ساقتانساڭ – ساقتايدى
سوڭعى كەزدەرى ەۋروپا جۇرتشىلىعى الاڭداۋ ۇستىندە. العاشىندا گەرمانياعا يسپانيادان اكەلىندى دەگەن قيار مەن توماتتان بولعان جۇقپالى ىشەك اۋرۋلارىنان كوز جۇمعاندار سانى نەمىس جۇرتىندا 35-كە جەتسە, شۆەتسيادا ءبىر ادام باقيعا اتتانعان. ۇرەيلەنگەن ەۋروپالىقتار كوكونىستەرگە قاۋىپپەن قاراپ, مەيرامحانالاردا سالاتتاردان قيار مەن توماتتى الىپ تاستاپ, جەر-جەردە وسى كوكونىستەرگە دەگەن سۇرانىس كۇرت ءتۇسىپ كەتىپ, فەرمەرلەر جاپپاي زيان شەگىپ جاتىر. زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزىلىپ, ەندى يسپاندىق كوكونىستەردىڭ اۋرۋعا ەش قاتىسى جوق, زالال كوكتەتىلگەن سويادان بولعان ەكەن دەسە, ازياعا اكەلىنگەن ەۋروپالىق اۆوكادودان ىشەك اۋرۋىن قوزدىراتىن باكتەريا تابىلدى دەگەن دە حابار شىقتى.
سوڭعى جىلدارى بىرەسە قۇس تۇماۋى, بىرەسە دوڭىز تۇماۋى دەپ مازاسىزدانعان جۇرت ەندى كوكونىستەرگە دە ۇرەيلەنە كوز تىگەتىن بولدى. جۇقپالى دەرتتەن كوز جۇمعانداردىڭ سىرتىندا ونىمەن اۋىرىپ تۇرعانداردىڭ دەنساۋلىعىنا وراسان نۇقسان كەلىپ جاتقانعا ۇقسايدى. قىزۋى قاتتى كوتەرىلىپ, قۇسىپ, دارەتىنەن قان ءجۇرىپ كەتەتىن اۋرۋدان امان قالعان ادامنىڭ بۇيرەگى قاتتى زاقىمدانىپ, ول جاساندى بۇيرەك اپپاراتىنا ءومىرلىك تاڭىلادى نەمەسە بۇيرەككە ترانسپلانتاتسيا جاساۋدى قاجەت ەتەدى ەكەن.
بۇل اۋرۋ ادامداردىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارى مەن كوزقاراستارىنا دا وزگەرىس اكەلۋدە. سەبەبى, ءومىرى ەت جەمەيتىن ۆەگەتەرياندىقتار ءۇشىن بۇل اسا ۇلكەن قيىندىق تۋعىزىپ وتىر. ال شارۋالارى اقساپ, مىڭداعان توننا كوكونىستەردى تەككە توككەن فەرمەرلەردىڭ شىعىنى ءوز الدىنا. گوللانديالىق ءبىر فەرمەر ابدەن تورىعىپ, توننالاعان قياردى حايۋاناتتار باعىنا جىبەرىپتى.
ەۋروپالىق شارۋالار وداعى قازىرگى كۇنبە كۇنگى فەرمەرلەردىڭ شىعىنى يسپانيادا 200 ملن., يتاليادا 100 ملن., گوللانديادا 50 ملن., گەرمانيا مەن فرانتسيادا 30 ملن. ەۋرو كولەمىن قۇراپ جاتىر دەيدى, مۇنداي جاعداي ەۋروپادا چەرنوبىل اپاتىنان سوڭ بولماعان ەكەن. ەۋرووداق بولسا, شارۋالاردىڭ وسى جولعى شىعىنىن وتەۋگە 200 ملن. ەۋرو كولەمىندە وتەماقى تولەمەك ويى بارلىعىن ايتتى. قايتكەن كۇندە دە ەۋروپانىڭ دۇرلىگىپ جاتقانى ايقىن. كورشىمىز رەسەي فەدەراتسياسى العاشىندا ەۋروپادان اكەلىنەتىن كوكونىستەرگە توسقاۋىل قويسا, ەندى ەۋرووداقتىڭ كەپىلى بويىنشا ول تىيىمىن الىپ تاستادى.
عالامتوردى اشىپ, كارى قۇرلىقتاعى ىشەك اۋرۋلارى نەمەسە اۋرۋ تۋعىزاتىن كوكونىستەر دەپ سۇراۋ سالساڭىز, جانىڭىز شوشيدى. سوندا بۇل ءوزى قانداي قوزدىرعىش, بۇرىننان ءمالىم بە, الدە جاڭادان تابىلعانى ما, الدە بۇرىنعىنىڭ ءتۇر وزگەرىسكە ۇشىراعان ءتۇرى مە دەگەن ساۋال مازا بەرمەگەنى راس. وسىدان كەيىن استانا قالاسىنىڭ سانيتارلىق باس ءدارىگەرى جانداربەك بەكشيندى اڭگىمەگە تارتتىق.
– جالپى, جىلدا جاز باستالىسىمەن جۇقپالى ىشەك اۋرۋلارى باستالاتىنىن دارىگەرلەر قاۋىمى وتە جاقسى بىلەدى. بۇگىنگى كۇنى ەلدى الاڭداتىپ وتىرعان پاتوگەندى تاياقشالار توڭىرەگىندە ءسوز قوزعايتىن بولساق, ول مەديتسينادا Escherichia coli- ەشەريحيا كولي تاياقشالارى دەگەن اتاۋمەن تانىس قوزدىرعىش. نەگىزىندە ءاربىر ايماقتىڭ وزىندە كەزدەسەتىن پاتوگەندى تاياقشالارى بولادى. ءبىزدىڭ وڭىرگە ءتانى– كوپ جىلعى جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ بويىنشا ول – و-117, و-118, و-151, و-124 سىندى تاياقشالارى. ال گەرمانيادا تىركەلىپ وتىرعان و104H4 ەشەريحيا كولي تاياقشالارىنىڭ ەرەكشەلىگى – ونىڭ جۇعۋ قاۋپىنىڭ جوعارىلىعى جانە قيىن ەمدەلۋى مەن اۋرۋدان جازىلعاننان كەيىنگى اعزاعا قاۋىپتى سالدارىنىڭ بارلىعىندا بولىپ وتىر. الايدا, ولاردىڭ, ياعني ەۋروپالىق دارىگەرلەردىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ەنتەروگەمورراگيالدىق ىشەك تاياقشاسى و104H4 كوپتەگەن انتيبيوتيكتەرگە سەزىمتال كەلەدى ەكەن. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتاتىن بولساق ەمدەلەدى. گەرمانياداعى روبەرت كوح اتىنداعى ينستيتۋتتىڭ مالىمەتى بويىنشا, وسى قوزدىرعىش, لەۆوميتسيتين, فۋروزوليدون, كاربوپينەموم, يميپينەم, تسيفلوكس, تسيپرولەت دەگەن ءتارىزدى كەڭ سپەكترلى ءدارىلەرمەن ەمدەلىنەتىن كورىنەدى.
ەۋروپاداعى بۇگىنگى ۋاقىتتاعى جۇقپالى ىشەك اۋرۋىنىڭ تارالۋىنا كەلسەك, بىزدە دە ءبىراز ساۋالدار بار. بىرىنشىدەن, ونىڭ قاي كوكونىس ارقىلى تاراعانى انىقتالعان جوق. جانە باسقا دا كوپتەگەن پارامەترلەر بويىنشا انىقتاما, ساراپتامالار وتكەن جوق. جالپى, ەنتەروگەمورراگيالدىق ىشەك تاياقشالارى شتاممىنىڭ قاۋىپتىلىگى كوپ جاعدايدا ول اسقىنىپ, بۇيرەك زاقىمدانادى, سوندىقتان ەۋروپالىق ءدارىگەرلەر اۋرۋ بەلگىلەرى بىلىنىسىمەن ارنايى قارالۋ قاجەتتىگىن ايتىپ جاتىر. نەگىزى قاي اۋرۋدى دا اسقىندىرىپ جىبەرمەگەن دۇرىس.
وقىرماندارعا ايتارىم, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى كوكونىستەر نەگىزىنەن وزىمىزگە مەيلىنشە جاقىن جاتقان ەلدەردەن اكەلىنەدى. نارىق زامانىندا ەۋروپادان قيار اكەلىپ ساتۋ قانداي بيزنەسمەنگە دە ابسۋرد. سوندىقتان تاجىكستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, قىتايدان كوكونىستەر اكەلىنەدى جانە شەكارالاردا تاۋلىك بويى ارنايى سانيتارلىق قىزمەت جۇمىسىن توقتاتپايدى.
– دەگەنمەن, ءبىز چيليدەن, پولشادان, بەلگيادان جەتكىزىلگەن المالار جەپ ءجۇرمىز عوي.
– ول ەندى ءوزىمىزدىڭ اپورتىمىزدى جوعالتقاننان تۋعان شارا عوي. ال ىرگەدەگى وزبەك باۋىرلاردا كوكونىس قاپتاپ جاتقاندا قاي بيزنەسمەن قىمباتقا ەۋروپادان قيار مەن تومات ت.ب. كوكونىستەردى اكەلەدى؟
حالقىمىزدا «ساقتانساڭ – ساقتايمىن» دەگەن ءسوز بار. ارينە, ءبىزدىڭ سانيتارلىق بەكەتتەر شەكارادان وتەتىن ونىمگە بۇرىنعىدان دا ءجىتى قارايتىن بولادى. ەۋروپادان اكەلىنىپ جاتقان كوكونىستەر جوق, الايدا, ءاربىر ادام ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ تازالىعىنا وتە ءمان بەرگەنى دۇرىس. وسى وقيعاعا بايلانىستى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى 10 قاعيداتتى بەلگىلەپتى, ونىڭ ىشىندە وزگەشە جاڭالىق جوق, بارلىعى وسى تازالىققا ءمان بەرۋگە سايادى. بەتى-قولدى ءجيى-ءجيى جۋىپ, دالادان كىرگەندە, قوعامدىق كولىككە وتىرعاننان كەيىن مىندەتتى تۇردە جۋىنعان ءجون. بۇل – ەڭ باستى ماسەلە. ەكىنشىدەن – كەزدەيسوق ادامداردان, ارنايى بەكىتىلمەگەن جەرلەردەن ازىق الماۋ. تاعى ءبىر ايتارىم, بىزدە ارزان باعاعا پاتەرىنىڭ ەسىگىن قاعىپ تۇرىپ ساتامىن دەسە دە, ە, ارزان ەكەن دەپ ونىڭ ءتۇبىن تەكسەرمەي الۋعا بار. ال ول نەگە ارزانعا بەرىپ تۇر دەپ ويلانىپ جاتپايدى. ۇكىمەت ءار ءۇيدىڭ الدىنا پوليتسيا قويا المايدى. وعان الدىمەن ازاماتتاردىڭ ءوزىنىڭ وسىعان دۇرىس كوزقاراسى قاجەت. سوسىن كوكونىستەردى پىسىرمەي پايدالاناتىندىقتان ولاردى الدىمەن اعىن سۋعا دۇرىستاپ جۋىپ, ودان كەيىن قايناعان ىستىق سۋعا جۋعان ابزال. ىشەك تاياقشالارىنان بولاتىن اۋرۋدان وسىلايشا ساقتانۋعا بولادى. قازىر ءدارىحانالاردا ارنايى دەزينفەكتسيا جاسايتىن پرەپاراتتار ساتىلىپ ءجۇر. مىسالعا, قيار تارىزدەس ءونىمدەردى قولعا ۇستاپ, ىسقىلاپ جۋعا بولادى, ال ۇساق جەمىستەردى ماسەلەن, قۇلپىنايدى نەمەسە ءجۇزىمدى ولاي جۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىر ليتر سۋعا 2 گرامم ميكروحلور ۇنتاعىن سالىپ, سول سۋعا جەمىستى 5 مينۋتكە ۇستاساڭىز جەمىسىڭىز تولىق تازارىپ شىعادى. قازىر ءبىز ءىرى مەيرامحانالارعا, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارىنا وسى پرەپاراتتى قولدانۋ جونىندە نۇسقاۋ بەردىك.
مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, گازەت وقىرماندارىنىڭ نازارىنا تاعى ءبىر ماڭىزدى جايتتەردى سالا كەتەيىن. جۇقپالى ىشەك اۋرۋىنان وزگە, اسىرەسە, جازدىڭ باسىندا ازاماتتارىمىزدىڭ نيتراتتارمەن ۋلانىپ قالۋى ءجيى كەزدەسەدى. ءوتكەن جۇما كۇنى قالامىزدا العاشقى قاربىزدار ساۋداعا ءتۇستى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل قاربىزداردى جەۋگە ءالى ەرتە. بىراق, بۇكىل بازارلاردا, ساۋدا ورتالىقتارىندا مەملەكەتتىك ستاندارتپەن اككرەديتاتسيادان وتكەن زەرتحانالار جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولاردىڭ سانيتارلىق ەپيدەميولوگيالىق قىزمەتىنە سەرتيفيكاتتى ءبىز بەرمەيمىز. بۇل ءبىزدىڭ قۇزىرەتىمىزگە جاتپايدى, ءبىزدىڭ مىندەتىمىز مونيتورينگ جاساۋ. ءبىز ادامداردىڭ اۋرۋلارىنىڭ سەبەپتەرىن زەرتتەپ, ولاردىڭ الدىن الۋدىڭ جولدارىن قاراستىرامىز.
استانا قالاسىنىڭ سانيتارلىق باس دارىگەرى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانداربەك بەكشين وسىلاي دەيدى. دارىگەرمەن اڭگىمەدەن كەيىن تاعى دا عالامتور اقتاردىق. اقش –تا جىل سايىن ەنتەروگەمورراگيالدىق ەشەريحيا كولي باكتەرياسىنىڭ شتاممىنان 73 مىڭ ادام اۋىرىپ, ونىڭ 60-تان استامى كوز جۇمادى ەكەن. كوبىنە-كوپ بۇل قوزدىرعىش دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردە كەزدەسەدى جانە قاي ەلدە دە دارىگەرلەر ونىڭ تۋ سەبەبى ىدىس-اياقتىڭ تازالىعىنىڭ بولماۋى, ونىمدەردىڭ دۇرىستاپ جۋىلماۋى جانە پاستەرلەنبەگەن ءسۇت پەن قايناماعان سۋدى ىشكەننەن بولادى دەيدى. ەندەشە, تازالىققا مۇقيات بولايىق. بايقاڭىزدار, بايقاڭىزدار!
انار تولەۋحان.
