05 شىلدە، 2011

ماڭعىستاۋ مۇنايىنا – 50 جىل

724 رەت كورسەتىلدى
«مۇناي مەن گاز – قازاقستاننىڭ باستى شيكىزات بايلىعى، ونىڭ بولاشاق گۇلدەنۋىنىڭ نەگىزى» نۇرسۇلتان نازارباەۆ. 1961 جىل. 5 شىلدە. جەتىباي جەرىندەگى بۇرعىلاۋ شەبەرى نيكولاي پەتروۆتىڭ №6 بارلاۋ ۇڭعىسىن قازۋ كەزىندە قۋاتتى مۇناي بۇرقاعى اتقىلادى. حالىق جازۋشىسى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتساق، سول كۇننەن باستاپ ۇيقىداعى ارۋ وياندى. قازىنا تولى التىن ساندىقتىڭ قاقپاعى ايقارا اشىلدى. مىنە، سودان بەرى 50 جىل. ماڭعىستاۋدىڭ حح عاسىر كەرەمەتتەرىنىڭ ۇلى ساناتىنا قوسىلعانىنا جارتى عاسىر تولىپتى. 1961 جىلى قىركۇيەك ايىندا بۇرعىلاۋ شەبەرى عازيز ابدىرازاقوۆتىڭ №18 بۇرعىلاۋ ۇڭعىسىنان وزەن كەن ورنىندا ماڭعىستاۋدا تۇڭعىش تابيعي گاز بۇرقاعى، ال سول جىلى جەلتوقسان ايىندا بۇرعىلاۋ شەبەرى ميحايل كۋلەبياكيننىڭ №1 ۇڭعىسىنان وزەن كەن ورنىنىڭ العاشقى مۇناي بۇرقاعى اتقىلادى. 1964 جىلدان باستاپ تەڭگە، تاسبولات، قاراماندىباس، شىعىس جەتىباي، قانسۋ، جالعىزتوبە، ارمان، شىعىس قاراتۇرىن، ت.ب. مۇناي-گاز كەن ورىندارى اشىلدى. 1974-1976 جىلدارى قاراجانباس، قالامقاس، سولتۇستىك بوزاشى كەن ورىندارىنان مۇناي الىنىپ، ماڭعىستاۋدىڭ ەكىنشى تىنىسى اشىلدى. قازىنالى تۇبەك قاھارماندارىنىڭ قاجىماس قايرات، جەمىستى جۇمىستارى ناتيجەسىندە قازىر وبلىس اۋماعىندا 70-تەن استام مۇناي-گاز كەن ورىندارى اشىلىپ، ءونىم بەرۋدە. كاسپي تەڭىزىندەگى ماڭعىستاۋعا قاراستى اۋماقتا 14 مۇناي-گاز كەن ورنى انىقتالىپ وتىر. وسىنىڭ ءبارى – سارقىلماس مول بايلىق كوزى، حالىق قازىناسى. جالپى، بۇل كۇندەرى وڭىردەگى مۇناي الىپتارى «ماڭعىس­تاۋ­مۇنايگاز»، «قاراجانباسمۇناي» اق-ى، «وزەنمۇنايگاز» ءوندىرىس­تىك فيليالى مەن «بوزاشى وپەرەيتينگ لتد» كومپانياسى قازاقستان مۇنايىنىڭ 24،8 پايىزىن، تابيعي گازدىڭ 8،4 پايىزىن وندىرۋدە. ءبىزدىڭ بۇگىنگى اڭگىمەمىز ماڭعىستاۋ مۇنايىن حالىق قازىناسىنا اينالدىرۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسقان، ادال ەڭبەكتەرىمەن ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن ءبىر توپ ارداگەرلەر جايلى بولماقشى. * * *

ارداگەر

ماڭعىستاۋ مۇنايى جەتىبايدا 1961 جىلى 5 شىلدەدە № 6 ۇڭعىدان اتقى­لاعان مۇناي بۇرقاعىنان باستالادى. تۇڭعىش مۇناي بۇرقاعى اتقىلاعان ۇڭعىنىڭ ۇستىنە ورناتىلعان شاڭىراق ماكەتىنىڭ بەتاشار لەنتاسىن قيۋ قۇرمەتى كومپانيانىڭ سول كەزدەگى باس ديرەكتورى ۇزاقباي قارابالينمەن بىرگە قر جەر قويناۋىنىڭ قۇرمەتتى بار­لاۋشىسى، بۇرقاقتى العاش ءوز قولىمەن اتتىرۋشىلاردىڭ ءبىرى، وسى ءوڭىردىڭ ءتول پەرزەنتى، ابزال ازامات قايىپ ازانباي ۇلىنا بەرىلۋى تەگىن ەمەس ەدى... سول كەزدە، ياعني، بۇدان 50 جىل بۇرىن بولعان وقيعانى قايىپ بىلاي دەپ ەسىنە الادى: - بۇرقاق 5 شىلدەگە قاراعان تۇنگى ساعات 22.00 شاماسىندا ب.باجىكوۆتىڭ ۆاحتاسىندا اتتى. باسقارۋ پۋلتىندە بۇرعىشى بيسەنعالي باجىكوۆ تۇرعان. كەنەت ماڭايدى جەر استى تۇڭعيىعىنان ىشقىنا شىققان شۋىل ۇرەيى باسىپ كەتەدى. بۇرعىلاۋ الاڭىندا جۇرگەندەر بەينە جەر سىلكىنىپ كەتكەندەي كۇي كەشكەن. سول زور داۋىستىڭ ارتىن الا قاس-قاعىم ساتتە تۇربا اۋى­زىنان ىستىق سۇيىق ەرىتىندى ات­قىلاي جونەلگەن عوي. بيىكتىگى 41 مەتر­لىك الىپ «ۋرالمىش-5د» مۇناراسى جاس تال شىبىقتاي ءدىر-ءدىر ەتىپ تەڭسەلىپ كەتكەن. بيسەكەڭ ەمبىنىڭ تالاي مۇناي-گاز فونتاندارىن اتتىرىپ، اۋىزدىق­تاعان اسا تاجىريبەلى بۇرعىشى بولا­تىن. ول قاراۋىنداعىلاردى سابىرلى­لىق­قا شا­قى­رىپ، سوندا دا داۋىسى تارعىلدانا شىعىپ، تەز-تەز تاپسىرما­لارىن بەرىپ ۇلگەرەدى: «كەسىكباي، نايزابەك تۇربا­نىڭ اۋىزىنا فونتاندى ارماتۋرانىڭ فليانس-شايباسىن ورنا­تىڭدار! ەرمۇقان ديزەلدىڭ قاسىنان شىقپا، سوندىرۋگە ءازىر تۇر!» مانا جۇمىس باستالار كەزدە ءبىر نارسەنىڭ قاۋپىن سەزگەن بيسەكەڭ ينجەنەر-گەولوگ ۆاديم تەۆياشەۆكە: «تۇربا جىبەرىپ جاتقان كەزدە توسىننان مۇناي اتىپ كەتىپ، اشىق فونتان جاساپ الار­مىز، ۆاديم، فونتاندى ارماتۋراعا فليانس-شايبا ورناتىپ الالىق» دەگەن ەكەن. بىراق وعان ءوزىن بىلەمدىگى كوپ گەولوگ كونبەي، «ايتىپ تۇرعانىڭ قايداعى اشىق فونتان، تەز بىتىرەلىك، تۇربانى توقتاۋسىز جىبەرە بەرىڭدەر!» دەپ ءتار­تىپ­كە شاقىرادى. ارينە فليانس-شايبا تۇربالاردى زابويعا تەز جىبەرۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن. ينجەنەر-گەولوگ دەگەن اتى بار ءوزىنىڭ ەمەس قاراپايىم بۇر­عى­شىنىڭ ايتقانى ايداي كەلگەن سوڭ، تەۆياشەۆ تا ءوڭ-ءتۇسسىز «ەندى نە ىستەيمىز» دەپ بيسەنعاليعا جۇگىرگەن عوي. «اشىق فونتان» دەگەن بارلاۋشىلار تىلىندە «اۆاريا» دەگەن ءسوز. امال نە جوعارى قىسىممەن اتقىلاعان ىستىق سۇيىقتىق ارالاس ەرىتىندى قۋاتى فونتاندى اۋىز­دىقتايتىن قۇرالدى ورناتۋعا بۇرعى­شىلارعا ءمۇم­كىندىك بەرمەيدى. وسى كەزدە سۇيىق ەرىتىندىنىڭ ارتىن الا مۇناي اتا جونەلەدى. مۇندايدا نە ىستەۋ كەرەكتىگىن جاقسى بىلەتىن ءتاجىري­بەلى بۇرعىشى ب.باجىكوۆ ءورت قاۋىپسىز­دى­گىن ساقتاپ موتوردى ءسوندىرتىپ ۇلگەرەدى... تاڭ اتا بريگادانىڭ بارلىق مۇشە­لەرى ۇڭعى باسىنا جينالدىق. مۇنارا قارا مۇنايعا شومىلىپ تۇر. قۋانى­شىمىزدا شەك جوق. بەتىمىزدى مۇنايعا جۋدىق. «ءورت بولادى-اۋ» دەگەن قاۋىپ ءبىرىمىزدىڭ ويى­مىزدا بولسايشى. ءبارى­مىزدىڭ دە جىل­تىراعان كوزدەرىمىز بەن اقسيعان تىستەرىمىز عانا كورىنەدى. ءاپ-ساتتە مۇنارا جانىن­داعى ويپاڭدا، قاپ-قارا مۇناي كولى پايدا بولدى. بىرنەشە بۋلدوزەر مۇناي ءۇشىن قويما-ناۋالار قازىپ تا ۇلگەردى... ماڭعىستاۋ ولكەسىنەن شىققان ال­عاشقى بۇرعىشىلاردىڭ ءبىرى، «قازا­ق­ستان رەسپۋبليكاسى جەر قويناۋىنىڭ قۇرمەتتى بارلاۋشىسى»، بۇگىنگى زەينەتكەر قايىپ ازانباەۆ وسى ءبىر ۇمى­تىلماس وقيعانى ايتۋدان ەش جالىعىپ كورگەن ەمەس. – فونتان اتقان سول كۇنى «ماڭعىس­تاۋمۇنايگازبارلاۋ» ترەسىنىڭ باس ينجەنەرى اساباي حيسمەتوۆ جەتىبايدا بولاتىن، – دەدى ول. – ترەست تاراپىنان بۇرقاقتى تەز ارادا اۋىز­دىقتاۋدىڭ شۇعىل شارا­لارى الىندى. بۇل جۇمىستارعا وسى سالا­نىڭ ءبىل­گىرلەرى، تالاي اتىلعان بۇرقاق­تار­عا قال­اي باس ءبىلدىرۋ جولدارىن باس­تارى­نان كە­شىرگەن ينجەنەرلەر حاسان تاجيەۆ، ءدۇي­سەن ۇسەنوۆ، حاسان الداقوۆ باس­شىلىق جاسادى. 6 شىلدە كۇنى تاڭەرتەڭگى ساعات 8.00-دە بۇرقاقتى اۋىزدىقتاۋ جۇمىسىن ءبىرىنشى بولىپ سابىرباي شونتىباەۆ باستاعان قايىپتىڭ ۆاحتاسى باستاپ كەتكەن. سودان ءاربىر 20 ءمينوت سايىن 80 گرادۋستىق ىستىق مۇناي بۇرقاعى استىندا ارپالىس باستالعان. قۇرىلعى وت ۇشقىنىن شىعارمايتىن جۇمساق جەزدەن جاسالعان كىلتپەن قولمەن بۇ­رالدى. ايتپەسە ءار سەكونتتە ءورت شىعۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان. ءۇش كۇنگە سوزىلعان جان بەرىپ، جان الىسقان ارپالىستان كەيىن اساۋ بۇرقاق اۋىزدىقتالىپ، ادام­نىڭ دەگەنىنە باس ۇرعان. قايىپ «ماڭعىستاۋمۇنايگازبارلاۋ» ترەسىندە 17 جاسىنان باستاپ تابان اۋدارماستان 38 جىلعا جۋىق جۇمىس جاسا­دى. وسى جىلدار ىشىندە ونىڭ قاتى­سۋى­مەن اشىلعان جەتىباي، اقتاس، قارا­قۇدىق، قاراجانباس، قالامقاس، سازتوبە، بەكبولات، نىسانوۆ كەن ورىن­دارىنان وتاندىق كاسىپورىندار مۇناي مەن گاز­دى كوپتەپ ءوندىرىپ جاتسا، قانسۋ، جاڭ­بىرشى، ءولى­قولتىق، كومسومول كەن ورىن­دارىن، «قار­جى سالۋشىلار» يگەرىپ جاتىر. بارلاۋشى بۇرعىشىنىڭ ەڭبەگى ەلەۋ­سىز ەمەس. ول قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن، «ەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن». «ۆ.ي.لەنيننىڭ تۋعا­نى­­نا 100 جىل» مەرەكەلىك مەدالىمەن ما­راپاتتالعان. قر جەر قوي­ناۋىنىڭ قۇرمەتتى بارلاۋشىسى. ايتۋار وتەگەنوۆ، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. * * *

ەلىمنىڭ قۇتى

الاۋلاپ جاڭا عاسىر كەلدى، بىلەم، رەسپۋبليكام تانىلدى تەڭدىگىمەن. «اق ارۋ» ۇيقىسىنان ويانىپتى، ماڭعىستاۋ پەيىلىنىڭ كەڭدىگىنەن. جاڭاوزەن – مۇنايشىلار استاناسى، جاڭاوزەن «قارا التىننىڭ» باس قالاسى. جاڭاوزەن،  ەلباسى ءوزى قامقور بولعان، جاڭاوزەن جاڭا عاسىر باستاماسى. ەلىمنىڭ قۇتى – مۇناي بەرەكەلى، بەلگىلى ماڭعىستاۋدىڭ جەرى ەكەنى. مۇنايشى ەڭبەككەرلەر تويلاپ وتپەك، جيىرما جىل «ەگەمەندىك» مەرەكەنى. جيىرما جىل تۋعان ەلىم اسقاقتادى، ەر حالقىم العا باسىپ قاس قاقپادى. بىرلىگى، تۋىستىعى، كوپ ۇلتتىعى ەلىمنىڭ قالىپتاسقان باستاپقى ءانى. ولكەمنەن مۇناي مەن گاز تابىلادى، قويماعا «قارا التىندار» اعىلادى. ەڭبەككەر ايماقتاعى ەرلەرىمنىڭ، بار الەم كۋا بولار باعىنا ءالى... اسىلبەك ايداروۆ، قر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، جاڭاوزەن قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
سوڭعى جاڭالىقتار

ەسىمنەن كەتپەس ەكى ەتيۋد

رۋحانيات • كەشە

بەسىنشى ەلەمەنت

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار