قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى № 09-5/1

2011 جىلعى 16 ماۋسىم     № 09-5/1     استانا قالاسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ ج و ل د ا ۋ ى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونس­تي­تۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ بۇل جولداۋى ەلىمىز ءۇشىن ايتۋلى ماڭىزعا يە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىل­دىعى جىلىندا ۇسىنىلىپ وتىر. 1991 جىلعى 16 جەلتوقساننان بەرگى ءوت­كەن ۋاقىت ىشىندە قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىندا مەملەكەت جانە قوعام ءومىرىنىڭ بار­لىق سالالارىندا دەرلىك رەفورمالار ءجۇر­گىزىلدى. مەملەكەتتىلىكتى, قولدانىستاعى قۇقىقتى, تۇلعانىڭ, قوعامنىڭ جانە مەم­لەكەتتىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ءتيىمدى ءارى اشىق بيلىك مەحانيزمىن نىعاي­تۋ­عا, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن ارت­تىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋدا. زاماناۋي, ءوز بولاشاعىنا سەنىمدى قوعام قۇرۋ جولىنداعى تاريحي مەجە رەتىندە قازاق سسر-ءىنىڭ 1990 جىلعى 25 قازانداعى مەم­لەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلارا­تسيا­نىڭ جانە «قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» 1991 جىلعى 16 جەلتوقسانداعى № 1007-ءحىى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭىنىڭ ءوزىن­دىك ورنى بار. بۇل قۇجاتتاردىڭ ءاربىرى جاڭا مەملەكەتتىلىكتى قۇرۋدا, ءبىرتۇتاس بيلىكتىڭ تار­ماق­تارعا بولىنۋىندە, حالىق بيلىگىن جۇزە­گە اسى­رۋ­دا; ادام قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارى جو­عارى تۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋدە, جاۋاپتى سوت تورەلىگىندە, بەيبىتسۇيگىش سىرت­قى ساياساتتا وڭ سيپاتتاعى قايتالانباس ءرول اتقاردى. 1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا ەلىمىزدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى نى­عايتۋعا ءجا­نە دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ قۇ­رىلىپ بولعان قۇرامداس بولىكتەرىن با­يى­تا تۇسۋگە قاجەتتى بارلىق كەپىلدىكتەر بار. ول اسا قۇندى كونس­تيتۋتسيالىق قاتاڭ تالاپتى – ادامدى, ونىڭ ءومىرىن, قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىن تول­تىرۋداعى; مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق قاتى­ناس­تارداعى ەگەمەندىك قۇقىعىن ىسكە اسىرۋ­مەن باي­لانىستى مىندەتتەردى شەشۋدەگى باستى دا ناقتى قۇرالعا اينالدى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى مەم­لەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى ازىرلەنۋىن ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرۋعا, ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارىنىڭ قىزمەتى ۇيلەسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, ولاردىڭ اراسىندا تەكە-تىرەستى بولدىرماۋعا جانە سونىڭ ءناتي­جەسىندە جۇيەلى تۇردەگى وڭ وزگەرىستەرگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ينستيتۋتى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلى ىشىندە قۋاتتى باعىت-باعدار سىلتەۋشى ءارى ۇيلەستىرۋشى ورتالىققا اينالدى. بۇكىل حالىق سايلاعان قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى كونستيتۋتسيانىڭ, ادام­نىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپىلىنە اينالدى. رەسپۋبليكا پارلامەنتى «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭ­دارىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىنىڭ – ەلباسىنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2010 جىل­عى 14 ماۋسىمداعى № 289-IV قازاقستان رە­س­پۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىن قا­بىلداپ, ول جەردە تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەرەكشە مارتەبەسى وبەك­­تيۆتى تۇردە زاڭنامالىق جولمەن بەكىتىلدى. 2011 جىلعى 31 قاڭتارداعى № 2 نور­ما­تيۆ­تىك قاۋلىدا كونستيتۋتسيالىق كە­ڭەس جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن قا­لاۋ­شى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاريحي ءرولى مەن ميسسياسىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. كونستيتۋتسياعا سايكەس مەملەكەت باس­شى­سى ايقىندايتىن ەلىمىزدىڭ دامۋ سترا­تەگياسىنا ورايلاس رەسپۋبليكانىڭ قوس پا­لاتالى پارلامەنتى, ۇكىمەتى, وزگە دە ورتا­لىق جانە جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار, سونداي-اق جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باس­قارۋ ورگاندارى تابىستى قىزمەت ات­قارىپ كەلەدى. قۇقىقتىق ساياساتتى دايەك­تى­لىكپەن جۇمسارتۋ جانە ىزگىلەندىرۋ جاع­دايىندا ادام مەن قوعامدى قىلمىستىق قول سۇعۋشىلىقتان جانە وزگەلەي زاڭ بۇزۋشىلىقتان قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە قاراتىلعان قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى مەن سوت تورەلىگى جاڭارتىلۋدا. قوعامدى مەملەكەتتىك بيلىكتى قالىپتاس­تىرۋعا جانە جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستىرۋ, ازاماتتاردى ەل باسقارۋعا ارالاستىرۋ مەحانيزمدەرى ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. ساياسي پار­تيالاردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتور­دىڭ قۇ­رىلۋى مەن قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن نىعايتۋدىڭ, مەملەكەتتىك الەۋ­مەت­تىك تاپسى­رىس شەڭبەرىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى قارجىلاندىرۋدىڭ, مەملەكەتتىك ورگاندار­دىڭ جانىندا كونسۋل­­تاتيۆتىك-كەڭەسشى قۇرى­لىمدار قۇرۋدىڭ ارقاسىندا مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام اراسىندا الەۋمەتتىك ماڭىز­دى سەكتورلار مەن فۋنكتسيالاردى بىرتە-بىرتە قايتا ءبولىسۋ ءجۇرىپ جاتىر. وتكەن 2010 جىلى قازاقستان ەۋروپا­داعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمعا (ەقىۇ) توراعالىق ەتۋ جونىندەگى جوعارى ميسسيانى ابىرويمەن اتقاردى. استانا دەكلاراتسياسىندا ەقىۇ-عا قاتىسۋشى 56 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى مەن ۇكىمەت باسشىلارى وزدەرىنىڭ جاپپاي قامتيتىن, ىنتىماقتاستىققا نەگىزدەلگەن, بەيبىتشىلىكتى قولداۋدى ادام قۇقىقتارى مەن نەگىزگى بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋى­مەن ۇشتاستىراتىن, تەڭ جانە بولىنبەس قاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسىنا دەن قويا­تىندارىن راستادى. ۇستىمىزدەگى جىلى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ توراعاسى قىزمەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى حال­قى­مىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋ تۋرالى كونستي­تۋتسيانىڭ كىرىسپەسىندە جازىلعان تىلەۋىن جۇزەگە اسىرۋداعى ماقساتىن تاعى دا ناقتى ىستەرمەن دالەلدەپ كەلەدى. 2010 جىلى جاڭا حالىقارالىق ەكونومي­كالىق ينستيتۋت – بەلارۋس رەسپۋبليكاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى كەدەن وداعى ءوز جۇمىسىن باستادى. 2009 جىلعى 5 قارا­شا­داعى № 6 نورماتيۆتىك قاۋلىدا كونس­تي­تۋتسيالىق كەڭەس, قازاقستان رەسپۋبليكا­سى­نىڭ – iشكi جانە سىرتقى ساياساتتى قالىپ­تاستىرۋ مەن iسكە اسىرۋداعى تاۋەلسiزدiگi جانە دەربەستiگi ونىڭ نەگiزiن قۇرايتىن ەگەمەن مەملەكەتتiڭ كونستيتۋتسيالىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان مارتە­بەسi رەسپۋبليكاعا نەگiزگi زاڭنىڭ ەرەجە­لەرi مەن نورمالارىن ساقتاي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ جەكەلەگەن وكىلەتتىكتەرىن كەدەن وداعى سەكىلدى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ولاردىڭ ور­گاندارىنا بەرۋ تۋرالى شەشiم قابىل­داۋعا مۇمكiندiك بەرەدi دەپ اتاپ كورسەتتى. سونى­مەن بىرگە, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, مۇنداي حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ولاردىڭ ور­گاندارىنىڭ شەشىمدەرى رەسپۋبليكانىڭ نەگىز­گى زاڭىنا سايكەس كەلمەيتىن, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىنا نۇقسان كەلتىرەتىن, مەملەكەتتiڭ ەگەمەندىگىن, بiرتۇتاس­تىعىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن, ەلدى باسقارۋ نىسانىن بۇزاتىن جاعدايلاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشiن ورىندالۋى مiندەتتi دەپ تانىلمايدى, سونداي-اق رەسپۋبليكا زاڭدارىنان باسىم تۇراتىن جانە تiكەلەي قولدانىلاتىن سيپاتقا يە بولمايدى دەپ اتاپ كورسەتتى. مەملەكەت قۇرىلىسىنىڭ جيىرما جىل­دىق تاريحى, وسىنداي كۇردەلى دە ابى­رويلى جولدا قول جەتكەن جەڭىستەر, تاياۋ ۋاقىتقا جانە الىس بولاشاققا ارنالعان جوسپارلار قوعامىمىزدىڭ بولاشاعىن اي­قىندايتىن ۆەكتوردىڭ دۇرىس تاڭدالعان­دىعىن پاش ەتە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ دامۋى الەم تاجىريبەسىندە جالپىعا بىردەي قابىلدانعان دەموكراتيا, «ادام كاپيتا­لى­نا» ۇقىپتىلىقپەن قاراۋ پرينتسيپ­تەرىنىڭ بارىنە دە سايكەس كەلەدى دەگەن قاعيدالى ۇيعارىم جاساۋعا نەگىز بولادى. * * * قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە, كونستيتۋتسيوناليزم دوكتريناسى مەن پراك­تيكاسىن ساقتاۋ­دا جانە ودان ءارى نىعايتۋدا كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋعا ماڭىزدى ءرول اجىراتىلعان. بۇل مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيادان, مەملەكەتتىك تاۋەل­سىزدىك تۋرالى كونستي­تۋ­تسيالىق زاڭنان جانە ەلىمىزدىڭ قول­دا­نىستاعى نەگىزگى زاڭىنان انىق بايقالادى. ءوزى قۇرىلعان ساتتەن بەرى كونستيتۋ­تسيا­لىق كەڭەس مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەن قۇقىعى تۋرالى; مەملەكەتتىلىكتىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرى تۋرالى; اۋماعى­نىڭ تۇتاستىعى تۋرالى; شەكاراسىنا قول سۇعىلمايتىندىعى جانە اۋماعىنىڭ يەلىكتەن ايرىلمايتىندىعى تۋرالى; مەملە­كەتتىڭ بىرتۇتاستىعى جانە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى تۋرالى; حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرلىگى تۋرالى; ازاماتتىق تۋرالى جانە باسقا دا كوپتەگەن كونستي­تۋتسيالىق نورمالارعا رەسمي تۇسىندىرمە بەردى. رەسمي ءتۇسىندىرۋ ارقىلى نەمەسە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى كونستيتۋتسيا­لىعى تۇرعىسىندا تالداۋ پروتسەسىندە بار­لىعى بولىپ كونستيتۋتسيانىڭ 73-بابىنىڭ ەرەجەسى ءتۇسىندىرىلدى. ون بەس جىل ىشىندەگى جۇمىستىڭ ناتيجەسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس­تىڭ وتكەن جىلعى جولداۋىندا ەكشەلەي ايتىلعان بولاتىن. * * * كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ نەگىزگى زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قىز­مەتى زاڭنامانىڭ ساپاسىن باقىلاپ-باعا­لاۋمەن قابات ءجۇرىپ وتىرادى. كونستيتۋ­تسيا­لىق كەڭەستىڭ نورماتيۆتىك قاۋلى­لارىنداعى قۇقىقتىق پوزيتسيالاردىڭ, جىل سايىنعى جولداۋلارىنداعى ۇيعارىم­دار مەن ۇسىنىستاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى وسىنىڭ ءبىر كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى. سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولاردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى تارا­پىنان كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قورى­تىندى شەشىمدەرىن ورىنداۋ جونىندە ءبىر­قاتار شارالار قولعا الىنىپ, رەسپۋب­لي­كانىڭ قولدانىستىعى قۇقىقتىق بازاسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق پو­زيتسيالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا «اكىم­شىلىك راسىمدەر تۋرالى» 2000 جىلعى 27 قاراشاداعى № 107-II قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. 2011 جىلعى 1 ساۋىردەگى № 425-IV زاڭنىڭ 1-بابى 2-1-تارماعىنىڭ رەداكتسياسىنا ءساي­كەس «مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قۇزىرەتى, وكىلەت­تىگى, فۋنكتسيالارى مەن مىندەتتەرى كونستيتۋتسيادا, زاڭداردا جانە پرەزيدەنت, ۇكىمەت, وزىنەن جوعارى تۇرعان ورتالىق مەملەكەتتىك ورگان قابىلدايتىن وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردە بەلگىلەنەدى». «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەدەن ءىسى تۋرالى» 2010 جىلعى 30 ماۋسىمداعى № 296-IV قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسى كەدەن وداعى كوميسسياسى شەشىم­دەرىنىڭ تىكەلەي قولدانىلۋىن بەلگىلەۋ بولىگىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2009 جىلعى 5 قاراشاداعى № 6 نورماتيۆتىك قاۋلىسىن ەسكەرە وتىرىپ قابىلدانعان. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ تۋرالى» 2011 جىلعى 6 قاڭتارداعى № 377-IV جانە «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭ­نامالىق اكتىلەرىنە مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوز­گەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2011 جىلعى 6 قاڭتارداعى № 378-IV ق­ا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قابىلدانعان زاڭدارىندا دا كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق پوزيتسيالارىنىڭ دامۋى كورىنىس تاپتى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2001 جىلعى 7 مامىرداعى № 6/2 قاۋلىسىنا سايكەس «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا الۋ تۋرالى شارتقا جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ «بايقوڭىر» كەشەنى اۋماعىندا قۇقىق ءتار­تى­بىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ءوزارا ءىس-قيمىلى تۋرالى كەلىسىمگە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارى سوتتار جانە قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارى تاراپىنان تىكەلەي ورىن­دالا­دى. رەسپۋبليكا كونستيتۋتسيانىڭ 74-بابىنىڭ 2-تارماعىنا جانە ءىس جۇرگىزۋ تۋرالى زاڭنا­ما­سىنا سايكەس, ەگەر سوت اكتىسى شىعارىلار كەزدە سوت قولدانعان زاڭنىڭ نەمەسە وزگە ءبىر نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىنىڭ نورمالارىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس كونستيتۋتسيالىق ەمەس دەپ تاپقان جاعدايدا, سوت زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىن جويۋعا ءتيىس. «كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىندا باياندالعان بىرقاتار ۇيعارىمدار مەن ۇسىنىستار زاڭ شىعارۋ جانە قۇقىق قولدانۋ قىزمەتىندە ىسكە اسىرىلدى: - «مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى» 2011 جىل­عى 1 ناۋرىزداعى № 413-IV قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ زاڭىمەن مەنشىك قۇقى­عىن ونىڭ نىسانىنا قاتىسسىز قورعاۋ جانە قال­پىنا كەلتىرۋ ءۇشىن تەڭ جاعداي جاساۋ ماسەلەسى بو­يىنشا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس­تىڭ 1999 جىلعى 3 قاراشاداعى № 19/2 قاۋ­لى­سىنىڭ ەرە­جەلەرى جانە جىل سايىنعى جول­داۋ­لارىنداعى ۇسىنىستار جۇزەگە اسىرىلدى; - «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبiر زاڭنامالىق اكتiلەرiنە ادامداردى قوعام­نان ۋاقىتشا وقشاۋلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن مەكەمەلەردە ۇستاۋ نەگiزدەرiن, ءتارتiبi مەن شارت­تارىن بەكىتۋ ماسەلەلەرi بو­يىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2010 جىل­عى 29 جەلتوقسانداعى № 375-IV قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى­مەن ادامداردى الكوگوليزمگە, ناشا­قور­لىق پەن ۋىتقۇمارلىق دەرتىنە شال­دىققان اۋرۋلاردى ماجبۇرلەپ ەمدەۋ ورىندارىندا, كامەلەتكە تولماعانداردى - ارناۋلى ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارىندا, ەرەكشە ۇستاۋ رەجيمىندەگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دا­رىندا جانە كامەلەتكە تولما­عان­داردى بەيىمدەۋ ور­تالىقتارىندا, سون­داي-اق اكىم­شىلىك قاماۋعا الىنعان ادام­دار­دى ۇس­تاۋدىڭ نەگىزدەرى مەن ءتارتىبى, ولار­دىڭ قۇقىقتارى بەكىتىلدى; - «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بالانىڭ قۇقىق­تا­رىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىن­شا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2010 جىلعى 23 قاراشاداعى № 354-IV جانە «قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قى­ل­مىستىق زاڭنامانى ودان ءارى ىزگىلەندىرۋ جانە قىلمىستىق پروتسەستەگى زاڭدىلىقتىڭ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىن­شا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2011 جىلعى 18 قاڭتارداعى № 393-IV قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ­دارىمەن قىلمىس قۇرامدارىنىڭ بەلگىلەرىن ايقىندايتىن زاڭدار نورمالارىنىڭ كەمشىلىكتەرى جويىلدى; - 2011 جىلعى 1 ساۋىردەگى № 425-IV قرز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىمەن «نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» 1998 جىلعى 24 ناۋرىزداعى № 213-I قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا رەسپۋب­ليكانىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىنە تۇراقتى تۇردە قۇقىقتىق مونيتورينگ ءجۇر­گىزۋ كوزدەلەتىن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. «نور­ماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر تۋرالى» زاڭ­نىڭ 43-بابى 1-تارماعىنىڭ 2-1) تارماق­شا­سىندا بۇدان بۇرىن تەك زاڭعا تاۋەلدى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزۋ كوزدەلگەن بولاتىن; - پارلامەنت ماجىلىسىنە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زا­ڭى­نىڭ جوباسى ەنگىزىلىپ, ول جوبادا «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيا­لىق كەڭەسىنىڭ قىز­مەتىنە كەدەرگى جاساعانى» ءۇشىن قىل­مىستىق جاۋاپتىلىق ەنگىزۋ كوزدەلگەن; - نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ماتىندەرىنىڭ ماعى­نا­­لىق سايكەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­سا­تىن­­دا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ شى­عارۋ ينستيتۋتى» مەملەكەتتىك مەكەمە­سى­نىڭ جانىندا لينگۆيستيكالىق ورتالىق قۇ­رىلدى; «زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ 2009 جىلعى 2 اقپانداعى №15-ءو وكىمىمەن ور­­تالىق اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باس­­شىلارىنا مەملەكەتتىك تىلدە زاڭ جوبا­لا­رىن دايىنداۋدىڭ ءارى مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىندەگى زاڭ جوبالارى مەن حالىق­ارا­لىق شارتتار ماتىندەرىنىڭ تەڭ ءتۇپنۇس­قا­لىعى جاي-كۇيىن جاقسارتۋ جونىندەگى شارا­لار­دى قولعا الۋ تاپسىرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2011 جىلعى 27 مامىرداعى №590 قاۋلىسىمەن «نورما شى­عار­ماشىلىعى قىزمەتىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2002 جىلعى 30 مامىرداعى № 598 قاۋلىسىنا پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلەتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ماتىندەرىنىڭ ءبىر-ءبىرى­نە سايكەستىگىن انىقتاۋ ماقساتىندا مىندەتتى تۇردە عىلىمي لينگۆيستيكالىق ساراپتاما ءجۇر­گىزۋ كوزدەلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋ­لار ەنگىزىلدى. ودان تىس, بۇدان بى­لاي ءازىر­لەۋشى مەملەكەتتىك ورگاندار قاي­تارا عىلىمي لينگۆيستيكالىق ساراپتاما جۇرگىزۋ ءۇشىن وزدەرىنىڭ زاڭ جوبالارىن قا­زاقستان رەسپۋب­ليكاسى زاڭ شىعارۋ ينستي­تۋتىنا بەرۋگە ءتيىس. ۇكىمەت زاڭنامادا كەزدەسەتىن كەمشىلىكتەر مەن قايشىلىقتاردى تاۋىپ, جويۋ ءۇشىن وعان تەكسەرۋ جۇرگىزدى. وسى تەكسەرۋ ءناتي­جەسى بو­يىنشا پارلامەنت «قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءارتۇرلى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ قۇ­قىق نورمالارى اراسىنداعى قايشى­لىق­تار­دى, ولقىلىقتار­دى, كولليزيالاردى ءجا­نە سىبايلاس جەمقور­لىق قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتار جاساۋعا ىقپال ەتەتىن نورمالاردى جويۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» 2011 جىلعى 10 قاڭتارداعى №383-IV قازاق­ستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ زاڭىن قابىلدادى. * * * سونىمەن بىرگە, اتاپ وتىلگەن جالپى وڭ ۇردىستەرمەن قاتار كونستيتۋتسيالىق كەڭەس­تىڭ شەشىمدەرىن ورىنداماۋ نەمەسە ۋاق­تىلى ورىنداماۋ, جارتىلاي ورىنداۋ فاكتىلەرى ساقتالۋدا. ماسەلەن, 2009 جىلعى 20 تامىزداعى № 5 نورماتيۆتىك قاۋلىدا كونستيتۋتسيالىق كە­ڭەس «زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭ­داستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» 2009 جىلعى 28 تامىزداعى № 191-IV قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن قولدانىسقا ەنگىزۋدىڭ شارتى رەتىندە ول زاڭدى كونس­تي­تۋتسيالىق كەڭەستىڭ قۇقىقتىق پوزيتسيا­لارى­نا سايكەستەندىرۋدى كوزدەيتىن زاڭ جوبا­سىن پار­لامەنت ماجىلىسىنە ەنگىزۋگە باستاما جا­ساۋدى رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنە ۇسىندى. الايدا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىنا مۇن­داي زاڭ جوباسى ارادا ءبىر جارىم جىل­دان استام ۋاقىت وتكەننەن كەيىن عانا ەنگىزىلدى. 2009 جىلعى 5 قاراشاداعى № 6 نورماتيۆتىك قاۋلىدا كونستيتۋتسيالىق كەڭەس حا­لىق­ارالىق ۇيىمدار مەن ولاردىڭ ورگان­دارى­نىڭ شەشiمدەرi, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى راتيفيكاتسيالاعان حالىقارالىق شارت­تا وسى شەشiمدەردiڭ قازاقستان ءۇشiن مiن­دەتتi سيپاتى تiكەلەي كورسەتiلگەن جاع­دايدا, رەسپۋبليكا راتيفيكاتسيالاعان حا­لىق­ارالىق شارتتىڭ زاڭدىق سيپاتىن الادى دەپ اتاپ كورسەتتى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ بۇل قۇقىقتىق پوزيتسياسى ءالى كۇنگە دەيىن قولدانىستاعى زاڭنامادا جۇزەگە اسىرىلماعانىن اتاپ وتكەن ءجون. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار, سوت تورەلىگى ورگاندارى شەشىم قا­بىلداۋ كەزىندە كونستيتۋتسيانىڭ 4-بابى­نىڭ 2-تارماعىنا ساي نەگىزگى زاڭ نورمالارىنىڭ ەڭ جوعارى زاڭدىق كۇشى بولاتىنىن جانە تىكەلەي قولدانىلاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, كونس­تيتۋتسيانىڭ ءتيىستى نورمالارىنا سىلتەمە جاساۋعا مىندەتتى ەكەندىگى, كونستي­تۋتسيا­نىڭ 39-بابىنىڭ 1-تارماعىنا ساي زاڭداردا ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن شەكتەۋلەردىڭ تىزبەسىن عانا ەمەس, ولاردى قولدانۋ مەحانيزمدەرىن دە بەكىتۋ قاجەتتىگى; زاڭ شىعارماشىلىعى پروتسەسىنە قاتىسۋ­شى­لار قىزمەتىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگى دەڭگەيىن ارت­تىرۋ, سونىڭ ىشىندە پارلامەنتتىڭ كونستيتۋتسيادا كوزدەلگەن جاعدايلاردا ۇكىمەتتىڭ وڭ قورىتىندىسىن الۋى ءراسىمىن, سونداي-اق ۇكى­مەتتىك زاڭ جوبالارىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كە­زىن­­دە دەپۋتاتتاردىڭ وسى زاڭ جوبا­لارىنىڭ تۇجىرىمداماسىن ساقتاۋى تۋرالى تالاپتى زاڭنامامەن رەتتەۋ ارقىلى دەڭگەيىن ارت­تىرۋ تۋرالى پوزيتسيالارى مەن ۇسىنىستارى وزەكتى كۇيدە قالۋدا. وسى باياندالعان ۇسىنىستاردى ىسكە اسىرۋ كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى نى­عاي­تۋ ءجو­نىندەگى ءىس-شارالار كەشەنىنىڭ ۇيلەسىمدى ءبىر بولىگىنە اينالماق, ال كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى ساقتاۋ مىندەتى قوعامدىق قاتىناستار سۋبەكتىلەرىنىڭ بارىنە, ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولاردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا جۇكتەلگەن. *** مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلى ىشىندە قازاقستاندىق كونستيتۋتسيوناليزم قوعام مەن مەملەكەتتى جان-جاقتى جاڭعىرتۋ پراكتيكاسىنىڭ دوكترينالىق نەگىزى ءارى ءتيىمدى كەپىلى بولدى جانە الداعى ۋاقىتتا دا بولا بەرمەك. قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 53-بابى 6) تارماقشاسىنا سايكەس «قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» وسى جولداۋدى رەسپۋبليكا پارلامەنتىنە جولداي وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى ءوزىنىڭ ۇيعارىمدارى مەن ۇسىنىستارى بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نورما شىعارما­شى­لىعى جانە قۇقىق قولدانۋ قىزمەتىندە ەسكەرىلەدى دەپ پايىمدايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى  ي. روگوۆ