كوڭىلگە قونىمدى

وسىدان ءبىر جارىم جىلداي بۇ­رىن ەلگە كوشىپ كەلىسىمەن وت­با­­سى­مىزداعى ەرەسەكتەر ءۇشىن دە, شەتەلدە ەرجەتكەن بالالارىم ءۇشىن دە تەلەديدار ايدىنىنان ءتا­لىم بولار­لىق ۇلتتىق حابار­لاردى ىزدەي باس­تا­دىق. ءسويتىپ, «ەلارنا», «قازاق­ستان», «اسىل ارنا», «حابار» ارنا­لارىنان تا­نىمدىق نەگىزدەگى تالاي قىزىقتى دۇنيەلەردى تاپتىق تا. اسىرەسە «اسىل ارنادان» رۋحاني ءشولى­مىزدى قاندىرارلىق يگىلىكتەرگە كەزىكتىك. «اسىل ارنانىڭ» ەڭ باستى اسىل مۇراتى, يسلام قاعيدا­لارىن باس­شى­لىققا الا وتىرىپ, ەل بىرلىگىن, وتان ىرگەسىنىڭ مى­عىم­دىعىن, قو­عام­نىڭ بۇتىندىگىن ۇلىقتاۋ دەسەك, پەن­دەسىنىڭ اللا­عا دەگەن ماحاب­با­تىن جانە سودان تۋىندايتىن ادام­دار­دىڭ جۇرە­گىندەگى ءبىر-بىرىنە دەگەن ءوزارا باۋىرمالدىق, سۇيىسپەن­شىلىك, وتانسۇيگىشتىك سەزىمدەرىن تە­رەڭ­دەتە تۇسۋگە بۇل تەلەارنانىڭ قو­سىپ جات­قان ۇلەسى مول دەسەك, ول ارتىق ايتقاندىق ەمەس. وتانسۇيگىشتىك دەمەكشى, ارنا ءوز جۇمىسىن باستاعان كەزدە قازاق­ستان­عا كورشىلەس كەيبىر ەلدەردەن تى­نىش­تىق كەتىپ, بىرلىگى­نىڭ بەرەكەسى قاش­قان كەز ەدى. «اسىل ارنا» ءدال سول كەزەڭدە ءبىر­نەشە ارنايى جوبالار ءازىر­لەپ, كورەرمەندەرىنە دەرەكتى فيلمدەردى قوس تىلدە ۇسىنا ءبىلدى. ونىڭ ءبىرى «ب ۇلىك», «سمۋتا», ەكىنشىسى «برات, نام نە نۋجنا فيتنا!» دەگەن حابارلار بولا­تىن. ول حابارلاردا ساياسات­تانۋ­شى ماماندار مەن ءدىني قايرات­كەرلەر قازاق­ستان­داعى ءداستۇرلى دىندەردى دامىتا وتىرىپ, الايدا ەل بىرلىگىنە, حا­لىقتىڭ جۇ­مىل­عان جۇدىرىقتاي تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن كۇ­مان­دى ءدىني اعىم­دار مەن سەكتا­لار­دىڭ قىز­مەتىن شەكتەۋ تۋرالى ءوز ويلارى­مەن ءبولىس­تى. سەكتالار ىقپا­لى­نان ەل ازامات­تارىن رۋحاني جا­عى­نان قورعاۋعا «اسىل ارنا­نىڭ» كۇش سالاتىنى بايقالىپ تۇردى. ايرىقشا ايتقىم كەلەتىن تاعى ءبىر جايت: ارنا جۋرناليستەرى ءوز پىكىرلەرىن وزگەگە كۇشتەپ تەلىمەستەن, شىنايى تۇردە باردى بارداي ەتىپ, تەرەڭ يمانعا نەگىزدەلگەن كاسىبي شەبەرلىكپەن ناقتى دەرەكتەردى ۇسى­­نا ءبىلدى. بۇدان وزگە «ءدىن – ۇلت­تىڭ تىرەگى», «ەكسترەميزم», «راديكاليزم», «حيزبۋت تاحرير» سياق­تى حابارلار دا ەرەكشە ەسىمدە قالىپ­تى. «وتاندى ءسۇيۋ – يماننان» دەگەن پاي­عام­بارى­مىز مۇحاممەد ساللالاھۋ الەي­حي ءۋاسسالامنىڭ قاعيدالى ءسوز­دەرىن ار­نايى ءدىني ايدارلارىمەن قاتار وسىنداي ءىرى تەلەجوبالارى ارقىلى دا ەگجەي-تەگجەيلى تۇردە تالداپ, ءتۇسىن­دىرىپ كەلەدى. قاراپايىم ايەل-انا رەتىندە ماعان ارنانىڭ «شۋاقتى انالار», «يمان گ ۇلى» اتتى ايدارلارمەن بەرىلەتىن حابارلارى ايرىق­شا ۇناي­دى. وتباسىندا يماندى­لىققا نەگىزدەلگەن ىنتىماق پەن بەرەكە بول­ما­يىن­­شا بارىمىزگە ورتاق ۇلكەن وتا­نى­­مىز­دا دا تى­نىشتىقتىڭ ور­نىعا قويۋى نە­عايبىل. وسىنى باس­شى­لىق­قا ال­عان ارنا قىزمەتكەرلەرى اق داس­تار­قان باسىندا ءارتۇرلى جاس­تاعى, ءتۇرلى الەۋمەتتىك دەڭگەي­دەگى انا­لار­دى ءاڭ­گىمەگە تارتادى. بالا­لارعا ارنالعان «بال-يمان», «ءبىز – مۇسىلمان بالا­مىز» جانە «حوچۋ زنات» ايدارلارى دا جىلىلىققا تولى. ونىڭ «اتا-انام ايتادى» اتتى بولىمىندە بالا تاربيەسىندەگى اكە-شەشەنىڭ ءرولى باسا كورسەتىلۋدە. سەبەبى, بۇل دۇنيەدە اكە-شەشەسىنە تەرەڭ قۇرمەت كور­سە­تىپ, ولار و ءدۇ­نيە­لىك بوپ كەتكەندە سوڭىنان دۇعا باعىشتاپ وتىراتىن ساليقالى ۇر­پاق تاربيەلەۋ ءۇشىن اتا-انا ءسوزى­مەن عانا ەمەس, بۇكىل ءىس-ارەكەتى­مەن, تۇ­تاس بول­مىسىمەن ۇلگى-ونەگە بولا ءبىلۋى كەرەك. ارنانىڭ ءبىر ايتپاعى – وسى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي, ارنانىڭ ءدىني-اعارتۋ ماقساتىنا ار­نال­عان حابارلارى دا ءوزىنىڭ يسلام­دىق تەرەڭ بىلىمگە نەگىزدەلە ءارى قا­را­پا­يىم تىلمەن جەتكىزىلۋى سەبەپتى ۇلكەن­دەرمەن قاتار ەرەسەك بالالار ءۇشىن دە بىردەي قىزىقتى جانە ءتۇ­سى­نىكتى دەپ ويلايمىن. مى­سالى, «ءاسسا­لامۋ­عا­لەي­كۋم!», «يسلام نۇرى», «ءدىن – ءدىڭ­گەك», بەسىنشى پارىز», «قۇران وقىپ ۇيرە­نەيىك» دەگەن ايدارلاردىڭ ءجۇر­گىزۋ­شىلەرى كورەرمەنىنە اقىل اي­تىپ اۋرە بولمايدى. كورەرمەن­دەردىڭ كو­ڭىل تۇكپىرلەرىندە بۇعان دەيىن بۇ­عىپ جاتقان كوركەم وي­لارىنا قوزعاۋ سالا­دى. «مەن بۇل دۇنيەگە نە ءۇشىن كەلدىم؟ قايدا بەت الدىم؟ ەرتەڭگى كۇنىم نە بولماق؟» دەگەن تەكتەس جان دۇنيە­سىن مازالاعان نەبىر سوقتالى ساۋال­دارىنا حابار بارىسىندا ءدا­يەك­تى جاۋاپ تاپقانداي بولادى. ءاڭ­گى­مە ەركىن سيپاتتا بولعاندىقتان قورى­تىندىعا كورەرمەننىڭ ءوزى كەلەدى. كەيدە قارا­پايىم مۇسىلمان جۇرت­شىلىعى ارا­سىندا «يمامدار قۇر­عاق اقىل ايتىپ كەتەدى, سوندىق­تان ءبىراز سوزدەرى جۇرە­گىمىزگە جەتە بەرمەيدى» دەگەن پىكىرلەر دە ايتى­لىپ جاتۋشى ەدى. ال «اسىل ارنادا» ءسوز العان ءدىن قايراتكەرلەرى مەن عالىمدار كورەرمەن قاۋىممەن سىر­­لاس­قانداي كۇيدە اڭگىمە ءجۇر­گىزە­تىن­دىكتەن, ۇيىپ تىڭداپ قالا­تىنى­مىز شىندىق. كورەرمەن رەتىندە تاعى ءبىر تا­عاتسىزدانا كۇتىپ, راحاتتانا قا­راي­تىن حابارلارىمنىڭ ءبىرى – ەل شەجىرەسىنە, تۋعان جەر تاريحىنا ار­نال­عان باعدارلامالار. «بابالار – اسىل دا­نالار», «بابالار جو­لى­مەن», «حاق­پەن قاۋىشۋ» سياق­تى اي­دارلار يسلام وركەنيەتىندە ءومىر سۇرگەن ەلىمىزدىڭ ون ءتورت عاسىرلىق تاريحىن ناقتى تۇل­عا­لار ومىرىمەن استاستىرا وتىرىپ, قىزىقتى باياندايدى. تاريحي تۇل­عالار قاتارىندا ۇلى اباي­دىڭ اكەسى قۇنانباي قاجى جا­يىن­­داعى دەرەكتى فيلمگە ەرەكشە توقتا­لىپ وتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. نەگە دەسەڭىز, وندا قۇنانباي قاجى جايلى شىندىق جالپى جۇرت­قا اشىق ايتىلادى. ءبىر ءسوز­بەن ءتۇيىپ ايتسام, «اسىل ارنا» ەل تىرلىگىنە قاتىستى نەبىر ساۋاپ­تى ىستەر اتقار­عان. قۇنان­باي قا­جىنىڭ دا, جازۋ­شى مۇحتار اۋەزوۆ­تىڭ دە ۇلت­جاندى, ازامات­تىق بولمىستارىن ارشي بىلگەن, اراشالاي العان. بۇل ءۇشىن ارنا قىزمەتكەرلەرىنە «اللا رازى بول­سىننان» باسقا ايتارىمىز جوق. «دوستىق شاڭىراعى», «پود شان­راكوم درۋجبى» دەگەن ايدارلار ارقىلى بەرىلەتىن حابارلار دا كو­ڭىلگە ابدەن قونىمدى. قا­زاقتىڭ كەڭپەيىلدىگى, قوناق­جاي­لىلىعى حا­قىن­دا ءوزىڭ ايت­قاننان گورى سول قا­سيەت­تەردىڭ شاراپاتىن كورگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ اعى­نان جارىلا بايان­داۋى ءبىر عاني­بەت ەمەس پە؟! ار­نا جۋرناليس­تەرى­نىڭ العىسى شەكسىز سونداي جانداردىڭ پىكىرلەرىن ورا­يىن كەلتىرىپ, ساتىمەن بەرىپ وتىرۋى قۇپتارلىق ءجايت. اسىرەسە, ينگۋش ۇلتىنىڭ وكىلى جابىرەيل ارساماكوۆ دەگەن ازاماتتىڭ جۇرەك­جاردى پىكىرى قازاقتى عانا ەمەس, كەز كەلگەن يمان­دى كورەرمەندى تەبىرەنتكەندەي ەكەن. قازاقستان­دى ءوزىنىڭ تۋعان ەلى, وسكەن جەرى, قيماس وتانى دەپ ەسەپتەيتىنىن تولقي تۇرا جەتكىزگەن ول ءبىر كەزدەرى, كوزى تىرىسىندە اكەسىنىڭ ءجيى ايتاتىن مىنانداي پىكىرىن دە ەسىنە الدى. شيەتتەي بالا-شاعا­سىمەن قورجىن تامدارىنىڭ ءبىر بولمەسىنە تىعى­لىپ, ەلىنەن ايدا­لىپ كەلگەن باۋىر­لاردىڭ وتبا­سى­نا كەلەسى بولمەسىن بوساتىپ بەرىپ, وزدەرى ىشەر اسقا جا­رىماي وتىرسا دا ولارمەن قولىن­داعى ءبىر ءۇزىم نانىن ءبولىسىپ جەگەن قازاقتىڭ مارتتىگىن جابىرەيلدىڭ اكەسى ۇدايى ايتىپ وتىرعان ەكەن. «قازاقتارمەن سىيىسىپ تۇرا ال­ما­عان جان ءوز وتباسىنا دا سىي­مايدى», – دەيدى ەكەن ول كىسى. مۇن­داي پىكىرلەردى ءجيى بەرىپ تۇرۋ­دىڭ ماڭىزى زور. نۇرلىتاي ۇركىمباي.