ادامزاتتىڭ اللادان كەيىنگى قورعانى – سەنىم

استانادا كۇنى كەشە يسلام ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمى سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لە­رى­نىڭ كەڭەسى ءوتتى. وسى ورايدا مى­نا­لاردى ايتقىم كەلەدى. ەلدىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن ات­قارىلار ابىرويلى جۇمىس­قا ۇلت بو­لىپ, ۇلىس بولىپ ۇلەس قوسۋ ارداقتى ءىس. ءويت­كەنى, بودان­دىقتىڭ بۇعاۋىنان بوسان­عانىمىزعا جيىرما جىل تولعانىنا ءتاۋ­بە دەي وتىرىپ, ەرتەڭگى كۇنگە ۇلكەن ءۇمىت­پەن قارايمىز. ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ مەرەيى اسىپ, ۇلتىمىزدىڭ ءدۇ­نيە جۇزىنە وزىنە ءتان ۇلاعاتتى ۇستىن­دارى­مەن (ساياسات, ەكونوميكا, عىلىم, ءبىلىم, تەحنيكا جانە ت. ب.)  تانىلىپ كەلە جاتقانىن مارتەبە سانايمىز. ادەتتە, اعىسى توقتاعان, ارناسى تار­تىل­عان سۋ بورسيدى, بۇزىلادى. ادام ءومى­رى دە, مەملەكەت ءىسى دە سول سياقتى: ءبىر ور­نىندا تۇرىپ قالسا, ول دا توقىراپ, ول دا توزا باستايدى. ال ءبىزدىڭ ەل جيىرما جىل ىشىندە ىلعي ىلگەرىلەۋمەن, ىلعي جا­ڭا­لىق­تار مەن جاقسىلىقتارعا قاراي تال­پى­نىپ, ۇمتىلۋمەن كەلەدى. ەلدىڭ ەلبا­سى­دان تىلەگى دە وسى: مەيماناسى اسقان بەي­بىت ەلدىڭ شاڭىراعى استىندا مەيلىنشە باقىتتى, مەيلىنشە باقۋاتتى ءومىر ءسۇ­رۋ. سول ءۇشىن دە ەلىنىڭ ىشكى جانە سىرت­قى سايا­سي تۇراقتى­لىعىن ءار ادام كوزىنىڭ قارا­شىعىنداي ساقتاۋ كەرەكتىگىن جاقسى بىلەدى. ءبىزدىڭ قوعامدا ۇلت تا, ۇلىس تا كوپ. سو­عان بايلانىستى ءار ءتۇرلى ءدىني سەنىم­دەر­دىڭ دە كوپ بولۋى زاڭدى قۇبىلىس دەپ بىلەمىز. بارەكەلدىسى سول, ەلباسىمىز سابىرلى اقىلدىڭ ارقاسىندا سول ۇلت پەن ۇلىستى, ءدىن مەن ءدىلدى ءوزارا تاتۋلىق پەن توزىمدىلىك, ءوزارا ۇيلەسىم مەن سىي­لاس­تىق جاعدايىندا بىرقالىپتى ۇستاپ وتىر. سوندىقتان بولار, كوپشىلىك قاۋىم كەيبىر ۇرانشىل, اتتان­شىل اعايىن­دار­دىڭ باسى ارتىق بايبالام­دارى مەن ۇردا­-­جىق ۇراندارىنا ەلەڭدەپ, ەلپىلدەي بەرمەيدى. ەلدىكتىڭ ەڭ باستى ۇستانىمى – ءبىر­لىك پەن تىرلىك دەپ تۇسىنەدى. اللا تاعا­لادان سونى بايىپتىلىقپەن ارى قاراي دامىتا بەرسەك ەكەن دەپ تىلەيدى. قارلىعاشتاي اسىل قۇس نەگە ادامدى ساعالايدى؟ بارلىق قاناتتىلار سياقتى ۇيالارىن تال-داراقتاردىڭ باسىنا سالماي, نەگە كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعىنا, جەر ءۇي­دىڭ بو­ساعا, بوعاتىنا سالادى؟ ويتكەنى, ول بالا-شاعاسى ءبىرى كىرىپ, ءبىرى شىعىپ ءجۇر­گەن ەكى اياقتى ادامداردىڭ ۇيىنەن جى­لى­لىقتى سەزەدى, وزدەرىنە جاماندىق ويلا­ماي­تىندارىن بىلەدى. مىنە, قازىرگى قازاق­ستان دا ەشكىمگە قاستاندىق ويلا­ماي­تىن ادامداردىڭ قارا­شا­ڭى­راعى سياق­­تى. مى­سا­لى, ەلباسى جيىر­ما جىل­دان بەرى ءارالۋان تاقىرىپتاعى, ءار ءتۇرلى اۋ­قىم­داعى, ءار ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ءىس-شارا­لاردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇر. ونىڭ حالىق­ارالىق دەڭگەيدە تابىسپەن وتۋىنە ۇيىت­قى بولۋدا. ول ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ مارتەبەسىن اسىرىپ, مەرەيىن وسىرۋدە. جاقىندا عانا بولىپ وتكەن بۇكىل­الەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىن الايىق. وسى باسقوسۋدا ەلباسى ءسوزىن: «وتكەن ءبىر ايدىڭ وزىندە عانا استانا ون مىڭنان استام قادىرلى قوناقتاردى قا­بىل­دادى.  ەلوردامىزدا ءىV استانا ەكو­نو­مي­كالىق فورۋمى مەن ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىن باسقارۋشىلاردىڭ 20-شى جىل سايىنعى ءماجىلىسى» ءوتتى دەپ باستادى. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل, ارينە, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن شەت مەم­لەكەتتەرگە تانىتىپ قانا قويماي, سو­نى­مەن بىرگە, قازاق ەلى جۇرگىزىپ وتىر­عان كو­رە­گەن ساياساتتىڭ قانداي جەتىستىكتەرمەن جۇزەگە اسىپ وتىرعانىن دا پاش ەتەدى. بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فو­رۋمىندا ەلباسى يسلام دۇنيەسىندەگى ءۇش ستراتەگيالىق باعىتتى ءبولىپ ايتتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ينەرتسيالىق دامۋ سترا­تەگياسى. بۇل باعىت – ەرتە مە, كەش پە,  كون­سەرۆا­تسيا­نىڭ اپاتقا ۇرىندىراتىنىن ايقىنداپ بەردى. ەكىنشى ستراتەگيا – قازىرگى قوعام قۇرى­لىم­دارىن جوققا شىعا­رىپ, وتكەنگە تۇبەگەيلى قايتا ورالۋ ءۇردى­سى­نە نەگىزدەلگەن. بۇل نۇسقا دا وسى زامانعى ساياسي جانە ەكو­نوميكالىق احۋالدىڭ نورا­مالارىن جوق­قا شىعارادى. ال ءۇشىنشى ستراتەگيا – يسلام الەمىن مودەر­نيزا­تسيا­لاۋ­عا باعىت­تال­عان. بىراق ونى وزگە ۇلگى­لەر­دى تالعاماي كوشى­رەتىن قارابايىرلىق تۇر­عى­سىنان ءتۇسى­نۋگە بولماي­دى ەكەن. بۇل تۋ­رالى ەل­باسى «يسلامدا كەز كەلگەن ءىستىڭ مۇستاقىم – ورتا تۇسى ەڭ ءتاۋىرى بولىپ سا­نا­لادى» دەگەن تاعىلىمدى قاعيدا بار. قازىرگى ءدۇ­نيەدەگى مودەرنيزاتسيالانعان يسلام سترا­تەگياسى – مىنە, ورتا تۇس دەگەنىمىز وسى», دەدى. فورۋمنان العان تاعى ءبىر تاعىلى­مى­مىز – يسلامنىڭ ءوزى ءدىن رەتىندە ەشقان­داي داعدارىسقا تۇسپەيتىندىگى بولدى. ويتكەنى, ول – قازىرگى كەزدەگى ەڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ءدىن. دەمەك, ەلباسى ايتقان­داي, بۇگىندە يسلامنىڭ ءوزىنىڭ نەگىزدەرىن بۇرما­لاماي, يسلام قوعامىن مودەرنيزاتسيالاۋ قا­جەتتىگى سەزىلۋدە ەكەن. مۇسىل­مان ەلدەرىنىڭ تەحنولوگيا­لىق, عىلىمي جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەن­جەلەپ قال­عانى وتىرىك ەمەس. مىسالى, الەم تۇر­عىن­دارىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگىن قۇرايتىن مۇسىلمان الەمى ءوزىنىڭ ەكونو­مي­كا سالا­سىن­داعى الەۋەتىنە مۇلدەم ساي كەلمەيتىنىن قالاي تۇسىندىرە الادى؟ شىن­دىق­­ت­ىڭ جۇزىنە تۋرا قاراساق, «ۇلكەن سەگىزدىكتىڭ» ىشىندە  مۇسىلمان ۇمبەتىنەن ءبىر­دە-ءبىر ەل جوق بولىپ شىقتى. مۇنىڭ ءوزىن ەكونو­ميكالىق الەۋەت تۇرعىسى­نان كىمنىڭ كىم ەكەنىن تانىتاتىن ناعىز باسەكە رەتىندە باعالاساق, «ۇلكەن سەگىزدىكتەن» ءبىر مۇسىل­مان ەلىنىڭ بوي كورسەتۋى ءمار­تەبە بولار ەدى عوي. اللا تاعالا جالعان ايتقاندى جاقسى كورمەيدى ەمەس پە, مىنە, ەلباسى مۇسىل­مان الەمىن جاڭا داۋىردە عىلىم, ءبىلىم, تەحنيكا ارقىلى قارىشتاپ دامىپ, جاڭاشا دامۋعا شاقىردى. ەلباسىنىڭ «بارشاڭىزعا ورتاق تاعى دا ءبىر كۇردەلى ماسەلەگە توقتالا كەتكىم كەلەدى. جاھاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇ­رال­­دارى­نىڭ كوپشىلىگى يسلامدى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىگىنە, مادەني جانە ءدىني ۇس­تا­نى­مىنا قاۋىپ ءتوندىرۋشى رەتىندە كور­سەتىپ ءجۇر. وسىلايشا يسلامدى ساياسي كۇش قولدانۋعا, ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە جول بەرەتىن ءدىن دەپ ۇقتىرادى. مۇنداي جاعدايمەن ەشقاشان كەلىسۋگە بولمايدى», دەپ مالىمدەۋى ءبىزدى قاتتى تولقىتىپ, قاتتى تولعاندىردى. راس, اسىل ءدىنىمىز – يسلام اتىن جامى­لىپ كوپتەگەن تارماقتارعا بولىنۋشىلىكتىڭ بەلەڭ الىپ تۇرعانى وتىرىك ەمەس. حانافيتتىك مازھاب نەگىزىندە جۇمىس جۇرگىزەتىن قا­زاق­ستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقار­ما­سى­نىڭ وڭدى باعىتىن ەسكەرمەي, ءوز بەتتەرىنشە «ءسۇر­لەۋ» سالىپ, ءتۇرلى جولداردى ۇسى­نىپ, حالىقتى اداستىرىپ, شاتاس­تىرىپ جۇرگەن كوپتەگەن ءدىني اعىمدار كەزدەسەدى. بۇلاردىڭ قاتارىنا حانافيتتىك مازھابتى ۇستانا وتىرىپ جۇمىس جۇرگىزەتىن سوپى­لىق باعىت­تاعى كەيبىر توپتار مەن يسما­تۋل­لاشى­لار­دى, كەي ساتتەردە قىلاڭ بەرىپ قالاتىن نۇر­شىلار مەن سۇلەيمەنشىلەر جاماعاتىن جاتقىزۋعا بولادى. جوعارىدا اتاپ وتكەن­دەي, بۇلاردىڭ بارلىعى دا يمام اعزام ءابۋ حانيفا مازھابىن ۇس­تانۋشى توپتار. تۇپكى قازىعى ءبىر بولىپ تابىلاتىن مۇنداي توپتاردىڭ باستارى بىرىكپەي وتىرعاندىعى وزگە دىندەگىلەر ءۇشىن ىزدەگەنگە سۇراعانداي بولىپ وتىر­عانىن بىرەۋ تۇسىنەر, بىرەۋ تۇسىنبەس. بۇ­لار­دان بولەك, ەل ومىرىندە ورتودوكسالدى يسلامدى ۇستانۋشى – ۋاھابي­لىك-ءسالا­في­لىك اعىم, تاكفيرشىلەر جاماعا­تى مەن «تابليعي جاماعات» سياقتى ۇيىم­دار دا بار. سونداي-اق, شەتەلدەردەن نۇسقاۋلار مەن تاپسىرمالار الىپ وتىرعان يسلامعا جاتپايتىن ىرىتكى سالۋشى احماديا­لىق­تار دا ارەكەت ەتۋدە. مۇسىلماندىقتى بەتپەردە ەتىپ, حالىق­تى ءتۇرلى جولدارمەن الداپ-ارباپ, ءوز قاتارلارىن نىعايتىپ جاتقان مۇنداي كەرى اعىمداردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە, ءيىسى يسلام مەملەكەتتەرگە دە ەش پايداسى جوق. تەك كەيبىر قانداستارىمىزدىڭ وسى­­لار­­دىڭ ال­داۋ-ارباۋىنا وپ-وڭاي ءتۇسىپ قالاتىن­دىعى قىنجىلتادى. قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ «حۋجرات» سۇرەسىنىڭ 10- اياتىندا: «شىن  مانىندە,  مۇسىلماندار ءبىر-بىرىنە باۋىر­لار» دەلىنسە, حازرەتى مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامبارىمىز حاديس شارىپتەرىندە: «مۇ­سىل­مان – مۇسىل­مان­عا باۋىر» دەيدى. ءتۇرلى اعىمداردىڭ جەتەگىندە كەتىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ بار­لىعى دا شەت جاقتان كەلگەندەر ەمەس, ءوز باۋىرلارىمىز. ءبىزدىڭ زايىرلى قوعامىمىزدا ۇلتتىق نەمەسە ءدىني قۇندىلىقتارىمىز تومەن دەپ ەشكىم دە ايتا الماسا كەرەك.  مۇنى ءبىز قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باس­قار­ماسىنىڭ جۇمىس ءتاسىلىنىڭ جەتىلە ءتۇسۋى­نەن بايقايمىز. قازىرگى كەزدە ءدىني باس­قارمادا مەشىت يمامدارىنا دەگەن تا­لاپ­تىڭ ارتا ءتۇسىپ, مەدرەسەلەر كوبەي­گەن­دىگىن جانە ءبىلىمدى ءدىن مامانداردىڭ قا­تارى ارتىپ كەلە جاتقاندىعىن باي­قاي­­مىز. سونىمەن بىرگە, باس ءمۇفتي شەيح ءاب­ساتتار قاجى دەربىسالى حازرەت­تىڭ باس­تاۋىمەن جەر-جەرلەردە حا­لىقپەن جانە جاستارمەن تۇراقتى وتكىزى­لىپ جۇرگەن ءتۇرلى باعىتتاعى كەزدەسۋلەر مەن يمام­دار­دىڭ بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋدەگى وڭدى قادامداردى اتاپ وتكەن ءجون. ءبىز اسىل ءدىنىمىزدى ءتۇرلى ساياسي ماق­سات­قا پاي­دالانعىسى كەلەتىندەرگە جول بەرمەي ءارى ولاردىڭ جەتەگىنە كەتپەي, ءبىر­تۇتاس قازاق­ستان ءۇشىن جۇمىلا جۇدى­رىق بولىپ, دىندەر ارا­سىنداعى ءتۇسىنىس­تىككە, ۇنقاتى­سۋ­عا جول اشىپ, جىكشىلدىك پەن فاناتيزمگە توسقاۋىل قويۋعا ءتيىسپىز. بۇل ءۇشىن بىزدە ەڭ الدىمەن بىرلىك بولۋى كەرەك. «بىرلىگى جاراسقان ەل وزادى» دەگەن قانات­تى ءسوز بار قازاقتا. سوندىقتان بار­لىعى­مىز ءوزارا ىن­تى­ماق پەن بىرلىكتە, سىي­لاستىقتا جۇرسەك جانە ءمۇمىن مۇس­ىلمان­دار­دىڭ جاڭا بۋىنىن عىلىم, بىلىمگە تەرەڭ بوي­لاۋ­عا, تەحنيكا سالا­سىندا ەش ەلدەن كەم بول­ماۋعا شاقىرساق, سوعان ىقپال ەتە بىلسەك, ءبىزدى الار جاۋ بولماق ەمەس. احمەتجان كەرىمبەك, اۋليەاتا مەشىتىنىڭ باس يمامى. تاراز.