پاراسات يەسى

«ەڭبەككە يكەمدى بولساڭ – ەلىڭە سۇيكىمدى بولاسىڭ» دەگەن دانا ءسوز بار حالقىمىزدا. بۇل «تار جول, تايعاق كەشۋدەن» وتكەن حال­قىمىزدىڭ ءومىر فيلوسوفياسىنان الىنعان شىندىق. وسىنداي ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن جانى جايساڭ, جۇرەگى دارحان, پەيىلى كەڭ, كو­كى­رەگى كوكتەم ازاماتتار ءبىزدىڭ ورتا­مىزدا كوپتەپ سانالادى. سولار­دىڭ ءبىرى – ءراحمانالى ابدىقا­دىر­ ۇلى ابدىقادىروۆ. وسىناۋ پارا­سات­تى ازاماتتىڭ بۇكىل ءومىرى, ەلى ءۇشىن اتقارعان قىزمەتى اۋدان جۇرت­شىلىعىنىڭ كوز الدىندا ءوتىپ كەلەدى. سوندىقتان دا ەل قۇر­مەتىنە بولەنگەن, پاراسات يەسى ءبۇ­گىندە «ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ قۇر­مەتتى ازاماتى» اتانىپ وتىر. ول قاي جەردە جۇرسە دە, قانداي قىزمەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاسادا دا ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگىنىڭ ارقاسىندا قولعا العان شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ الىپ كەتەتىن ءور مىنەزدى وجەت جان. پاراسات يەسىنىڭ ەرەكشە قاسيە­تى ول كوپشىلىكتى قانداي ماسەلەگە بولسىن يلاندىرا بىلەدى, وزەكتى نارسەنى ناقتىلى فاكتىلەرمەن ءدا­لەلدەپ, كوكەيگە قوندىرىپ, كىم­نىڭ بولماسىن كوزىن جەتكىزىپ ايتا بەلتىندىگى و باستان بويىنا سىڭگەن اسىل قاسيەت. مۇنداي اسىل قاسيەت, ءورشىل مىنەز, شەشەندىك ءتىل ءراحمانالى ءاب­­دى­قا­دىر ۇلىنا قايدان دارىعان دەي­تىن بولساق ونىڭ اجە الديىمەن بو­يى­نا جۇققانىن بايقايمىز. شا­­عىن اۋىل­داعى شارۋا وتبا­سىن­دا 1951 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ول ءبۇ­گىندە الپىس­تىڭ اسقارىنا شى­عىپ وتىرعان اتپال ازامات, بىلىكتى باس­شى, ادامگەرشىلىگى مول قاسيەتتى جان. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزىنىڭ وزىندە ارمانشىل بوزبالا ءبىلىم قۋىپ الماتىعا بارىپ جو­عارى وقۋ ورنىنا ءتۇستى. 1972 جى­لى قازاقتىڭ ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستي­تۋ­تىن ءتامامداپ عالىم-اگرونوم دەگەن ماماندىق الىپ شىقتى. كەۋ­دەسىنە ديپلوم قىسقان جاس مامان ارمانىن اۋكەلەپ ۇشىرعان, كىندىك قانى تامعان كوكدونەنگە قاراي جول تارتتى. – ءبىز سول جىلى ءبىر اۋىلدان التى جاس جىگىت جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, ديپلومدى مامان بولىپ ورالدىق, – دەپ ەسكە الادى سول جىل­داردى ءراحمانالى ابدىقا­دىر­ ۇلى, – ءبىزدى تۋعان اۋىل ىستىق ىقىلاسپەن قۇشاق جايا قارسى الدى. مۇحامەتبەردى شاحاروۆ كول­­حوز­عا گيدروتەحنيك بولىپ ورنالاس­سا, ءۇتىلدا تويعانبەكوۆ ەگىس سالا­سىنىڭ اگرونومى بولدى. مارقۇم جىلقىباي ارپابەكوۆ ەكونوميست بولسا, وزبەك ابدىقايىموۆ شا­رۋا­شىلىق جوندەۋ شەبەرحاناسى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى, ال ەرعازى ءشا­رى­پحانوۆ زووتەحنيك بولىپ جۇ­مىس­قا كىرىستى. بارلىعىمىزدىڭ جاس­تىق جىگەرىمىز بويىمىزدا, ال­عان ءبىلىمىمىز سانامىزدا, ىسكە بەلسەنە ارالاستىق. ءبىز سەكىلدى ەڭبەك جولىن جاڭا باستاعان جاس ما­مان­داردى كولحوز ءوندىرىسىنىڭ ءىرى ۇي­ىم­داستىرۋشىسى, جاستار قام­قور­شى­سى, بىلىكتى باسشى, پاراساتتى ازامات بەكتەنباي قويشىمانوۆ اعا­مىز تالابىمىزدى تاۋداي ەتىپ, ءجۇ­رەگىمىزگە ءۇمىت وتىن جاعىپ ور­ىن­دى تاربيەلەي بىلگەندىگىن ءبۇ­گىن­دە مەن ماقتانىشپەن ايتا الامىن. ءيا, ول كەزدە لەنين اتىنداعى كولحوزدا ۇلكەن باسشى كادرلارى قالىپتاسقان بولاتىن. باس اگرونوم اسىلبەك ايازباەۆ, پارتيا ۇيى­مىنىڭ حاتشىسى كەلگەنباي بايمولداەۆ, باس ەسەپشى قا­نىم­بەك سەي­­داحمەتوۆ سەكىلدى اتپال ازاماتتار جاس مامانداردى ءتار­بيە­لەپ, دۇرىس ەڭبەك ەتۋگە باۋلي ءبىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ولار ءوس­تى, مىقتى مامان بولىپ قا­لىپ­تاس­تى, باسشىلىق قىزمەتكە جولداما الىپ, اتقا ءمىنىپ تىزگىن ۇستادى. جالىنداپ تۇرعان جاس جىگىتتىڭ ىسكەرلىگىن بايقاعان اۋدان باسشى­لارى 1974 جىلى ماسكەۋگە تىكەلەي باعىناتىن وبلىس كولەمىندەگى بىردەن-ءبىر ىرگەلى شارۋاشىلىق – سول كەزدەگى №97 لۋگوۆوي جىلقى زاۆودىنا اگرونوم ەتىپ تاعايىن­دادى. ول كەزدە زاۋىتتىڭ ەگىستىك كولەمى اۋداندا 1-ءشى ورىن الاتىن. وسى جەردە تۋعان اۋىلىنان ءتا­لىم-تاربيە الىپ, تاجىريبە جي­ناق­تاپ ۇلگەرگەن جاس مامان شا­رۋاشى­لىق­تىڭ اۋىسپالى ەگىس جۇيە­سىن ەنگىزۋ, ءار گەكتاردان الىناتىن ءونىم ءمول­­شە­رىن ارتتىرۋ جونىندە كوپ ءىس تىن­دىردى. ىسكەر باسشى, ءبىلىمدى ازامات يۆان افاناسەۆيچ فينكودان كوپ ۇيرەندى, ۇلكەن ساياسي جەتەكشى نارەزىم داۋباەۆتان ساباق الدى. سول ساباق, سول تاربيە ءراحمانالى ابدىقادىر ۇلىنا كۇنى بۇگىنگە دەيىن باعدارشام بولىپ كەلەدى. – پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى نارەزىم داۋباەۆ اعامىز 1975 جىلدىڭ كۇزىندە اۋدانداعى ەڭ ىرگەلى شارۋاشىلىق – «العاباس» سوۆ­حوزىنا ديرەكتور بولىپ تاعاي­ىن­دالدى, – دەپ ەسكە الادى راح­مانالى ابدىقادىر ۇلى سول جىل­دار­دى, – ارتىنشا مەن وسى سوۆ­حوز­عا باس اگرونوم بولىپ تاعاي­ىن­دالدىم. 24 جاستاعى قىلشىل­داعان كەزىم. ەگىن سالىپ, قىزىلشا ءوسىرىپ بەل شەشپەي ەڭبەك ەتتىم. وسىنىڭ ناتيجەسىندە سوۆحوز 1978-1979 جىلدارى مەملەكەتكە قاتا­رى­نان 1 ميلليون پۇتتان استىق تاپ­سىرىپ وتىردى. شارۋاشى­لىق­قا سول كەزدەگى رەسپۋبليكا باس­شى­سى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ كەلىپ سوۆحوزدىڭ تىنىس-ءتىرشىلى­گىنە جوعارى باعاسىن بەردى. بۇل جىلدار مەنىڭ ءومىرىمنىڭ ەڭ ءبىر قۋانىشتى ساتتەرى دەپ بىلەمىن. سوۆحوزعا كەلگەن جاس مامان راح­مانالى ابدىقادىر ۇلى ەگىس سا­لا­سىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرە ءبىل­دى. يدەيالىق ساناسى جوعارى جاس ماماننىڭ ىسكەرلىگىن, ۇيىم­داس­تىرۋشىلىق قابىلەتىن بايقا­عان اۋدان باسشىلارى ونى 1980 جىلى «جاڭاتۇرمىس» كولحوزىنا پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ەتىپ جىبەردى. بۇل جەردە دە بازارباي سۇلەي­مە­نوۆ, تاماتاي سەنبيەۆ, ءاز­ىم­حان نۇرتاەۆ, جاھانگەر مىر­زاليەۆ سەكىلدى بىلىكتى ادامدارمەن قىزمەت­تەس بولعان جاس ساياسي جەتەكشى اۋ­ىل­دىڭ الەۋمەتتىك-مادە­ني ءومىرىن جاق­سارتۋعا, جاستاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءماندى وتكىزۋگە ۇلكەن ۇلەس قوسقان­دىعىن وسى كۇندە اۋىلدىڭ كونەكوز ادامدارى جىر قىلىپ ايتىپ وتىرادى. ودان 1986-1988 جىل­دا­رى اۋىل شارۋا­شىلىق سالاسى كو­لەمدى اۋداندىق پارتيا كوميتەتى­نىڭ اۋىلشارۋا­شى­لىق بولىمىنە باسشىلىق جا­سادى. اۋدان كولە­مىن­دە پارتيالىق جۇمىستىڭ قىرى مەن سىرىن تە­رەڭ يگەرۋدە ۇلكەن قامقورشى بول­عان بىلىكتى ساياسي قىزمەتكەرلەر سول كەزدەگى اۋدان­نىڭ ءبىرىنشى باس­شىلارى ءالمۇحان يسا­­حوۆتى, تۇر­سىنحان مۇسىراليەۆتى جانە بيۋرو مۇشەسى قامباربەك يماناليەۆتى مەنىڭ ۇستازدارىم­نىڭ ۇستازى دەپ ءراحمانالى ءابدى­قادىر ۇلى ارقا­شان ماقتان تۇتادى. ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەن تۇستا العاشقى قيىندىقتاردىڭ كوپ بولعاندىعى ەشكىمگە جاسى­رىن ەمەس. وسى كەزدە شارۋاسى شاي­قالىپ, مورالدىق-پسيحولو­گيا­­لىق احۋالى قيىنداپ كەتكەن اباي اتىنداعى كولحوزعا ءراحمانالى ءاب­دىقادىر ۇلى توراعا بولىپ ساي­لان­دى. بۇعان دەيىن ومىرلىك ءتاجى­ري­بەسى بار ادامداردان ءتالىم-تاربيە الىپ, شارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ, يدەولوگيا­لىق جاعىنان شىندالعان جاس جىگىت ءىسى قۇلدىراپ كەتكەن شارۋا­شى­لىقتى تەز ارادا كوتەرىپ وزاتتار قاتارىنا قوستى. جاس باسشىنىڭ ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا قىزىلشا ەگىستىگىنىڭ كولەمى ۇلعايىپ, ودان الىناتىن ونىمدەر مولايا ءتۇستى. مال شارۋاشىلىعى ءوز ءتولى ەسەبىنەن وسە باستادى. ەڭ باستىسى – قىم-قيعاش ءوزارا ايتىسىپ جا­تا­تىن اۋىلدا ىڭتىماق ورنادى, بىرلىك نىعايدى, الاڭسىز جۇمىس اتقارۋعا پسيحولوگيالىق احۋال قا­لىپتاستى. مۇنىڭ بارلىعى دا بىلىكتى باسشىنىڭ ادامگەرشىلىك قا­سيەتىنىڭ, ۇيىمداستىرۋشىلىق قا­بىلەتىنىڭ جەمىسى ەكەندىگى داۋسىز. ودان كەيىن دە ءتۇرلى باسشىلىق قىزمەتتەردىڭ تىزگىنىن ۇستاپ كەلە جاتقان ءراحمانالى ابدىقادىر ۇلى ءاردايىم بيىك بەلەستەردەن كورى­نىپ كەلەدى. ونىڭ ەلى مەن جەرىنە ءسىڭ­­گەن ەڭبەگى ەلەۋسىز ەمەس. اۋدان­نىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىنىڭ يەگەرى, ەل سەنىمىنە يە بولىپ, 1999-2003 جىل­دا­رى اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋ­تا­تى بولعان جان. ال ءىرىلى-ۇساقتى العان ماراپاتتاۋلارى وزىنشە ءبىر توبە. اۋدانىنا سىيلى, ەلىنە قادىر­لى ءراحمانالى ابدىقادىر ۇلى 2003 جىلدان ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق وركەن­دە­ۋىنە ءبىرشاما ۇلەس قوسىپ, اۋ­دان­نىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سەكتو­رىنا ينۆەستيتسيا تارتۋدا بۇگىنگى كۇندە ءوزى باسقارىپ وتىرعان «قۇ­لان-ءدان» قارجىلىق مەكەمەسىنىڭ اتقارىپ وتىرعان اۋقىمدى ىستەرىنە حالىق ريزاشىلىعىن بىلدىرۋدە. ول جان جارى كەلسىن قادىر­قىزى ەكەۋى التىن اسىقتاي بەس ۇل-قىزدى تاربيەلەپ ءوسىرىپ, ۇلكەن شاڭىراقتىڭ ءتۇتىنىن ءتۇزۋ شىعا­رىپ وتىرعان ۇلگىلى وتباسى. ازا­مات­تىق كەلبەتىن ساقتاپ ءوزى باس­قارىپ وتىرعان ۇجىمنىڭ, اۋدان تۇرعىندارىنىڭ سىي-قۇرمەتىنە ءبو­­لەنىپ جۇرگەن زامانداسىمىز, ءبى­لىكتى باسشى ءراحمانالى ابدىقا­دىر­ ۇلى مىنە, وسىنداي جان. تۇرسىنحان جامانباەۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.