تاجىباەۆ كوشەسى بار ما, جوق پا؟

ال الماتىدا ءتىپتى كەزدەيسوق بىرەۋلەردىڭ اتىندا كوشە كوپ كوشەلەرگە, ەلدى مەكەندەرگە, وقۋ ورىندارىنا, عىلىمي, مادە­ني مەكەمەلەرگە, ۇيىمدارعا, قو­عامدارعا قايراتكەرلەردىڭ اتىن بەرۋ دە ساياسات. ساياسات بولعاندا, ازاماتتاردىڭ ەل الدىنداعى, قوعام الدىنداعى ەڭبەگىنە باعا, حالىقتىڭ وعان دەگەن قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى. سويتسە دە ءار قايرات­كەر­دىڭ ءوز ورنى بار. بىرەۋىنىڭ ەڭبەگى كوپتەۋ, قوعامداعى ورنى جوعا­رى­لاۋ بولدى دەگەندەي, قۇرمەت تە سوعان ساي بولسا, حالىق ريزا. سىڭىرگەن ەڭبەگى كوپتەۋ, حالىققا قادىرلى ادامداردىڭ اتىن, ايتا­لىق, ورتالىق كوشەلەرگە بەرگەن ءجون سياقتى كورىنەدى. ءبىر كەزدە الماتىدا ۇلى پەرزەنتىمىز ىبى­راي التىنسارينگە ەكى ورامداي قىسقا كوشە بەرىلگەندە, جۇرت­شى­لىق بولىپ كىرىسىپ, ايتىسىپ ءجۇرىپ, اقىرىندا «پراۆدا» دەيتىن ۇلكەن كوشە بۇيىرعان. بىراق ومىردە ولاي بولا بەرمەيتىنى بار. ءبىر ەلگە ەڭبەگى ءسىڭ­گەن قايراتكەر اتى ەلەۋسىزدەۋ قا­لىپ, ونىڭ ەسەسىنە اتى بەلگىسىز بىرەۋلەردىڭ اتى كوشەلەرگە بەرىلىپ جاتاتىنىنا تاڭداناسىڭ. «سەن بىلمەگەنمەن, باسقالار بىلەدى» دەپ داۋ ايتاتىندار تابى­لار. اڭگىمە بىرەۋلەرگە عانا تا­نىس ەمەس, حالىق, قوعام تانىعان قايراتكەرلەر تۋرالى بولىپ وتىر. بۇل جەردە ونوماستيكالىق كوميسسيا ءوز ءسوزىن ايتۋعا ءتيىس دەيسىڭ. بىراق «سىبايلاستىق» دەگەن قۇداي اتقان پالە سوعان دا ەنىپ ۇلگەرگەندەي-اۋ. كوپ رەتتە جۇرت جوقتاۋ­شى­سى, ىزدەۋشىسى جوق بولعان سوڭ, اي­تۋلى قايراتكەرلەر ۇمىت قالا­دى دەگەندى ايتادى. سول ونوماستيكا كوميسسياسى ىزدەۋشى دە, جوق­تاۋشى دا بولۋعا ءتيىس قوي دەيسىڭ, بىراق كەيدە بولا الماي جاتادى. الدە ولاردىڭ تۇلعا­لار­دىڭ ورنىن باعامداۋعا ورە­لەرى جەتپەيدى, الدە بىرەۋلەردىڭ ايتقانىنان اسا المايدى. قاي­سىسى بولسا دا, جاقسى ەمەس. ناقتى ءبىر تۇلعانىڭ مىسا­لى­مەن وي وربىتەيىكشى. كوزى قا­راقتى قاۋىمعا, اسىرەسە اعا بۋىن وكىلدەرىنە بىلتىر 100 جىل­دىعى اتالىپ وتىلگەن تولەگەن تاجىباەۆتىڭ ەسىمى جاقسى تانىس. پەداگوگيكا سالاسىندا العاشقى عىلىم كانديداتى بولعان قازاق. وتىز جاسىندا حالىق اعارتۋ كوميسسارى ء(مينيسترى) بولعان. 32 جاسىندا – رەسپۋبليكا ۇكى­مەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. 34 جاسىندا – رەسپۋبليكادا ال­عاش سىرتقى ىستەر حالىق كوميس­سا­رياتىن (مينيسترلىگىن) ءوز قو­لى­مەن قۇرىپ, وعان كوميسسار بولعان. بۇۇ مىنبەرىندە كسرو اتىنان سويلەگەن, بايانداما جا­سا­عان العاشقى قازاق. كسرو-دا ءبى­رىنشى كلاستى توتەنشە جانە وكى­لەتتى ەلشى ديپلوماتيالىق رانگىنە يە بولعان دا العاشقى قازاق. 38 جاسىندا – قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنە رەكتور بولىپ, ونى بەس جىل باسقارىپ, قازاق زيا­لى­لارىنا قامقورلىعى ءۇشىن ۇلت­شىل دەگەن ايىپپەن قىزمەتىنەن الىنعان. اراعا ءبىر جىل سالىپ, قايتادان رەسپۋبليكا ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىز­مەتىنە كوتەرىلگەن, مادەنيەت مي­نيسترى قىزمەتىن قوسا اتقار­عان. رەسپۋبليكادا پەداگوگيكا ءجا­نە پسيحولوگيا نەگىزىن قالاعان عالىم, اكادەميك. ول كوتەرىلگەن پاراسات بيىكتەرىنىڭ بىرەۋى عانا ونىڭ اتىن تاريحتىڭ جادىندا قالدىرعانداي ەدى. بىراق ونى جەكە ادامداردىڭ, ۇمىتپاۋعا ءتيىس ادام­داردىڭ ۇمىتقانى دا شىندىق. الماتىدا مينيستر قىزمەتىن­دە, سونداي دارەجەدە قىزمەتتە بول­عانداردىڭ اتىندا كوشە بار. ولاردان قىزمەتى دە, قوعامداعى ورنى دا جوعارى بولعان تولەگەن تاجىباەۆقا كوشە بۇيىرماي وتىر. قاعاز جۇزىندە, قۇجات بويىنشا بار دەيدى. بىراق ءبىز ىزدەپ بارىپ, تابا المادىق. جوق. سويتسە دە سول قۇجاتقا قا­رايىقشى. 2003 جىلدىڭ 24 جانە 26 جەلتوقسانىندا الماتى قالا­سى ءماسليحاتىنىڭ ءىV سەسسياسى مەن الماتى اكىمدىگىنىڭ بىرلەسكەن №26 جانە №5/764, سونداي-اق №27 جانە №5/765 شەشىمى بويىن­شا «تاۋگۇل-3» جانە «اقبۇلاق» شاعىن اۋداندارىنداعى 70 كوشەگە بەلگىلى ادامداردىڭ اتتارى بەرىلىپتى. سولاردىڭ اراسىندا قىز­مەتى جاعىنان, قوعامداعى ورنى جاعىنان تولەگەن تاجىباەۆپەن دەڭگەيلەس ءۇش-ءتورت ادام بولار. ولاردىڭ بارىنە, سونداي-اق بەلگىسىز بىرەۋلەرگە سول اۋدانداعى ۇزىن كوشەلەر ءتيىپتى. تولەگەن ءتاجى­باەۆقا بۇيىرعانى – 218 مەترلىك كوشە. كەيىن ول دا جوعالعان. ناقتى ادامداردى, اسىرەسە ءدۇ­نيەدەن وتكەندەردى سالىستىرىپ, بىرىنەن ەكىنشىسى مىقتىراق دەپ ايتۋ ادەپكە سىيىڭقىرامايدى, اركىمنىڭ ءوز ورنى بار دەيمىز. سويتسە دە ءبىر سالىستىرۋعا بار­عىمىز كەلىپ وتىر. الماتىدا رادوستوۆەتس اتىنداعى كوشە بار. قالاداعى ەڭ ۇزىن كوشەلەردىڭ ءبىرى. تولە بي مەن ءال-فارابي كوشە­لەرىن جالعاپ جاتىر. بۇرىن بۇل كوشە يتاليا كومپارتياسىنىڭ كوسەمى موريس تورەزدىڭ ەسىمىمەن اتالدى. كوممۋنيستىك قايراتكەر­لەردى ىسىرىپ, وعان جاڭا ەسىمدەر تاڭداعاندا, توقتاعانىمىز ۆلاديمير رادوستوۆەتس بولدى. سول رادوستوۆەتس دەگەن كىم ەدى؟ كوپ ادام بىلە قويماس, ايتايىق. ەكونوميست-عالىم. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, كافەدرا مەڭ­گەرۋشىسى بولعان. بۋحەسەپ سا­لا­سىن­داعى بىلىكتى مامان. باعا­لاۋ­عا ابدەن تۇرارلىق. بىراق بۇل ونى مەملەكەتتىك, قوعامدىق قاي­راتكەر دەۋگە نەگىز بولا المايدى عوي. سول عالىمدى تولەگەن ءتاجى­باەۆپەن سالىستىرايىقشى. ءتاجى­باەۆ ءۇش سالادا مينيستر, سونداي-اق ۇكىمەت توراعاسىنىڭ ورىن­با­سارى بولسا, مۇنداي دارەجە را­دوستوۆەتستىڭ تۇسىنە دە كىرمەگەن. تولەگەن تاجىباەۆ رەسپۋبليكا­دا­عى ءبىر عىلىمنىڭ نەگىزىن قالا­عان عالىم, اكادەميك, رادوستوۆەتستى رەسپۋبليكا ەكونوميكا عىلىمى­نىڭ نەگىزىن قالادى دەگەنمەن جۇرت كەلىسە قويماس. اشىپ ايتايىق, رادوستوۆەتستىڭ تولەگەن تاجىباەۆتان ءبىر ارتىق­شىلىعى بار – ونىڭ رەسپۋبلي­كانىڭ بيلىك قۇرامىندا, بيزنەستىك قۇرىلىمدا شەنەۋنىكتەرگە دە, ونوماستيكا كوميسسياسىنداعى­لارعا دا ءسوزى وتەتىن بالاسى بول­دى, ءالى دە بار. ال تاجىباەۆقا لايىقتى قۇرمەت كورسەتەيىك دەپ شىرىلداپ جۇرگەندەردىڭ ءسوزىن سول شەنەۋنىكتەر دە, ونوماستيكا كوميسسياسى دا قۇلاقتارىنا قىس­تىرا قويمايدى. بۇل دا سىباي­لاستىق كەسەلدىڭ ءبىر ءتۇرى. ەكونو­ميكاداعى سىبايلاستىقتى سى­باي­­لاس جەمقورلىق دەسەك, ال مۇنى رۋحاني ۇرلىق سىبايلاس­تىعى دەۋگە بولار. ەلىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ كەيبىر اياۋلى پەرزەنتتەرى نەگە قۇر­مەت­تەل­مەيدى, ولاردىڭ اتىمەن نەگە كوشەلەر اتالمايدى دەگەندە, قا­لا­لارىمىزدا ولاردىڭ ەسىمى بەرىلەتىن كوشەلەر قالما­عان­داي كورىنەدى. كوشەلەردىڭ ءبارى­نىڭ دە اتاۋلارى بار, ەندى بۇ­رىنعى­لارىن وزگەرتىپ, جاڭاشا اتاۋ ىڭ­عايسىز جانە ءبىرشاما ەكو­نو­مي­كالىق شىعىنعا ۇرىن­دىرادى, سونان سوڭ كەيبىرەۋ­لەر­دىڭ شا­مىنا ءتيىپ, قارسى­لىعىن تۋدىرا­دى دەپ اقتالامىز. ارينە, كوشەلەردى وزگەرتۋدى ناۋقانعا اينالدىرۋعا بولماسى جۇرتتىڭ بارىنە بەلگىلى. بىراق ءومىرىمىزدىڭ وسى سالاسىنداعى جاڭساقتىقتى بىرتە-بىرتە جويۋ جۇيەلى جۇمىسقا اينالۋى ءتيىس. كوشەلەرگە تۇلعالارىمىزدىڭ ەسى­مىن بەرىپ, ولارعا قۇرمەت كور­سەتۋ – ەلدىك ساياسات. ال كوشەلەر­دىڭ اتى كەزدەيسوق بىرەۋلەرمەن, باسقا ەلدىڭ ادامدارىمەن, اتاۋ­لارىمەن اتالىپ جاتسا, بۇل ەلدىڭ, ۇلتتىڭ مۇددەسىنە نۇقسان. الماتى قالاسى كوشەلەرىنىڭ تىزىمىنە ءبىر كوز جۇگىرتەيىكشى: ودان نە كورمەيسىز! ەڭ الدىمەن ودان رەسەيدىڭ بارلىق وبلىس­تارىن, نەگىزگى قالالارىن, وزەن, كولدەرىن, تەڭىزدەرىن, ياعني تولىق گەوگرافياسىن كورىپ, بالكىم تاڭ­دانارسىز, بالكىم تاڭدانباسسىز. ءسىرا, قازاقتاردىڭ دا بارعان جەرى دەگەن شىعار, كولىمانىڭ دا اتى بار. بۇعان ورىستىڭ بارلىق كومپوزيتورلارىن, سۋرەتشىلەرىن, اقىن, جازۋشىلارىن, عا­لىم­دارىن, ساياحاتشىلارىن, سايا­سات­شىلارىن, باسقىنشىلارىن قو­سى­ڭىز. ولاردىڭ كەيبىرىن, ءسىرا ورىستاردىڭ وزدەرى دە بىلە قويماس. باسقىنشىلار دەگەندى دە ءجاي ايتىپ وتىرعان جوقپىز. قانىشەر ەرماك تا ءجۇر. سونىڭ ءبارىن كورىپ, ءوز ەلىڭ­نىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ اتىن قويۋ­عا كوشە جوق دەۋ, بۇرىنعى كوشە­لەردىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ ءال­دە­بىرەۋ­لەردىڭ نارازىلىعىن تۋ­دىرۋى ءمۇم­كىن دەگەن ءۋاج ايتۋ, جۇمسارتا ايتقاندا, كۇپىرلىك بولار ەدى. كۇپىرلىك جايلى ايت­قاندا مىنا ءبىر جاي دا كوڭىلگە ورالادى. الماتىدا شالياپين اتىندا كوشە بار جانە قالاداعى ەڭ ۇزىن كوشەلەردىڭ ءبىرى. شاليا­پين­نىڭ كىم ەكەنى بەلگىلى. ءبىر جا­عى ورىس حالقىنا, ونىڭ ونەرى­نە دەگەن قۇرمەت رەتىندە كوشەگە ونىڭ اتىن بەرسە دە ارتىقتىعى جوقتاي. بىراق قالاداعى ەڭ ۇزىن كوشەلەردىڭ ءبىرىن بەرۋ, سونشا­لىق­تى قاجەت پە ەدى؟ ءتىپتى ورىس­تاردىڭ ءوزى وعان وسىنداي قۇرمەت كورسەتپەگەن شىعار. سوندا ءبىز­دىڭ وسىنشالىق شاشىلۋىمىز نە؟ سول شالياپين كوشەسى ءسات­باەۆ كوشەسىنىڭ جالعاسى ىسپەتتەس. قانىش سىندى ۇلى تۇلعا­مىزعا ارنالعان كوشە ۇزىنىنان سوزىلىپ جاتسا, جاراسپاي ما؟ ايتپەسە, سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا رەسپۋبليكاداعى ەكى عىلىم ورداسىنىڭ باسشىسى رەتىندە عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆ پەن قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى تولەگەن تاجىباەۆ ەكەۋى ماسكەۋ­دىڭ سىنىنا بىرگە ءىلىنىپ, قىز­مەتى­نەن بوساتىلعانىن جۇرت بىلەدى. سول شالياپين كوشەسىن تاجىباەۆقا بەرسە, ۇيلەسىپ-اق كەتپەس پە ەدى؟! ال شالياپينگە شاعىنداۋ كوشە تابىلار ەدى. تابىلاتىن كوشە كوپ. رەسەي­دىڭ ءبىر وبلىسىن نە ءبىر قالاسىن, وزە­نىن, كولىن نەمەسە رەسەيدىڭ وزىندە الدەقاشان ۇمىت بولعان قىزىل كومانديرلەرى مەن كوسەم­دەرىن كوشە اتاۋىنان الىپ تاس­تادىڭ دەپ ەشكىم وكپەلەي قويماسى انىق. ونوماستيكا – ۇلكەن ساياسات. ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا, ۇلتتىق مۇددەگە قاتىسى بار ساياسات. ونى­مەن بارىنشا ىجداھات­تىق­پەن اينالىسۋ قاجەت. ماماديار جاقىپ.