن وسى مامان­دىقتى جەر قوي­ناۋىن­داعى باي­لىق­تى حالقىمنىڭ قاجەتىنە, ەلىمنىڭ ەرتەڭىنە جاراتۋعا ۇلەس قوس­سام دەگەن نيەتپەن تاڭ­دا­دىم. جوعارىدا ايتقانىمداي جەتىبايدان مۇناي تابىلعان سوڭ ەندىگى كەزەك وزەن باعىتى بولدى. وزەن جاق­تى بەلگىلى گەولوگ ۆ.كوزمەدەميانسكي ەكەۋىمىز بىرگە ارالاپ, تەرەڭ بۇر­عىلاۋ جۇمىستارىن ۇسىندىق. ول 1961-1967 جىلدارى ناقتى ناتيجە بەردى. بارلاۋ جۇمىستارى وندىرىستىك مۇناي جانە گاز قورلارى بارلىعىن كورسەتتى. كۇز­دە بۇرعىلاۋ شەبەرلەرى ع.ءاب­دىرا­زاقوۆ­تىڭ بريگاداسىنىڭ ك-18 ۇڭعى­-سىنان گاز, ال م.كۋلەبياكيننىڭ № 1 ۇڭعىسىنان تازا مۇناي الىندى. ال جاڭاعى ارىپتەستەرىمنىڭ سوزىنە ورالسام بوزاشى مۇنايىن تابۋدا ءتۇرلى جاعدايلار بولعانى راس. جەتىباي, وزەننەن كەيىن نازارىمىز سولتۇستىك بوزاشىعا اۋدى. بىراق ءتۇرلى سەبەپتەرمەن قاراجانباس الاڭىن بۇرعىلاۋ 1973 جىلعى جوسپارعا ەنبەي قالدى. 1974 جىلعى جوسپارعا قوسۋعا كەلىسىم الىندى. بىراق بەكىگەن جوسپاردان حابار بولماي-اق قويدى. جوعارىداعى باسشىلار دا اسىقپادى. ساتسىزدىك بولا قالسا باس كەتەتىندەي جاعدايدا مەن ءبىر باتىل قادامعا باردىم. بۇرعىشى شەبەر س.تايانوۆقا ك-12 ۇڭعىنى قازۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, ىسكە كىرىسىپ كەتتىك. 200, 300, 302 مەتر تەرەڭدىكتەن 1974 جىلى 26 قاڭتاردا بوزاشىدا ال­عاشقى مۇناي بۇرقاعى اتىپ, تاريحقا جازىلدى. ءسويتىپ, بەكىمەگەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى قارا التىنعا قول جەتكەنى بار. ال قالامقاس مۇناي الاڭى 1976 جىلى 30 قاڭتاردا اشىلدى. بەلگىلى گەو­لوگتار ح.وزبەكقاليەۆ, ۆ.توكارەۆ ۇشەۋمىز بىرىگىپ جاساعان جاڭا ءادىسى­مىز ناتيجەسىندە قاراجانباس, سول­تۇس­­تىك بوزاشى, قالامقاس مۇ­ناي الاڭ­­دا­رى بۇرىن-سوڭدى بولم­ا­عان وتە قىس­قا مەر­زىمدە ياعني, ءۇش-اق جىلدا ءوندى­رىس­تىك باعا الدى. بۇل ءادىسىمىز 1978 جى­لى كەڭەستەر ودا­عى­نىڭ كەن قورلارى جونىندەگى كوميتەتتە جوعا­رى باعامەن قابىل­دا­نىپ, بەكىتىلدى. جا­ڭا­عى ايت­قان كوز­سىز باتىرلىعىم­نىڭ بەلگىسى رە­تىندە قاراجانباس كەن ­ور­نى­نىڭ ءتو­رىن­دەگى ك-12 قۇرىلىم­دىق ۇڭ­عىن­ىڭ ور­­نىن­دا بيىك تۇعىرلى تاقتا تۇر. سون­دا ال­عاش­قى اشۋشى رەتىندە مە­نىڭ جانە بۇر­عىلاۋ شەبەرى س.تايا­نوۆ­تىڭ ەسىمدەرى التىن ارىپپەن جا­زىلىپ, قو­يىلعان. ءوت­كەن كۇندە بەلگى بار دەگەن وسى. – ءادىل مولداش ۇلى, ءسىز سوناۋ الپىسىنشى جىلداردا ازاماتتار قول جەتكىزگەن تابىستارعا توقتال­دىڭىز. ءوزىڭىز جايلى ءوندىرىپ ەش­تەڭە ايتپادىڭىز عوي... – مەن قاتارداعى قاراپايىم گەولوگ رەتىندە ەڭبەگىمنىڭ جەمىسىن كور­دىم. جيىرما جىل بويى ماڭ­عىس­تاۋ گەولوگيالىق ىزدەستىرۋ ەكس­پەدي­تسيا­سىنىڭ باس گەولوگى, ون جىل­داي باس­تىعى بولدىم. بىراق ەش­­قاشاندا گەولوگ ەكەندىگىمدى ۇمىت­­پادىم. ىزدەندىم, وقىدىم. سو­نىڭ ناتيجە­سىن­دە 50-دەن استام عىلىمي-گەولوگيا­لىق ماقالالار مەن مونو­گرافيا­لار­دىڭ اۆتورى بول­دىم. ءماس­كەۋ, پەتەربۋرگ, الما­تىدان بو­زا­شى, ءۇستىرت مۇ­ناي-كەن ورىندارى جايلى زەرتتەۋ كىتاپ­تارىم جارىق كوردى. ەڭبەك قى­زىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن, ونداعان مەدالمەن ماراپاتتال­دىم. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جولامان بوشالاق.