انگلو-ساكسونداردىڭ ارعى تەگى ساقتاردان تاراعان دەگەن تۇجىرىم ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىن قالىپتاسقانى جونىندە ءدايەكتى دالەلدەر بارشىلىق. ماسەلەن, كەزىندە ساقتار كاسپي بويىنان شىعىسقا قاراي جىلجىپ, باكترياعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار باتىستا جاتقان ارمەنيا جەرىنىڭ وتە شۇرايلى بولىگىنە قونىستانعانى تۋرالى ب.ز. بۇرىنعى 63-جىل مەن ب.ز. 24-جىلدارى اراسىندا ءومىر سۇرگەن گرەكتىڭ اتاقتى تاريحشىسى ءارى گەوگرافى سترابون جازىپ كەتىپتى. عالىم كەلتىرگەن دەرەك بويىنشا, كەزىندە الگى ايماق ساكاسينا ء(Sاkاsىnا) دەپ اتالعان. ال ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 23-79-جىلدارى ءومىر سۇرگەن ءريمنىڭ اسا كورنەكتى جازۋشىسى ءارى عۇلاما تاريحشىسى ءپلينيدىڭ پايىمداۋىنشا, جوعارىدا ءسوز بولعان الگى ايماققا قونىستانعان ساقتار ساكاسساني (Sakassani) دەپ اتالعان. اتاۋ ساكا-سۋنۋ (Saka-sunu), ياعني ساقتىڭ ۇلى (ۇرپاعى) دەگەن ۇعىمدى بىلدىرگەن. بۇل ەتيمولوگيانى العاش ۇسىنعان 1519-1572 جىلدارى ءومىر سۇرگەن فلاماندىق فيلوسوف ءارى فيلولوگ گوروپيۋس بەكانۋس (Goropius Becanus) ەكەن. بۇل تۇجىرىمدى اتاقتى نەمىس تەولوگى ءارى گۋمانيست عالىم مەلانچتونمەن (Melanchthon) قاتار العاش رەت لاتىن تىلىندە جارىق كورگەن “بريتانيا” اتتى كىتاپتىڭ اۆتورى ۆ.كامدەن (William Camden – 1777-1855) دە تولىق قۋاتتاپتى. اتالعان دەرەك كوزدەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, بريتاندىق عالىم شارون تۋرنەر دە اعىلشىندار مەن ساكسوندىقتاردىڭ ارعى تەگىنىڭ ساقتاردان تارايتىنىنا ەش كۇمان كەلتىرمەيدى. 1827 جىلى جاريالانعان “ساق پا, پارسى ما؟” دەگەن عىلىمي ماقالاسىندا شارون تۋرنەر ءوز پايىمىنىڭ نەگىزسىز ەمەس ەكەنىنىڭ بۇلتارتپايتىن دالەلى رەتىندە ساقتاردان تامىر الاتىن اعىلشىن-ساكسون جانە پارسى تىلدەرىنە ورتاق 262 ءسوزدى كولدەنەڭ تارتادى. (الگى ماقالانى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, ونىڭ بىرنەشە اقپارات كوزدەرىندە (“ەگەمەن قازاقستان”, “انا ءتىلى” گازەتتەرىندە, “اقيقات” جۋرنالىندا) جاريالانۋىنا ءمۇمكىندىك جاساعان ەدىم. زەر سالعان وقىرمان ولارمەن تانىسىپ ۇلگەرگەن دە بولار دەگەن ويدامىن).
جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەك كوزدەرىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى ارادا جانە ءبىر پايىمعا نازار اۋدارۋدى ءجون سانايمىن. ول مىناۋ: اعىلشىندار مەن ساكسوندىقتاردىڭ ارعى تەگى ساقتاردان باستاۋ الادى دەگەن تۇجىرىمدى تەك اعىلشىن نەمەسە ساكسوندىقتارمەن عانا شەكتەۋگە بولمايدى. بۇل پايىمنىڭ ەۋروپا قۇرلىعىندا ورنالاسقان تىلدەرى گەرمان توبىنا كىرەتىن وزگە حالىقتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە ورتالىق ەۋروپاداعى نەمىستەرگە دە, سولتۇستىك ەۋروپاداعى سكانديناۆيالىقتارعا دا تىكەلەي قاتىسى بار. سەبەبى, نەمىستەر دە, سكانديناۆيالىق نورۆەگتەر دە, شۆەدتەر دە, دانيالىقتار دا و باستا اعىلشىن-ساكسوندىقتارمەن گەنەتيكالىق جانە لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان تۋىستاس ءارى تامىرلاس حالىقتار ەكەنى ەشبىر دالەلدى كەرەك ەتپەيدى. ءسوزىمىز دايەكتى بولۋ ءۇشىن ناقتى ءبىر-ەكى مىسال كەلتىرەيىك. 2010 جىلى نورۆەگيا استاناسى وسلودا وتكەن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ پارلامەنت اسسامبلەياسىنىڭ جازعى سەسسياسىنا قاتىسىپ, سول سەسسيا اياسىندا ارنايى ۇيىمداستىرىلعان مادەني شارالاردى كورگەنبىز. ياعني, تاريح الەمىندە وزىندىك ورنى بار جيھانگەر ۆيكينگتەردىڭ باستاپقى قالپىنا كەلتىرىلگەن بايىرعى كەمەلەرى ساقتالعان مۋزەيدى كورۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ, سول كەمەلەر تۋرالى تولىق اقپارات بەرەتىن ارنە ەميل كريستيەنسەننىڭ كىتابىن (Guide to Viking Ship Museum) وقىعان ەدىم. الگى كىتاپتا نورۆەگيانىڭ بەرگەن قالاسىنا جاقىن جەردەگى وسەبەرگ ەلدى مەكەنىنىڭ ماڭىنداعى قورعاندا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى باياندالادى. ماسەلەن, وسەبەرگ قورعانىنان ارحەولوگتار ۆيكينگ كەمەسىن جانە سول كەمەگە جەرلەنگەن ەكى ايەلدىڭ مايىتتەرى مەن ون ەكى جىلقىنىڭ قاڭقا سۇيەكتەرىن, ەمەن اعاشىنان جاسالعان ءتورت دوڭعالاقتى اربا مەن ءتورت شانا, بەدەرلى ويۋلارمەن اشەكەيلەنگەن ابدىرا, ءۇش تاعاندى تەمىر موسى جانە سوعان ءىلىپ اس پىسىرەتىن شويىن قازان, اعاش ساپتى تەمىر پىشاق, ەمەننەن ويىلعان استاۋلار مەن وجاۋلار, قول ديىرمەن, جۇمساق بىلعارىدان تىگىلگەن قىسقا قونىشتى ەكى ءماسى مەن بۇعى مۇيىزدەرىنەن ىستەلگەن تاراقتاردى قازىپ الادى. الگى كىتاپتا, سونىمەن قاتار, 1880 جىلى نورۆەگياداعى ساندار دەيتىن جەرىنىڭ ماڭىنداعى “گوكستاد” فەرماسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان ۇلكەن قورعان جايلى دا ارحەولوگيالىق اقپارات بار. الگى قورعان كەيىن “كورول قورعانى” بولىپ اتالىپ كەتەدى. سەبەبى, قورعاننان ۆيكينگ كەمەسى جانە سول كەمەگە جەرلەنگەن جاس شاماسى 50 مەن 70-ءتىڭ اراسىنداعى ەر ادامنىڭ ءمايىتى جانە كەمە اينالاسىنان وسەبەرگ قورعانىنان تابىلعان دۇنيەلەرگە ۇقساس بۇيىمدارمەن قاتار تاعى دا 12 جىلقىنىڭ قاڭقالارى تابىلادى. قازىر بۇل كەمە دە باستاپقى قالپىنا كەلتىرىلىپ, وسلوداعى ۆيكينگ كەمەلەرىنىڭ مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر. الگى اقپاراتتاردى وقىپ وتىرىپ, ەرىكسىز تاڭداندىم. سەبەبى, نورۆەگيا جەرىندە دە ساق قورعاندارى بار ەكەن عوي دەگەن وي مازالاي باستادى. ويتكەنى, وسەبەرگتەن دە, گوكستاد قورعانىنان دا تابىلعان ارتىق-كەمى جوق تۇپ-تۋرا ون ەكى جىلقى التايداعى بەرەل قورعانىنداعى ون ءۇش جىلقىنى بىردەن ەسكە ءتۇسىردى. كوزگە ۇرىپ تۇرعان الگى ۇقساستىقتار كىمدى دە بولسا ويلاندىرارى ءسوزسىز. ءويتكەنى, ەكى كەمەدەن دە تابىلعان 12 جىلقىنىڭ قاڭقاسىن انشەيىن كەزدەيسوقتىق دەۋگە اۋزىڭ بارمايدى. بۇل قالاي سوندا؟ كۇللى ەۋروپا كەڭىستىگىندە مىڭداپ سانالاتىن قورعانداردىڭ (ولاردىڭ ىشىندە سكانديناۆيا قورعاندارى دا بار) الگى گەوگرافيالىق ايماقتان مۇلدە شالعايدا, ءتىپتى يت ارقاسى قياندا جاتقان سكيف-ساق قورعاندارىمەن, اتاپ ايتقاندا الىپ ازيانىڭ كىندىگى سانالاتىن تۋۆا, حاكاسيا نەمەسە التاي قويناۋىنداعى بەرەل, پازىرىك, باشادار, تۇيىقتى نەمەسە جەتىسۋ ولكەسىندەگى بەسشاتىر, الاتاۋ ەتەگىندەگى ەسىك قورعاندارىمەن ساباقتاس بولعانى ما؟ ولاي بولسا, ازيا مەن ەۋروپا قورعاندارىنىڭ اراسىنداعى عاجاپ ۇقساستىق وسى ماقالانىڭ باسىندا ءسوز بولعان اعىلشىندار مەن ساكسوندىقتاردىڭ ارعى تەگىن ساقتاردان تاراتاتىن عىلىمي بولجامدار مەن تۇجىرىمداردىڭ شىندىقتان ءتىپتى دە الىس ەمەستىگىن دالەلدەپ تۇرعان جوق پا؟ ەندەشە, قورعانداردىڭ تاريحى ءجانە ولاردى تۇرعىزعان بايىرعى حالىقتاردىڭ ءمادەنيەتى مەن ولار سومداعان وركەنيەتكە تەرەڭىرەك بويلاپ, بۇكىل ەۋرازيا اۋماعىنداعى جانە تىنىق مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى اقش كەڭىستىگىندە ورنالاسقان قورعانداردىڭ ساباقتاستىعى مەن تامىرلاستىعىن دالەلدەيتىن بۇلتارتپايتىن وزگە دالەلدەر ىزدەۋ قاجەتتىگى قاتتى قىزىقتىردى. كەزىندە بايىرعى امەريكالىقتاردىڭ (ۇندىستەردىڭ) ميسسيسيپي مادەنيەتىنە ءتان كاحوكيا سەكىلدى 4000 جىلدىق تاريحى بار الىپ قورعانداردىڭ دا ەۋرازيا قورعاندارىمەن تامىرلاس ەكەنىن وقىرمانعا (ازيا – بەرينگيا – امەريكا اتتى ەڭبەكتە) جەتكىزگەن بولاتىنبىز. ەندى, مىنە, وسى تاقىرىپقا ورالۋدىڭ ءساتى قايتا ءتۇستى.
قورعاندار جايلى, ونىڭ ىشىندە سكيف-ساق قورعاندارى جايلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەن, تامارا ت. رايستىڭ “سكيفى: سترويتەلي ستەپنىح پيراميد” دەگەن كىتابىنا قوسىمشا رەتىندە بەرىلگەن دەرەكتەردەن كۋبان, تامان, قىرىم, دنەپر, دون, كيەۆ, پولتاۆا, ۆولگا, ورال, التاي, سولتۇستىك موڭعوليا, گەرمانيا, ۆەنگريا جانە رۋمىنيا جەرلەرىندە ورنالاسقان قورعاندار توبىنىڭ, ياعني قورعان مادەنيەتىنىڭ ب.ز. بۇرىنعى جەتىنشى عاسىردا باستاپ, ب.ز. بۇرىنعى ەكىنشى عاسىرعا دەيىن جالعاسقان قۇبىلىس ەكەنىن بايقايمىز. سوسىن قورعان اتاۋلارى دا كوپ ءنارسەدەن حابار بەرەدى. ماسەلەن, كۋبان توبىنداعى: كاراگودەناشح, كەلەرمەس, كۋردجيپ, ۋل, ۋرۋپ; قىرىم توبىنا كىرەتىن: اك-مەچەت, التىن-وبا, دورت-وبا, ەل-تەگەن, كارا-كيات, كۋل-وبا, تەمير, سالگير; دنەپر توبىنداعى: باشماك, چەرتوملىك, چمىر, وگيۋز; پولتاۆا توبىنداعى: اكيۋت; ۆولگا توبىنداعى: استراحان; ورال توبىنداعى: بيش-وبا; التاي توبىنداعى: باسادار, كاتاندا, كۋراي, پازىرىك, شيبە, تۋەكت; سولتۇستىك موڭعولياداعى نوين-ۋلا; رۋمىنياداعى كوسيۋرۋل-مارە, ساتۋ-مارە ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى بايىرعى سكيفتەردىڭ (بۇل گرەكتەر بەرگەن اتاۋ) ساكتارمەن تامىرلاس ەكەنىنىڭ ايقىن ايعاعى ەمەس پە؟
ورىس عالىمى يۋ.ا.شيلوۆتىڭ پىكىرىنشە, “قورعان” دەگەن ۇعىم بايىرعى شۋمەرلەردىڭ “كۋر-ان” نەمەسە “كۋر-گال” (“اسپان تاۋ” نەمەسە “الىپ تاۋ”) دەگەن سوزدەرىنەن باستاۋ العان. و باستا قورعان تۇرعىزۋ مادەنيەتى قارا تەڭىزدىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىندە ب.ز. بۇرىنعى 4000-2000 جىلدار ارالىعىندا اراتتار مەن اري تايپالارىنان باستاۋ الىپ, دامي باستاعانىن ايتا كەلىپ, يۋ.ا. شيلوۆ “پرارودينا اريەۆ” (كيەۆ, 1995) دەگەن مونوگرافياسىندا بايىرعى قورعانداردىڭ و باستا انتروپومورفتىق ءجانە استرالدىق بەلگى رەتىندە دۇنيەگە كەلگەنىنەن اقپارات بەرەدى.
الەمدىك تۇرعىدان قاراعاندا, قورعاندار اۆستراليا مەن انتاركتيدادان باسقا كونتينەنتتەردىڭ بارىندە دە كەزدەسەتىن مادەني قۇبىلىس ەكەنى دالەلدەنىپ وتىر. ادەتتە قورعاندار قايتىس بولعان ادامداردى جەرلەۋ ءۇشىن قازىلعان بەيىتتەردىڭ ۇستىنە تۇرعىزىلادى نەمەسە جاراتقانعا جالبارىناتىن كيەلى ورىن رەتىندە تۇرعىزىلعان جانە ولاردىڭ فورمالارى دا ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. سوسىن ەۋرازيا كەڭىستىگىندە باتىس ەۋروپادان باستاپ, سوناۋ قيىر شىعىستا جاتقان جاپونياعا دەيىن ءار زاماندا تۇرعىزىلعان قورعانداردىڭ ءبارى دەرلىك كورىنىس تاپقان. العاشقى دالا قورعاندارى ب.ز. دەيىنگى 4000 جىل بۇرىن ەنوليت داۋىرىندە باستالىپ, ورتا عاسىرلارعا دەيىن جالعاسقانى بايقالادى.ماسەلەن, ارعى تەگى ليتۆالىق امەريكالىق عالىم ماريا گيمباتۋستىڭ “قورعان گيپوتەزاسى” دەپ اتالاتىن زەرتتەۋ جۇمىسىندا العاشقى قورعانداردى ۇندىەۋروپا تىلدەرىندە سويلەيتىن حالىقتار, ولاردىڭ ىشىندە, ءاسىرەسە سكيفتەر (التايداعى پازىرىق قورعاندارى) مەن سكانديناۆيالىقتار (قارا مولا, گنەزدوۆ جانە بايىرعى ۋپپسالا قورعاندارى) تۇرعىزا باستاعان دەگەن دەرەك بار.
رەسەي جەرىندە دە قورعانداردىڭ نەشە ءتۇرى, ونىڭ ىشىندە ەۋروپا ايماعىنداعى ءۇندىەۋروپالىق حالىقتار مەن تۇركى حالىقتارىنا ءتان ەڭ بيىك قورعاندار توبى كەزدەسەدى. ولاردىڭ اسا كوپ شوعىرلانعان جەرى – حاكاسيا. ونداعى ەڭ ايگىلىسى ۇلكەن سالبىك قورعانى. ونى 1739 جىلى گ.ف. ميللەر اشىپ, س.ۆ. كيسەلەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازبا جۇمىستارىن 1954-1956 جىلدارى كەڭەس وداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ەكسپەديتسياسى جۇرگىزىپتى.
1971-1974 جىلدارى تۋۆانىڭ ءسولتۇستىگىندەگى ۋيۋك وزەنىنىڭ بويىنداعى “پاتشالار القابى” اتانىپ كەتكەن ارجان, تارلىك ەلدى مەكەندەرىندە ورنالاسقان سكيف زامانىن قالعان قورعانداردا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى دە ايتۋعا تۇرارلىق. ديامەترى 120 مەتر, بيىكتىگى 3-4 مەتر بولاتىن ارجان-1 قورعانىنان ارحەولوگتار ءبىر بەكزادانىڭ جانە 16 ادامنىڭ مايىتتەرى مەن 160-قا جۋىق اتتاردىڭ قاڭقالارىن, التىن مەن كۇمىستەن جاسالعان وتە باعالى بۇيىمدار تابادى. 2001 جىلى ارحەولوگتار ارجان-2 قورعانىنان الەۋمەتتىك ستاتۋسى بيىك ەرلى-زايىپتى ەكى ادامنىڭ ءمايىتىن جانە ولاردىڭ قاسىنان تازا التىننان جاسالعان 20 كيلوگرامعا جۋىق باعالى بۇيىمدار, تەمىردەن جاسالعان قارۋ-جاراقتار, اسكەري ساۋىت-سايماندار, كيىم-كەشەك جانە ىدىس-اياق ت.ب. بۇيىمداردى تابادى.
سولتۇستىك امەريكانىڭ بايىرعى حالىقتارى سومداعان الىپ قورعانداردىڭ دا الەمدىك قورعان مادەنيەتىنەن الاتىن ورنى ەرەكشە. ولار ەكى توپقا بولىنەدى. ءبىرىنشى توپقا زوومورفتىق, ياعني توتەمدىك قورعاندار, ال ەكىنشى توپقا كادىمگى توبە ىسپەتتەس قورعاندار جاتادى. ولار نەعۇرلىم بيىك ءارى كولەمدى بولسا, وندا جەرلەنگەن ادامداردىڭ الەۋمەتتىك ستاتۋسى دا سوعۇرلىم جوعارى بولعانى بايقالادى. ماسەلەن, امەريكانىڭ ميسسۋري شتاتىنداعى سەنت-لۋيس قالاسىنىڭ ماڭىنداعى كاكوحيا قورعاندارىنىڭ ءمانى ەرەكشە. ولاردىڭ جالپى سانى 120 بولعان. قازىر ولاردىڭ 80-ءى ساقتالعان.
بريتان ارالدارىندا دا قورعاندار بار. اسىرەسە توڭكەرىلگەن تاباق تارىزدەس قورعاندار ءجيى كەزدەسەدى.
1956 ج. ماريا گيمباتۋس قورعان گيپوتەزاسىن ۇسىنعان بولاتىن. ونىڭ نەگىزگى نىساناسى ارحەولوگيالىق دەرەك كوزدەرىن لينگۆيستيكالىق دەرەكتەرمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, ۇندىەۋروپا تىلدەرىندە سويلەيتىن حالىقتاردىڭ بايىرعى وتانىن انىقتاۋ بولعان. بۇل گيپوتەزانى قولداۋشىلار قورعان مادەنيەتىن قارا تەڭىزدىڭ تەرىسكەي جاعى مەن وڭتۇستىك شىعىس ەۋروپانى ب.ز.ب. بەسىنشى مىڭجىلدىقتان ءۇشىنشى مىڭجىلدىققا دەيىن مەكەندەگەن پروتوۇندىەۋروپالىق حالىقتاردان باستاۋ الادى دەگەن كوزقاراسقا يەك ارتادى. ال گەنەتيكا تۇرعىسىنان قورعان مادەنيەتى, نەگىزىنەن حروموسوماسى ءۇ R1a1 گاپلوتوبىنا جاتاتىن ورتا ازيا, باتىس ازيا, ءۇندىستان جانە شىعىس ەۋروپاداعى سلاۆيان حالىقتارىنا ءتان, ال باتىس ەۋروپا حالىقتارىندا بۇل گەنەتيكالىق ماركەر وتە سيرەك كەزدەسەدى ەكەن. كەرىسىنشە, جاڭاعى گەنەتيكالىق ماركەر نورۆەگتەردىڭ 23,6 پايىزىنا ءتان بولسا, ولارمەن تۋىستاس شۆەدتەردىڭ 18,4 پايىزىنا جانە الدىڭعى ەكەۋىنە ەتەنە جاقىن بولىپ كەلەتىن دانيالىقتاردىڭ دا 16,5 پايىزىنا ءتان كورىنەدى. دەمەك, اعىلشىن-ساكسوندىقتار مەن سكانديناۆيالىقتاردىڭ ارعى تەگىنىڭ ساقتاردان باستاۋ الاتىنىن جوعارىداعى گەنەتيكالىق فاكتورلار دا ناقتى دالەلدەپ تۇرعانى كۇمان تۋعىزبايدى. مۇنى اعىلشىن-ساكسوندىق بريتانيا مەن سكانديناۆيالىق نوررۆەگيا, دانيا حالىقتارىنىڭ تىلدەرىندە دە كوزگە ۇرىپ تۇرعان لينگۆيستيكالىق ۇقساستىقتاردان بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, تۇركى تىلدەرىندەگى ءتىس, ءتىل, بەل, بەلدىك, ەلىك, وگىز, سور (اششى), جەر, سور (مۇڭ), دالا, اباد دەگەن ءسوزدەر مەن تۋرا سول ۇعىمداردى بىلدىرەتىن اعىلشىن جانە سكانديناۆيا تىلدەرىندەگى دالمە-ءدال نەمەسە اۋىسپالى مەتونيميالىق بالامالارى ۇقساس كەلەدى. سالىستىرىپ كورەلىك: اعىلشىن تىلىندە ءتىس – tooth (جەكەشە ءتۇرى), teeth (كوپشە ءتۇرى); ءتىل – tongue (بۇل ءسوز بەن قازاق تىلىندەگى تاڭداي دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇبىرى ءبىر); بەل – belly; بەلدىك- belt; ەلىك – elk (بۇلان); وگىز – ox; سور (اششى) – sour; جەر – earth; سور (مۇڭ) – sorrow; دالا – dale; اباد – an abode. ال نورۆەگ/دات تىلدەرىندەگى الگى ءسوزدەردىڭ بالامالارى تومەندەگىدەي: ءتىس – tann/tand (مەتونيميالىق اتاۋ, سەبەبى ءتىس تاڭدايمەن جاپسارلاس); ءتىل – tunge/tunge (مەتونيميالىق اتاۋ, سەبەبى ءتىل تاڭدايمەن جاپسارلاس); بەلدىك – belte/balte; ەلىك- elg (بۇلان); وگىز – okse/okse; سور (اششى) - sur; جەر – jord/jord; سور (مۇڭ) - sorge/sorg; دالا – dal/dal.
بەي-جاي قالدىرمايتىن جانە ءبىر لينگۆيستيكالىق فاكتور مىناۋ: نورۆەگ تىلىندە قازاق ءتىلىنىڭ كوپتىك جالعاۋىنا ۇقساس: -r, - er دەگەن كوپتىك جالعاۋلار بار. مىسالى: uge (اپتا) - uger(اپتالار); mened (اي) - meneder (ايلار); دات تىلىندە دە زات ەسىمدەردىڭ 75 پايىزىنا –r نەمەسە -er كوپتىك جالعاۋ جالعانادى. تەك زات ەسىم داۋىستى دىبىسقا بىتسە –r, ال داۋىسسىز دىبىسقا بىتسە –er جالعانادى. الدىڭعى ەكى تىلمەن تۋىستاس شۆەد تىلىندە دە كوپتىك جالعاۋعا قاتىستى وسىنداي زاڭدىلىق بايقالادى. دەمەك, جوعارىدا اتاپ وتىلگەندەي, ساقتار مەن سكيفتەردىڭ اعىلشىن-ساكسوندار مەن سكانديناۆيالىقتارعا گەنەتيكالىق تۇرعىدان ءبىر تابان جاقىن ەكەندىگى لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان دا ايقىن بايقالادى. ەندەشە, ساقتار مەن سكيفتەردى تىلدەرى ۇندىەۋروپا توبىنا جاتاتىن پارسىلارمەن عانا تۋىستاستىرۋ شىندىققا سايكەس كەلمەيدى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن گەنەتيكالىق جانە لينگۆيستيكالىق دايەكتەر ءبىزدىڭ تۇجىرىمنىڭ نەگىزسىز ەمەس ەكەنىن تياناقتاي تۇسەدى دەگەن ويدامىن. ءدال وسى تۇرعىدان, ياعني گەنەتيكالىق جانە لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان زەر سالساق, وسىدان 40000 جىل بۇرىن ازيادان امەريكاعا قونىستانعان بايىرعى امەريكالىقتاردىڭ, ياعني ءۇندىستەردىڭ دە ارعى تەگى تۇركى وركەنيەتىمەن ساباقتاس ەكەنىن بۇل كۇندە عىلىم تولىق ءدالەلدەپ وتىر. دەمەك, سولتۇستىك امەريكاداعى قورعانداردىڭ دا و باستاعى باستاۋ بۇلاعى ەۋرازياداعى سكيفتەر مەن ساقتاردىڭ قورعان مادەنيەتتەرىمەن تىكەلەي ساباقتاس ءارى تامىرلاس دەپ باتىل ايتۋعا ابدەن بولادى.
ءادىل احمەتوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
