بىزدەر – اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى ارمانداعان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ باقىتى بۇيىرعان ۇرپاق وكىلدەرىمىز. ۇلى ماعجان ءوزىنىڭ «ساعىندىم» اتتى ولەڭىندە كورەگەندىكپەن: «ءوزى-اق قۇلار, سىرىڭ بەرمە, سابىر قىل», دەپ جازىپ كەتكەنىندەي, كەشەگى الىپ يمپەريا – كەڭەس وداعى ءوز-وزىنەن ىدىراپ, ۇلتتىق رەسپۋبليكالارعا ەركىندىك تيگەن تاريحي ءساتتەردىڭ زور قۋانىشىن دا, ەسكى ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇزىلىپ قالعاندىقتان, كوپتەگەن كاسىپورىندار تىعىرىققا تىرەلىپ, جاپپاي جۇمىسسىزدىق جايلاعان, الەۋمەتتىك جاعداي ۋشىعىپ, ەل باسىنا كۇن تۋعان قيلى زاماننىڭ قيىندىقتارىن دا باسىمىزدان كەشىردىك. سول ءبىر وتپەلى كەزەڭنىڭ كۇردەلى سىنىنان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دانا ساياساتىنىڭ ارقاسىندا امان-ەسەن جانە ۇلكەن ابىرويمەن ءوتىپ, دۇنيە ءجۇزى تۇگەل تانىپ-مويىنداعان تابىستى ەلگە اينالدىق. سوندىقتان دا قازاقستاندىقتار ۇستىمىزدەگى جىلى بولعان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جارقىن بولاشاقتىڭ ىرگەسىن ەلباسىمەن بىرگە قالاۋدى جاقتاپ داۋىس بەرىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزگە تاعى دا زور سەنىم ءبىلدىردى.
حالقىمىز «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەنمەن, زامانالار الماسقان زور وزگەرىستەرگە تولى, عاسىرعا پارا-پار 20 جىل ىشىندە جاڭا دا جاسامپاز مەملەكەتكە اينالعان كەڭ-بايتاق ەلىمىزبەن بىرگە ءبىزدىڭ تۋعان ءوڭىرىمىز – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى دا جىلدان جىلعا جاڭارىپ, كوركەيۋ ۇستىندە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىن وبلىس جۇرتشىلىعى اسا زور ىنتا-ىقىلاسپەن, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن نىق سەنىممەن قابىل الىپ, پرەزيدەنتىمىز بەلگىلەگەن جاڭا مىندەتتەردى ورىنداۋعا ءبىر كىسىدەي جۇمىلا اتسالىسىپ كەلەدى. قۋاتتى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارعان ىنتىماق-بىرلىكتىڭ ارقاسىندا ءوڭىر ەكونوميكاسىن وركەندەتىپ, الەۋمەتتىك-مادەني سالانى دامىتۋدا ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە يە بولدىق.
وبلىسىمىز كەيىنگى جىلدارى رەسپۋبليكا بويىنشا جينالاتىن ءداندى داقىلدار ءونىمىنىڭ 25 پايىزدان استامىن ءوندىرۋدى داستۇرگە اينالدىردى. توقسانىنشى جىلدارداعى ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ كەزىندە يەسىز قالىپ, جۋسان باسىپ كەتكەن مىڭداعان گەكتار ەگىستىك القاپتار جاڭا دا جاناشىر قوجايىندارىن تاۋىپ, قايتادان اينالىمعا ەنگىزىلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءداندى داقىلدار القابى 19 پايىزدان استامعا ۇلعايتىلىپ, 3,9 ميلليون گەكتارعا دەيىن جەتكىزىلدى. كوكتەمگى جەر وڭدەۋ, تۇقىم سەبۋدەن باستاپ وسكىندەرگە كۇتىم جاساۋ, ەگىن جيناۋ جۇمىستارى, نەگىزىنەن, ونىمدىلىگى جوعارى ءارى ىسىراپقا جول بەرمەيتىن جاڭا تەحنيكالاردىڭ كومەگىمەن ساپالى اتقارىلادى. كەيىنگى بەس جىل ىشىندە 6,5 مىڭ بىرلىكتەن استام جاڭا تەحنيكا ساتىپ الىندى. باياعىداي ەمەس, وراق ناۋقانىنا سىرتتان ەشقانداي كومەك شاقىرتىلماي, ەگىن ورۋ, استىق تاسۋ سياقتى قاۋىرت شارۋالاردىڭ ءبارى وبلىستىڭ ءوز كۇشىمەن تىندىرىلادى. ەگىنشىلىك مادەنيەتىن ارتتىرۋدىڭ ارقاسىندا سولتۇستىكقازاقستاندىق ديقاندار 2009 جىلى رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى – ءداندى داقىلداردان گەكتار باسى 16,6 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, 6,4 ميلليون توننادان استام استىق جينادى. ال بىلتىرعى قۋاڭشىلىقتى جىلدىڭ وزىندە ەگىن شىعىمدىلىعى گەكتارىنا 10,5 تسەنتنەردەن اينالىپ, 4,1 ميلليون توننا ءونىم الىندى. بۇل رەسپۋبليكا بويىنشا جينالعان استىقتىڭ 31 پايىزىن قۇرادى. 1,5 ميلليون تونناعا جۋىق ساپالى استىق ەكسپورتقا شىعارىلدى. ديقاندارىمىز بيىلعى مەرەكەلى جىلى بەرەكەلى ءونىم الۋعا كۇش سالۋ ۇستىندە. نارىق تالابىنا سايكەس مايلى داقىلدار ەگىستىگى كولەمى دە ۇلعايتىلۋدا.
وڭىرىمىزدە ەگىنشىلىكپەن قاتار مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە, ونىڭ ونىمدەرىن ۇقساتۋ ءىسىن دامىتۋعا دا تيىسىنشە نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. سوڭعى ونجىلدىقتا مال باسى مەن قۇس سانى ەداۋىر ءوستى. وبلىسىمىز جان باسىنا شاققاندا ءسۇت پەن جۇمىرتقا ءوندىرۋدەن رەسپۋبليكا بويىنشا ءبىرىنشى ورىندى, ال ەت وندىرۋدەن ەكىنشى ورىندى ەنشىلەدى. وسى ماڭىزدى سالانى ودان ءارى وركەندەتۋدە پرەزيدەنتىمىزدىڭ بيىلعى جولداۋىنا سايكەس ءۇستىمىزدەگى جىلى ۇلكەن بەتبۇرىس باستالدى. ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2011 – 2015 جىلدارعا ارنالعان ءوڭىرلىك باعدارلاماسى جاسالىپ, 10 مىڭ باس مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن, 4 مىڭ باس رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىقتاردى جانە 12100 باس مال وسىرەتىن فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى قۇرۋ قولعا الىندى. وسىلايشا اتا كاسىبىمىزدى بۇرىنعىدان دا قارقىندى دامىتاتىن كەز تۋدى.
بۇل ورايدا وڭىرىمىزدە كەيىنگى جىلدارى جيناقتالعان, نازار اۋدارارلىقتاي وڭ ءتاجىريبەلەر بار. قىزىلجار اۋدانىنداعى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى گەننادي زەنچەنكو باسقاراتىن “زەنچەنكو جانە ك” كومانديتتىك سەرىكتەستىگىندە قاناتقاقتى جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, كانادادان اكەلىنگەن 800 باس سيىرعا ارنالعان ءسۇت كەشەنى ىسكە قوسىلدى. مۇنداعى ءار ساۋىن سيىردان جىلىنا 7 مىڭ ليتردەي ءسۇت ساۋىلادى. بۇل كەشەندى ءوڭىرگە جۇمىس ساپارى بارىسىندا ەلباسى ارالاپ كورىپ: «بۇل – بولاشاقتىڭ كەشەنى» دەپ اتاپ, تىڭ باستامانىڭ تابىستى ىسكە اسىرىلعانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. وسىعان ۇقساس, 1000 باسقا ارنالعان وزىق ءسۇت كەشەنىن تايىنشا اۋدانىنداعى “تايىنشا-استىق” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى (جشس) دە سالىپ, ىسكە قوستى. جاڭادان سالىنعان «باسكو» جشس-ءنىڭ 50 باس شوشقا كەشەنى مەن پەتروپاۆل برويلەر فابريكاسى دا ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا.
مال وسىرگىسى كەلەتىن اۋىل تۇرعىندارىنا الداعى ۋاقىتتا بارىنشا جاعداي تۋعىزىلاتىن بولادى. وسى رەتتە ەلباسىمىزدىڭ ەل تاريحىنداعى الاساپىران زامانداردا دۇنيەجۇزىنە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن وتانداستارىمىزدى قازاقستانعا قايتىپ ورالۋعا شاقىرعان ۇندەۋىنە ءۇن قوسىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارى اتامەكەنگە قونىس اۋدارىپ, وڭىرىمىزدەگى ءتورت ت ۇلىك مال باسىن كوبەيتۋگە ايانباي اتسالىسىپ جۇرگەن ايىرتاۋلىق جاڭاباي ءپىرمانوۆ, اقجارلىق تولەۋ احمۋتدينوۆ سىندى ىسكەر ازاماتتار ونەگەسى وزگەلەرگە وي سالسا يگى.
بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قورعانىس ونەركاسىبىنىڭ پەتروپاۆل قالاسىندا ورنالاسقان ءىرى زاۋىتتارى توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا تاپسىرىس كۇرت ازايعاندىقتان, مىڭداعان ەڭبەككەرلەرى قىسقارتۋعا ىلىگىپ, جابىلۋعا شاق قالعان ەدى. “ورنىندا بار وڭالار” دەمەكشى, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ولاردىڭ دا جاعدايلارى تۇزەلدى. جاس مەملەكەتىمىزدىڭ جان-جاقتى قولداۋىمەن قارۋدىڭ ورنىنا بەيبىت ونىمدەر شىعارۋعا قايتا بەيىمدەلگەن بۇل كاسىپورىندار ءوز وندىرىستەرىن جىلدان جىلعا كەڭەيتىپ, ايتارلىقتاي تابىستارعا جەتۋدە. سوڭعى ون جىلدا وبلىسىمىز بويىنشا ونەركاسىپ ونىمدەرىن شىعارۋ كولەمى 46,7 پايىزعا ۇلعايتىلعاندىعى وسىنىڭ ايعاعى.
جەرگىلىكتى كاسىپورىندار اراسىندا, اسىرەسە, “زيكستو” اكتسيونەرلىك قوعامى (اق) جاڭاشىلدىق تانىتىپ, “قازاقستان تەمىر جولى” ۇلتتىق كومپانياسى ءۇشىن 2008 جىلى العاش رەت 30 جۇك ۆاگونىن جاساپ شىعاردى. وسى جونىندەگى تاپسىرىس كولەمى بىلتىر 600 ۆاگونعا دەيىن ۇلعايتىلىپ, ول ابىرويمەن اتقارىلدى. ال “كيروۆ اتىنداعى زاۋىت” اكتسيونەرلىك قوعامى شەتەلدىك سەرىكتەستەرىمەن بىرلەسىپ, ساندىق تەلەديدار جابدىقتارىن جاساۋعا كىرىستى. تايىنشا اۋدانىندا 2010 جىلى قۇرىلعان قازاقستان-بەلارۋس بىرلەسكەن كاسىپورىنى – «سپ كازبەلاگروماش» جشس بۇرىنعى ماشينە-تراكتور ءجوندەۋ زاۋىتىنىڭ عيماراتىن پايدالانىپ, جاڭادان «قىزىلجار – 1300» كومبايندارىن شىعارا باستادى. وسى كومبايننىڭ العاشقى شىعارىلعان ۇلگىلەرىن قىزىلجار ءوڭىرىنە قىزمەت بابىنداعى ساپارمەن كەلگەن ەلباسى كورىپ, ماقۇلداپ, وعان «قىزىلجار» اتاۋىن بەرۋدى ۇسىنعان بولاتىن.
ءوڭىرىمىزدىڭ ونەركاسىپ سالاسىنىڭ ودان ءارى وركەندەۋىنە پرەزيدەنتىمىز بىلتىر جاريالاعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ بەسجىلدىعى ۇلكەن ىقپالىن تيگىزەتىنىنە سەنىمىمىز زور. قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ءبىزدىڭ وبلىس بويىنشا جالپى سوماسى 27 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 13 ينۆەستيتسيالىق جوبا ەنگىزىلدى. بىلتىرعى جىلى وڭىرىمىزدە 13,8 ميلليارد تەڭگە سوماسىنداعى 10 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, 631 جۇمىس ورنى قۇرىلدى.
ماشينە جاساۋ سالاسى كاسىپورىندارىنىڭ ءىشىندە جاڭاشىلدىعىمەن تانىلعان «زيكستو» اق يندۋستريالىق دامۋدىڭ جاڭا باعىتىن يگەرۋگە دە باتىل قادام جاسادى. بۇل زاۋىت بىلتىر ەلىمىزدەگى مول سۇرانىستى ەسكەرە وتىرىپ, استىق تاسىمالدايتىن جابىق ۆاگون-حوپپەرلەر مەن كونتەينەر تاسىعىشتاردى شىعارۋعا كىرىستى.
ۇستىمىزدەگى جىلى جالپى سوماسى 13 ميلليارد تەڭگەنىڭ 3 جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ جالعاستىرىلۋدا. ولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, ايىرتاۋ اۋدانىنداعى سىرىمبەت كەن ورىنىن يگەرۋدىڭ كەلەشەگى زور.
عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋداندا نوۆويشيم ماي وڭدەۋ زاۋىتىن قايتا قۇرۋ جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. وعان قاجەتتى وسى زامانعى جابدىقتاردى جەتكىزۋشى نەمىس كومپانياسى جۇرگىزىپ جاتقان جاڭارتۋ جۇمىسىنىڭ بىلتىرعى ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ ناتيجەسىندە كاسىپورىن جىلىنا 46,2 مىڭ توننا وسىمدىك مايىن جانە 85,8 مىڭ توننا كۇنجارا مايىن شىعارۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. زاۋىت قۋاتى الداعى ۋاقىتا قازىرگىدەن دە ەسەلەپ ارتتىرىلماقشى.
وبلىس ورتالىعى تۇرعىندارىن كوكونىسپەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا پەتروپاۆل قالاسىندا «ناۋرىز – 2030» جشس-ءنىڭ جىلىجاي كەشەنى جاڭارتىلۋ ۇستىندە. وتكەن جىلى وسىندا كوكونىس داقىلدارىنىڭ كولەمىن ەكى ەسە ۇلعايتىپ, تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا 1738,8 توننا قىرىققابات, ءسابىز, قيار, قىزاناق, كارتوپ ءونىمدەرى جينالدى. جوبا تولىق جۇزەگە اسىرىلعاندا مۇندا جىلىنا 3,4 مىڭ توننا كوكونىس پەن 1 مىڭ توننا كارتوپ ءوندىرىلىپ, قالالىقتار داستارقانىنا قولجەتىمدى باعامەن جونەلتىلەتىن بولادى.
وڭىرىمىزدە تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى جىلى تاعى بىرقاتار جاڭا كاسىپورىندار قۇرىلىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلمەكشى. قىزىلجار اۋدانىندا ورگانيكالىق-مينەرالدى تىڭايتقىشتار وندىرەتىن «بيوپلانت فلورا» زاۋىتى, پەتروپاۆل قالاسىندا گاز باللوندارىن جاسايتىن زاۋىت, عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋداندا شولمەككە قۇيىلعان اۋىز سۋ شىعاراتىن تسەح, ەسىل اۋدانىندا ماكارون كەشەنى, اققايىڭ جانە جامبىل اۋداندارىندا جاڭا ەلەۆاتورلار ىسكە قوسىلىپ, جاڭادان جۇزدەگەن جۇمىس ورىندارى اشىلادى.
ەلباسىمىزدىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى وركەندەتۋگە ۇدايى نازار اۋدارىپ, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋىنىڭ ناتيجەسىندە وبلىسىمىزدا جەكە كاسىپكەرلەر قاتارى قالىڭداي تۇسۋدە. ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى سەكتورىنداعى شاعىن كاسىپورىندار سانى 1999 جىلعىعا قاراعاندا 10,3 پايىزعا كوبەيدى. ولاردا قازىر 32 مىڭ ادام جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, ءوز وتباسىلارىن اسىراپ وتىر, بۇل كورسەتكىش تە ون جىل ىشىندە ەكى ەسەدەي ۇلعايتىلدى. ال شاعىن كاسىپورىندار شىعارعان ءونىم مەن كورسەتكەن قىزمەت كولەمى وسى كەزەڭدە 12 ەسەگە ءوسىپ, بىلتىرعى جىلى 85 ميلليارد تەڭگەدەن استى.
2002-2010 جىلدارعا ارنالعان ۇزاق مەرزىمدى «اۋىز سۋ» سالالىق باعدارلاماسىن ورىنداۋ ءۇشىن ەل قازىناسىنان 15 ميلليارد تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 2,5 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. بۇل يگىلىكتى ىسكە ازيا دامۋ بانكى 1,5 ميلليارد تەڭگە جانە وبلىسىمىزدىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرى 96 ميلليون تەڭگە قارجى قوستى. ناتيجەسىندە قىزىلجار وڭىرىندەگى جالپى سانى 111 مىڭنان استام ادام تۇراتىن 145 ەلدى مەكەنگە تازا اۋىز سۋ بەرىلدى جانە 194 مىڭ تۇرعىنى بار 122 ەلدى مەكەندى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جاقسارتىلدى. ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىنا سايكەس «اق بۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا قىزىلجار ءوڭىرىندەگى ءالى دە مۇقتاجدىق كورىپ وتىرعان اۋىلداردىڭ تۇرعىندارىن تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءىسى ودان ءارى جالعاستىرىلاتىن بولادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتاردىڭ سالدارىنان وڭىرىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قۇلدىراپ كەتكەن بولسا, 2003 جىلدان باستاپ بۇل سالادا دا قايتا ورلەۋ باستالدى. 2005 جىلدان باستاپ, ءجۇزەگە اسىرىلعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ءناتيجەسىندە ونداعان جىلدار بويى پاتەر كەزەگىندە تۇرعان مىڭداعان ادام باسپانا ماسەلەسىن شەشىپ, قۋانىشقا ءبولەندى. وتكەن جىلى عانا وبلىسىمىزدا قارجىلاندىرۋدىڭ بارلىق كوزدەرى بويىنشا جالپى الاڭى 104 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن 1059 پاتەر سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل 2000 جىلعىمەن سالىستىرعاندا 7 ەسەدەي كوپ.
1997 جىلى پەتروپاۆلدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ىشكى اسكەرلەرى جوعارى اسكەري ۋچيليششەسىنىڭ اشىلۋى ەلباسىمىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى نىعايتۋ ماقساتىن كوزدەگەن كەمەل شەشىمى ەدى. ەلىمىزدىڭ ىشكى اسكەرى ءۇشىن جوعارى ءبىلىمدى وفيتسەر كادرلارىن دايارلايتىن بىردەن-ءبىر اسكەري وقۋ ورنىنا جاۋىنگەرلىك تۋدى ەل پرەزيدەنتى, قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز قولىمەن سالتاناتتى جاعدايدا تاپسىرعان بولاتىن.
پەتروپاۆلدا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن جالعىز-اق قازاق مەكتەپ-ينتەرناتى جۇمىس ىستەگەن بولسا, قازىر بالالاردى انا تىلىمىزدە وقىتاتىن ورتا ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ سانى التىعا جەتتى. ولاردىڭ ەكەۋى – 360 ورىندىق كلاسسيكالىق گيمنازيا مەن 1100 ورىندىق مەكتەپ-گيمنازيا تاۋەلسىزدىك جىلدارى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن ساۋلەتتى عيماراتتارعا ورنالاسقان. وبلىس ورتالىعىندا 2006 جىلى اشىلعان, دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق-تۇرىك ليتسەي-ينتەرناتىنىڭ شاكىرتتەرى دە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋمەن قاتار, ورىس, اعىلشىن, تۇرىك تىلدەرىن دە ۇيرەنۋ ۇستىندە. بۇعان قوسا, 2008 جىلدان باستاپ قالاداعى بوس ورىندار بار ورىس مەكتەپتەرىنىڭ جانىنان قازاق سىنىپتارى مەن شاعىن ورتالىقتاردى جاپپاي اشقىزا باستادىق.
كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان وبلىسىمىزداعى 94 قازاق اۋىلىندا جابىلىپ تىنىپ, ورىس تىلىندە وقىتۋعا كوشىرىلگەن قازاق مەكتەپتەرى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تۇگەلدەي قالپىنا كەلتىرىلدى. قازاق مەكتەپتەرى بۇرىن ەشقاشان بولماعان اۋدان ورتالىقتارىنىڭ بارلىعىندا دا انا تىلىمىزدە وقىتاتىن ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى اشىلدى. تيميريازەۆ, مامليۋت, جامبىل, قىزىلجار اۋداندارىندا ساۋلەتتى دە قازىرگى زامان تالاپتارىنا تولىق سايكەس جابدىقتالعان جاڭا قازاق مەكتەپتەرى مەن مەكتەپ-ينتەرناتتارى سالىندى. مەملەكەتتىك تىلگە وسىنداي اۋقىمدى بەتبۇرىستىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى تاڭدا وبلىستاعى قازاق بالالارىنىڭ 62 پايىزى ءوز انا تىلدەرىندە ءبىلىم الىپ ءجۇر. ال بۇدان جيىرما جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش نەبارى 25 پايىزدى قۇراعان ەدى.
وبلىستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا تاۋەلسىزدىك جىلدارى ومىرشەڭ وزگەرىستەر بولدى. ەلباسى بەكىتكەن «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى اياسىندا پەتروپاۆل قالاسىندا 2009 جىلى وسى زامانعى قان ورتالىعى, 2010 جىلى اۋىسىمىنا 500 ناۋقاستى قابىلدايتىن جاڭا ەمحانا قۇرىلىسى اياقتالىپ, تۇرعىندارعا قىزمەت كورسەتە باستادى. 2007 جىلى اقجار اۋدانىنىڭ ورتالىعى – تالشىق اۋىلىندا كۇنىنە 200 ادامدى قابىلدايتىن ەمحاناسى جانە 100 توسەك-ورنى بار, زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار ورناتىلعان ورتالىق اۋرۋحانا تۇرعىندار يگىلىگىنە بەرىلدى. 2009 جىلى وبلىس ورتالىعىنداعى №2 اۋرۋحانانىڭ جانىنان كارديولوگيالىق ورتالىق اشىلىپ, وندا جەرگىلىكتى دارىگەرلەر جۇرەككە اشىق وتا جاساۋ ءىسىن قولعا الدى. 20 جىل ىشىندە پەتروپاۆل قالاسى مەن اۋدانداردا تاعى باسقا بىرقاتار ەمدەۋ-الدىن الۋ مەكەمەلەرى سالىنىپ, ىسكە قوسىلدى.
2003 جىلدان بەرى ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە سايكەس تۇمەن وبلىسىنىڭ كارديولوگ-دارىگەرلەرى پەتروپاۆلعا كەلىپ, ءسولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋا بىتكەن جۇرەك اۋرۋلارىنا شالدىققان سابيلەرىنە وتا جاساپ كەلەدى. قىمبات تۇراتىن وتانىڭ قۇنى وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قىرۋار قارجى ەسەبىنەن تولەنەدى. وسىلايشا سەگىز جىل ىشىندە 464 بالانى اجالدان اراشالاپ قالعان تۇمەندىك حيرۋرگتەردىڭ جەتەكشىسى, تۇمەن وبلىستىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسىنىڭ بولىمشە مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور كيريلل گورباتيكوۆ حالىقتار اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ءسىڭىرگەن ەلەۋلى ەڭبەگى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن «شاپاعات» مەدالىمەن ماراپاتتالدى.
وتكەن جىلى بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ اياسىندا 12 ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحانانى وبلىستىق اۋرۋحانامەن بايلانىستىراتىن تەلەمەديتسينا جەلىسى ىسكە قوسىلدى. بىلتىر تايىنشا ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحاناسى نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحانالارى باس دارىگەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق وقۋ-ءادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ اشىلۋى دا ءوڭىرىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ونەگە تۇتارلىقتاي وزگەرىستەر از ەمەستىگىن كورسەتەدى.
وڭىرىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ماماندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىمەن ەلىمىزدىڭ جوعارى مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىلىپ, ولاردىڭ تۇلەكتەرىمەن كەلىسىم-شارتتار جاسالۋدا. شاقىرۋمەن كەلگەن دارىگەرلەردىڭ بارىنە كوتەرمەاقى تولەۋ, باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ جولعا قويىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بىلتىرعى جىلى عانا وبلىسىمىزعا 68 جاس مامان كەلىپ, جەرگىلىكتى ەمدەۋ مەكەمەلەرىنە جۇمىسقا ورنالاستى. پەتروپاۆلدا وتكەن جىلى مەديتسينا كادرلارى ءۇشىن 80 پاتەرلى «دارىگەرلەر ءۇيى» سالىنىپ, پاتەر كەزەگىندە تۇرعان اق حالاتتى ابزال جاندار قونىس تويىن تويلادى.
مادەنيەت سالاسىندا دا كوڭىل تولارلىقتاي ىلگەرىلەۋشىلىك بار. 2000 جىلى قۇرىلعان ءسابيت مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق سازدى-دراما تەاترى ءبىر كەزدە كەنجە قالعان ۇلتتىق ونەرىمىزدى جاڭا بيىككە كوتەرىپ, انا ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىزدى, اسىل ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىمىزدى ءدارىپتەيتىن قاراشاڭىراعىمىزعا اينالدى. بۇل ونەر ورداسىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە ۇلى جازۋشىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنايى كەلگەن پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, كوك لەنتاسىن قيعانىن تەاتر ۇجىمى ورىندى ماقتانىش تۇتادى.
2008 جىلعى 21 تامىزدا پەتروپاۆلدا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى ايتۋلى مادەني وقيعا بولدى. وسى كۇنى پرەزيدەنتىمىز وبلىسىمىزعا قىزمەت بابىنداعى ساپارمەن كەلىپ, ءوزىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن رەسپۋبليكالىق “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى بويىنشا قىرۋار قارجى ءبولگىزىپ, قالپىنا كەلتىرتكەن “ابىلايدىڭ اق ءۇيى” مۇراجاي كەشەنىن اشىپ, جينالعان جۇرتشىلىق الدىندا تەبىرەنە ءسوز سويلەدى. ء“بىز ءبۇگىندە ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن باتىرلارىمىز بەن تاريحتا اتى قالعان تۇلعالارعا ارناپ ەسكەرتكىشتەر سالىپ كەلەمىز. سولاردىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى, ارينە, ابىلاي حان رەزيدەنتسياسى ەكەنى داۋسىز. قالانىڭ تاماشا جەرىندە ورنالاسقان مۇراجاي كەشەنى تۇرعىنداردىڭ كوزايىمىنا اينالارى ءسوزسىز”, دەدى ەلباسىمىز.
قازىر ابىلايدىڭ اق ءۇيى تەك سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنان, سونداي-اق تاياۋ جانە الىس شەتەلدەردەن اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن قادىرلى قوناقتار دا ىزدەپ بارىپ, تاعزىم ەتەتىن كيەلى ورىنعا اينالدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان اسا كورنەكتى اقىن جەرلەسىمىز ماعجان جۇماباەۆتىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ, ارتىندا قالعان باي مۇراسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلدى. پەتروپاۆل قالاسى مەن ۇلى اقىننىڭ تۋعان جەرى – سارىتومار اۋىلىندا ەسكەرتكىشتەر ورناتىلدى. بۋلاەۆ اۋدانىنا ماعجان جۇماباەۆ ەسىمى بەرىلىپ, وسى اۋدان ورتالىعى – بۋلاەۆو قالاسىندا دا اقىنعا ەسكەرتكىش قويىلدى. وبلىس ورتالىعىنىڭ ءبىر كەڭ كوشەسى دە ۇلى بابامىزدىڭ اتىندا.
م.جۇماباەۆپەن قاتار, قوجابەرگەن جىراۋ, باتىر بايان, شال اقىن, توقسان بي, شوقان ءۋاليحانوۆ, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, يۆان شۋحوۆ, جالەل قيزاتوۆ, ەۆنەي بوكەتوۆ, مۇرات ايتقوجين, ەسلام زىكىباەۆ, اياعان شاجىمباەۆ سىندى داڭقتى جەرلەستەرىمىزدىڭ دە ەسىمدەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ, ادەبي جانە عىلىمي مۇرالارىن ناسيحاتتاۋ شارالارى اتقارىلىپ, مەرەيتويلارى لايىقتى اتاپ ءوتىلدى.
انا ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا 2008 جىلدان باستاپ, بارلىق اۋدانداردا دەربەس قازاق گازەتتەرى شىعارىلۋ ۇستىندە.
ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ سانىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا ەلباسىمىز بەلگىلەگەن كۆوتا بويىنشا شەتەلدەردەن اتاجۇرتقا ورالعان اعايىنداردى كوبىرەك قابىلداپ, جايلى قونىستارعا ورنالاستىرۋعا كۇش سالۋدامىز. ورالمانداردى قابىلداۋدىڭ وڭىرلىك باعدارلاماسىن جاساپ, ولارعا قاجەتتى تۇرعىن ۇيلەردى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن سالۋدى قولعا الدىق. مۇنداي باسپاناعا يە بولعان وتانداستارىمىز كۆوتا بويىنشا العان قارجىلارىن باسقا مۇقتاجدىقتارىنا جۇمسايدى. وبلىس ورتالىعىنا جاقىن جەردە الىستان كەلگەن اعايىندارعا ارنالعان جاڭا بايتەرەك اۋىلى بوي كوتەردى. مۇندا پرەزيدەنتىمىز بەكىتكەن “نۇرلى كوش” باعدارلاماسى بويىنشا وتكەن جىلى 140 تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, اتامەكەنگە بەت بۇرعان وتانداستار يگىلىگىنە بەرىلدى.
وبلىسىمىزداعى دەموگرافيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ماقساتىمەن وتكەن جىلعى 1 قىركۇيەكتەن باستاپ وڭىرلىك «ۇرپاق قورى» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرا باستادىق. بۇل باعدارلاما بويىنشا بىلتىر ءتورتىنشى جانە ودان كوپ ءسابي دۇنيەگە كەلگەن 155 وتباسىنداعى ءاربىر بالاعا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەن ارناۋلى دەپوزيتتەر اشىلىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا 160 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندەگى (بىلتىر ول 226 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى) قاراجات سالىندى. بۇل قارجىلاي كومەكتى بالالار كامەلەت جاسىنا تولعاننان كەيىن بانكتىك ءوسىمىمەن قوسا الىپ, ءوز بولاشاقتارىنىڭ جولىنا جۇمسايتىن بولادى. وسى جاڭا جوبانىڭ يگىلىگىن ادەتتە وتباسىنداعى بالا سانىن شەكتەۋدى قۇپ كورمەيتىن, اتامەكەنگە ورالىپ جاتقان اعايىندار دا كورەتىنى ايقىن.
20 جىل ىشىندە تۋعان ەلىمىزبەن بىرگە جاڭارعان قىزىلجار ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلە جاتقاندىعىن ايعاقتايتىن دەرەكتەر از ەمەس: وبلىستاعى جۇمىسسىزدار سانى 2010 جىلى 2001 جىلعىعا قاراعاندا 17,1 مىڭ ادامعا, نەمەسە 56,3 پايىزعا ازايدى. تۇرعىنداردىڭ جان باسىنا شاققانداعى اقشالاي تابىسى 5,4 ەسە ارتتى. وسى كەزەڭدە جەكە مەنشىكتەگى جەڭىل اۆتوكولىكتەر سانى 2 ەسەگە كوبەيىپ, ءار 100 ادامعا 13 «تەمىر تۇلپار» بۇيىردى. ءوڭىردەگى ەلدى مەكەندەردىڭ بارلىعى تەلەفون بايلانىسىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلعان ابونەنتتەر سانى كەيىنگى 5 جىلدا 5,1 ەسە ارتىپ, 39,7 مىڭعا جەتتى. وبلىس ورتالىعىندا تۇراتىن ءمۇگەدەكتەردىڭ قالا ىشىندە قيىندىق كورمەي ءجۇرىپ-تۇرۋى ءۇشىن تەگىن «الەۋمەتتىك تاكسي» قىزمەتى اشىلدى. پەتروپاۆل مەن بارلىق اۋدان ورتالىقتارىندا مۇقتاج جاندارعا ءدارى-دارمەكتەر ارزان باعامەن ساتىلاتىن «الەۋمەتتىك ءدارىحانالار» ۇيىمداستىرىلدى. قالادا دا, اۋىلدا دا باۋ-باقشا, كوكونىس وسىرۋگە نيەت بىلدىرگەندەرگە جەر تەلىمدەرىن بولگىزىپ, بارىنشا قولايلى جاعداي تۋعىزدىق. بەسكول اۋىلى مەن پەتروپاۆل قالاسىنىڭ اراسى جاقىن, ءارى جولاۋشىلار ءجيى قاتىنايتىندىعىن ەسكەرىپ, كوپشىلىكتىڭ كوپتەن بەرگى وتىنىشىنە وراي وبلىس ورتالىعىنداعى ءبىر تروللەيبۋس باعىتىن ۇزارتىپ, ەلەكتر جەلىسىنسىز جۇرەتىن وسى زامانعى «دۋوبۋس» كولىكتەرىن ىسكە قوستىق.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى سالاماتتى ءومىر سالتىن ورنىقتىرۋ, سپورت پەن دەنەشىنىقتىرۋ سالاسىن دامىتۋ باعىتىندا دا قىرۋار ىستەر تىندىرىلدى. اسىرەسە, ءبىزدىڭ وڭىردە ونشا كوڭىل بولىنبەي, كەنجە قالىپ كەلگەن ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنە ايرىقشا نازار اۋدارىلا باستادى.
قازاقستاننىڭ «سولتۇستىك قاقپاسى» اتانعان پەتروپاۆل قالاسىنىڭ قازىرگى كەلبەتى دە بۇرىنعىدان الدەقايدا اجارلى. ارۋ استانامىزعا قاراپ بوي تۇزەگەن وبلىس ورتالىعىنىڭ – ءحىح عاسىرداعى كوپەستەر مەن دۆوريانداردىڭ ايرىقشا ساۋلەتتى ۇيلەرى كورىك بەرگەن ساۋدا-ساتتىق قالاسىنىڭ تاريحي ەرەكشەلىگىن ساقتاي وتىرىپ, قازىرگى زامان تالابىنا ساي كوركەيتۋگە كۇش سالۋدامىز. تاۋەلسىزدىك جىلدارى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا مۇندا جاڭا دا كوركەم شاعىن اۋداندار پايدا بولدى. بۇرىنعى لەنين اتىنداعى ورتالىق كوشە قازاقستان كونستيتۋتسياسى كوشەسى بولىپ وزگەرتىلىپ, اق ورنەكتاس توسەلىپ, ءساندى ورىندىقتار قويىلىپ, ادەمى شامدار ورناتىلىپ, اسەم گۇلدەر ەگىلىپ, سۇلۋلانا ءتۇستى. وزگە كوشەلەر دە ءجوندەلىپ, كوركەيتىلىپ, تۇگەل جارىقتاندىرىلدى. قالانىڭ ورتالىق الاڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىنە ارنالعان ءساۋلەتتىك كومپوزيتسيا بوي كوتەردى. ابىلاي حان مەن ماعجاننان باسقا, قاراساي مەن اعىنتاي باتىرلارعا, اباي مەن پۋشكينگە, ۇكىلى ىبىرايعا, عابيت مۇسىرەپوۆكە, ەۆنەي ءبوكەتوۆكە ەسكەرتكىش قويىلدى. بۇرىنعى نكۆد مەكەمەسى ورنالاسقان جەرگە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان مونۋمەنت تۇرعىزىلدى. اۋعان سوعىسىنا قاتىسۋشىلارعا بەلگىتاس قويىلدى. جاڭارتىلعان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ قابىرعاسىنا قازاق جانە ورىس حالىقتارى دوستىعىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان شوقان ءۋاليحانوۆ پەن فەدور دوستوەۆسكيدىڭ بارەلەفى ورناتىلدى.
ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا پەتروپاۆلداعى جەڭىس ساياباعىن قايتادان جاڭعىرتىپ, قالالىقتاردىڭ سۇيىكتى دەمالىس ورنىنا اينالدىردىق. پەتروپاۆلدا جاساقتالعان 314-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنە ەسكەرتكىش ورناتتىق. قالالىق مادەنيەت جانە دەمالىس ساياباعى ىشىندە ورناتىلعان جەڭىس ستەلاسىن دا جاڭارتتىق.
ەل ومىرىندەگى ايتۋلى مەرەكەگە وراي وبلىستاعى بارلىق ەلدى مەكەندەردى ودان ءارى كوركەيتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇل ورايدا وبلىسىمىزدا «20 يگى ءىس» اكتسياسى ءورىس الىپ, باسشى ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەر, زيالى قاۋىم وكىلدەرى وزدەرىنىڭ تۋعان اۋىلدارىنا بارىپ, حال-قادەرلەرىنشە كومەكتەرىن تيگىزۋ ۇستىندە. مەن بولسام, ۇلى ماعجاننىڭ وتانى – سارىتومار اۋىلىنا بارىپ, ءوزىمنىڭ دە كىندىك قانىم تامعان اتامەكەنىمنىڭ اجارىن اشا تۇسۋگە اتسالىستىم.
وسىدان 20 جىل بۇرىن انا ءتىلىمىزدىڭ جاناشىرلارىنىڭ ۇيىتقى بولۋىنىڭ ارقاسىندا پەتروپاۆلداعى ءبىر ورىس مەكتەبىنىڭ جانىنان 15 بالانىڭ باسىن قۇراعان العاشقى قازاق سىنىبى ارەڭ اشىلعان ەدى. ال قازىرگى تاڭدا قىزىلجار وڭىرىندەگى قازاق مەكتەپتەرىندە ۇلتى باسقا 312 وقۋشى وزدەرىنىڭ جۇرەك قالاۋىمەن مەملەكەتتىك تىلىمىزدە ءبىلىم الىپ ءجۇر. تۇرلەرى بولەك بولعانىمەن, تىلدەرى دە, تىلەكتەرى دە ءبىر بولىپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاق وكىلدەرى قازىر ارقيلى ءمادەني شارالار مەن بايقاۋلاردا ماعجان جۇماباەۆتىڭ «مەن جاستارعا سەنەمىن!» اتتى ولەڭىن مانەرلەپ جاتقا وقۋدى ۇناتاتىندىعى ءجيى بايقالىپ ءجۇر.
ەلمەن بىرگە جاڭارعان ءبىزدىڭ قىزىلجار وڭىرىندە بۇگىندە ۇلى ماعجان رۋحى, ەلدىك پەن بىرلىك رۋحى اسقاقتاپ تۇر.
سەرىك ءبىلالوۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى.
حالقىمىز «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەنمەن, زامانالار الماسقان زور وزگەرىستەرگە تولى, عاسىرعا پارا-پار 20 جىل ىشىندە جاڭا دا جاسامپاز مەملەكەتكە اينالعان كەڭ-بايتاق ەلىمىزبەن بىرگە ءبىزدىڭ تۋعان ءوڭىرىمىز – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى دا جىلدان جىلعا جاڭارىپ, كوركەيۋ ۇستىندە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىن وبلىس جۇرتشىلىعى اسا زور ىنتا-ىقىلاسپەن, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن نىق سەنىممەن قابىل الىپ, پرەزيدەنتىمىز بەلگىلەگەن جاڭا مىندەتتەردى ورىنداۋعا ءبىر كىسىدەي جۇمىلا اتسالىسىپ كەلەدى. قۋاتتى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارعان ىنتىماق-بىرلىكتىڭ ارقاسىندا ءوڭىر ەكونوميكاسىن وركەندەتىپ, الەۋمەتتىك-مادەني سالانى دامىتۋدا ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە يە بولدىق.
وبلىسىمىز كەيىنگى جىلدارى رەسپۋبليكا بويىنشا جينالاتىن ءداندى داقىلدار ءونىمىنىڭ 25 پايىزدان استامىن ءوندىرۋدى داستۇرگە اينالدىردى. توقسانىنشى جىلدارداعى ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ كەزىندە يەسىز قالىپ, جۋسان باسىپ كەتكەن مىڭداعان گەكتار ەگىستىك القاپتار جاڭا دا جاناشىر قوجايىندارىن تاۋىپ, قايتادان اينالىمعا ەنگىزىلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءداندى داقىلدار القابى 19 پايىزدان استامعا ۇلعايتىلىپ, 3,9 ميلليون گەكتارعا دەيىن جەتكىزىلدى. كوكتەمگى جەر وڭدەۋ, تۇقىم سەبۋدەن باستاپ وسكىندەرگە كۇتىم جاساۋ, ەگىن جيناۋ جۇمىستارى, نەگىزىنەن, ونىمدىلىگى جوعارى ءارى ىسىراپقا جول بەرمەيتىن جاڭا تەحنيكالاردىڭ كومەگىمەن ساپالى اتقارىلادى. كەيىنگى بەس جىل ىشىندە 6,5 مىڭ بىرلىكتەن استام جاڭا تەحنيكا ساتىپ الىندى. باياعىداي ەمەس, وراق ناۋقانىنا سىرتتان ەشقانداي كومەك شاقىرتىلماي, ەگىن ورۋ, استىق تاسۋ سياقتى قاۋىرت شارۋالاردىڭ ءبارى وبلىستىڭ ءوز كۇشىمەن تىندىرىلادى. ەگىنشىلىك مادەنيەتىن ارتتىرۋدىڭ ارقاسىندا سولتۇستىكقازاقستاندىق ديقاندار 2009 جىلى رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى – ءداندى داقىلداردان گەكتار باسى 16,6 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, 6,4 ميلليون توننادان استام استىق جينادى. ال بىلتىرعى قۋاڭشىلىقتى جىلدىڭ وزىندە ەگىن شىعىمدىلىعى گەكتارىنا 10,5 تسەنتنەردەن اينالىپ, 4,1 ميلليون توننا ءونىم الىندى. بۇل رەسپۋبليكا بويىنشا جينالعان استىقتىڭ 31 پايىزىن قۇرادى. 1,5 ميلليون تونناعا جۋىق ساپالى استىق ەكسپورتقا شىعارىلدى. ديقاندارىمىز بيىلعى مەرەكەلى جىلى بەرەكەلى ءونىم الۋعا كۇش سالۋ ۇستىندە. نارىق تالابىنا سايكەس مايلى داقىلدار ەگىستىگى كولەمى دە ۇلعايتىلۋدا.
وڭىرىمىزدە ەگىنشىلىكپەن قاتار مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە, ونىڭ ونىمدەرىن ۇقساتۋ ءىسىن دامىتۋعا دا تيىسىنشە نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. سوڭعى ونجىلدىقتا مال باسى مەن قۇس سانى ەداۋىر ءوستى. وبلىسىمىز جان باسىنا شاققاندا ءسۇت پەن جۇمىرتقا ءوندىرۋدەن رەسپۋبليكا بويىنشا ءبىرىنشى ورىندى, ال ەت وندىرۋدەن ەكىنشى ورىندى ەنشىلەدى. وسى ماڭىزدى سالانى ودان ءارى وركەندەتۋدە پرەزيدەنتىمىزدىڭ بيىلعى جولداۋىنا سايكەس ءۇستىمىزدەگى جىلى ۇلكەن بەتبۇرىس باستالدى. ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2011 – 2015 جىلدارعا ارنالعان ءوڭىرلىك باعدارلاماسى جاسالىپ, 10 مىڭ باس مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن, 4 مىڭ باس رەپرودۋكتور-شارۋاشىلىقتاردى جانە 12100 باس مال وسىرەتىن فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى قۇرۋ قولعا الىندى. وسىلايشا اتا كاسىبىمىزدى بۇرىنعىدان دا قارقىندى دامىتاتىن كەز تۋدى.
بۇل ورايدا وڭىرىمىزدە كەيىنگى جىلدارى جيناقتالعان, نازار اۋدارارلىقتاي وڭ ءتاجىريبەلەر بار. قىزىلجار اۋدانىنداعى قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى گەننادي زەنچەنكو باسقاراتىن “زەنچەنكو جانە ك” كومانديتتىك سەرىكتەستىگىندە قاناتقاقتى جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, كانادادان اكەلىنگەن 800 باس سيىرعا ارنالعان ءسۇت كەشەنى ىسكە قوسىلدى. مۇنداعى ءار ساۋىن سيىردان جىلىنا 7 مىڭ ليتردەي ءسۇت ساۋىلادى. بۇل كەشەندى ءوڭىرگە جۇمىس ساپارى بارىسىندا ەلباسى ارالاپ كورىپ: «بۇل – بولاشاقتىڭ كەشەنى» دەپ اتاپ, تىڭ باستامانىڭ تابىستى ىسكە اسىرىلعانىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. وسىعان ۇقساس, 1000 باسقا ارنالعان وزىق ءسۇت كەشەنىن تايىنشا اۋدانىنداعى “تايىنشا-استىق” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى (جشس) دە سالىپ, ىسكە قوستى. جاڭادان سالىنعان «باسكو» جشس-ءنىڭ 50 باس شوشقا كەشەنى مەن پەتروپاۆل برويلەر فابريكاسى دا ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا.
مال وسىرگىسى كەلەتىن اۋىل تۇرعىندارىنا الداعى ۋاقىتتا بارىنشا جاعداي تۋعىزىلاتىن بولادى. وسى رەتتە ەلباسىمىزدىڭ ەل تاريحىنداعى الاساپىران زامانداردا دۇنيەجۇزىنە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن وتانداستارىمىزدى قازاقستانعا قايتىپ ورالۋعا شاقىرعان ۇندەۋىنە ءۇن قوسىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارى اتامەكەنگە قونىس اۋدارىپ, وڭىرىمىزدەگى ءتورت ت ۇلىك مال باسىن كوبەيتۋگە ايانباي اتسالىسىپ جۇرگەن ايىرتاۋلىق جاڭاباي ءپىرمانوۆ, اقجارلىق تولەۋ احمۋتدينوۆ سىندى ىسكەر ازاماتتار ونەگەسى وزگەلەرگە وي سالسا يگى.
بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قورعانىس ونەركاسىبىنىڭ پەتروپاۆل قالاسىندا ورنالاسقان ءىرى زاۋىتتارى توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا تاپسىرىس كۇرت ازايعاندىقتان, مىڭداعان ەڭبەككەرلەرى قىسقارتۋعا ىلىگىپ, جابىلۋعا شاق قالعان ەدى. “ورنىندا بار وڭالار” دەمەكشى, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ولاردىڭ دا جاعدايلارى تۇزەلدى. جاس مەملەكەتىمىزدىڭ جان-جاقتى قولداۋىمەن قارۋدىڭ ورنىنا بەيبىت ونىمدەر شىعارۋعا قايتا بەيىمدەلگەن بۇل كاسىپورىندار ءوز وندىرىستەرىن جىلدان جىلعا كەڭەيتىپ, ايتارلىقتاي تابىستارعا جەتۋدە. سوڭعى ون جىلدا وبلىسىمىز بويىنشا ونەركاسىپ ونىمدەرىن شىعارۋ كولەمى 46,7 پايىزعا ۇلعايتىلعاندىعى وسىنىڭ ايعاعى.
جەرگىلىكتى كاسىپورىندار اراسىندا, اسىرەسە, “زيكستو” اكتسيونەرلىك قوعامى (اق) جاڭاشىلدىق تانىتىپ, “قازاقستان تەمىر جولى” ۇلتتىق كومپانياسى ءۇشىن 2008 جىلى العاش رەت 30 جۇك ۆاگونىن جاساپ شىعاردى. وسى جونىندەگى تاپسىرىس كولەمى بىلتىر 600 ۆاگونعا دەيىن ۇلعايتىلىپ, ول ابىرويمەن اتقارىلدى. ال “كيروۆ اتىنداعى زاۋىت” اكتسيونەرلىك قوعامى شەتەلدىك سەرىكتەستەرىمەن بىرلەسىپ, ساندىق تەلەديدار جابدىقتارىن جاساۋعا كىرىستى. تايىنشا اۋدانىندا 2010 جىلى قۇرىلعان قازاقستان-بەلارۋس بىرلەسكەن كاسىپورىنى – «سپ كازبەلاگروماش» جشس بۇرىنعى ماشينە-تراكتور ءجوندەۋ زاۋىتىنىڭ عيماراتىن پايدالانىپ, جاڭادان «قىزىلجار – 1300» كومبايندارىن شىعارا باستادى. وسى كومبايننىڭ العاشقى شىعارىلعان ۇلگىلەرىن قىزىلجار ءوڭىرىنە قىزمەت بابىنداعى ساپارمەن كەلگەن ەلباسى كورىپ, ماقۇلداپ, وعان «قىزىلجار» اتاۋىن بەرۋدى ۇسىنعان بولاتىن.
ءوڭىرىمىزدىڭ ونەركاسىپ سالاسىنىڭ ودان ءارى وركەندەۋىنە پرەزيدەنتىمىز بىلتىر جاريالاعان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ بەسجىلدىعى ۇلكەن ىقپالىن تيگىزەتىنىنە سەنىمىمىز زور. قازاقستاننىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ءبىزدىڭ وبلىس بويىنشا جالپى سوماسى 27 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 13 ينۆەستيتسيالىق جوبا ەنگىزىلدى. بىلتىرعى جىلى وڭىرىمىزدە 13,8 ميلليارد تەڭگە سوماسىنداعى 10 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, 631 جۇمىس ورنى قۇرىلدى.
ماشينە جاساۋ سالاسى كاسىپورىندارىنىڭ ءىشىندە جاڭاشىلدىعىمەن تانىلعان «زيكستو» اق يندۋستريالىق دامۋدىڭ جاڭا باعىتىن يگەرۋگە دە باتىل قادام جاسادى. بۇل زاۋىت بىلتىر ەلىمىزدەگى مول سۇرانىستى ەسكەرە وتىرىپ, استىق تاسىمالدايتىن جابىق ۆاگون-حوپپەرلەر مەن كونتەينەر تاسىعىشتاردى شىعارۋعا كىرىستى.
ۇستىمىزدەگى جىلى جالپى سوماسى 13 ميلليارد تەڭگەنىڭ 3 جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ جالعاستىرىلۋدا. ولاردىڭ ىشىندە, اسىرەسە, ايىرتاۋ اۋدانىنداعى سىرىمبەت كەن ورىنىن يگەرۋدىڭ كەلەشەگى زور.
عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋداندا نوۆويشيم ماي وڭدەۋ زاۋىتىن قايتا قۇرۋ جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. وعان قاجەتتى وسى زامانعى جابدىقتاردى جەتكىزۋشى نەمىس كومپانياسى جۇرگىزىپ جاتقان جاڭارتۋ جۇمىسىنىڭ بىلتىرعى ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ ناتيجەسىندە كاسىپورىن جىلىنا 46,2 مىڭ توننا وسىمدىك مايىن جانە 85,8 مىڭ توننا كۇنجارا مايىن شىعارۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. زاۋىت قۋاتى الداعى ۋاقىتا قازىرگىدەن دە ەسەلەپ ارتتىرىلماقشى.
وبلىس ورتالىعى تۇرعىندارىن كوكونىسپەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا پەتروپاۆل قالاسىندا «ناۋرىز – 2030» جشس-ءنىڭ جىلىجاي كەشەنى جاڭارتىلۋ ۇستىندە. وتكەن جىلى وسىندا كوكونىس داقىلدارىنىڭ كولەمىن ەكى ەسە ۇلعايتىپ, تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا 1738,8 توننا قىرىققابات, ءسابىز, قيار, قىزاناق, كارتوپ ءونىمدەرى جينالدى. جوبا تولىق جۇزەگە اسىرىلعاندا مۇندا جىلىنا 3,4 مىڭ توننا كوكونىس پەن 1 مىڭ توننا كارتوپ ءوندىرىلىپ, قالالىقتار داستارقانىنا قولجەتىمدى باعامەن جونەلتىلەتىن بولادى.
وڭىرىمىزدە تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى جىلى تاعى بىرقاتار جاڭا كاسىپورىندار قۇرىلىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلمەكشى. قىزىلجار اۋدانىندا ورگانيكالىق-مينەرالدى تىڭايتقىشتار وندىرەتىن «بيوپلانت فلورا» زاۋىتى, پەتروپاۆل قالاسىندا گاز باللوندارىن جاسايتىن زاۋىت, عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋداندا شولمەككە قۇيىلعان اۋىز سۋ شىعاراتىن تسەح, ەسىل اۋدانىندا ماكارون كەشەنى, اققايىڭ جانە جامبىل اۋداندارىندا جاڭا ەلەۆاتورلار ىسكە قوسىلىپ, جاڭادان جۇزدەگەن جۇمىس ورىندارى اشىلادى.
ەلباسىمىزدىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى وركەندەتۋگە ۇدايى نازار اۋدارىپ, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋىنىڭ ناتيجەسىندە وبلىسىمىزدا جەكە كاسىپكەرلەر قاتارى قالىڭداي تۇسۋدە. ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى سەكتورىنداعى شاعىن كاسىپورىندار سانى 1999 جىلعىعا قاراعاندا 10,3 پايىزعا كوبەيدى. ولاردا قازىر 32 مىڭ ادام جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, ءوز وتباسىلارىن اسىراپ وتىر, بۇل كورسەتكىش تە ون جىل ىشىندە ەكى ەسەدەي ۇلعايتىلدى. ال شاعىن كاسىپورىندار شىعارعان ءونىم مەن كورسەتكەن قىزمەت كولەمى وسى كەزەڭدە 12 ەسەگە ءوسىپ, بىلتىرعى جىلى 85 ميلليارد تەڭگەدەن استى.
2002-2010 جىلدارعا ارنالعان ۇزاق مەرزىمدى «اۋىز سۋ» سالالىق باعدارلاماسىن ورىنداۋ ءۇشىن ەل قازىناسىنان 15 ميلليارد تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 2,5 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىندى. بۇل يگىلىكتى ىسكە ازيا دامۋ بانكى 1,5 ميلليارد تەڭگە جانە وبلىسىمىزدىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرى 96 ميلليون تەڭگە قارجى قوستى. ناتيجەسىندە قىزىلجار وڭىرىندەگى جالپى سانى 111 مىڭنان استام ادام تۇراتىن 145 ەلدى مەكەنگە تازا اۋىز سۋ بەرىلدى جانە 194 مىڭ تۇرعىنى بار 122 ەلدى مەكەندى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جاقسارتىلدى. ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىنا سايكەس «اق بۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا قىزىلجار ءوڭىرىندەگى ءالى دە مۇقتاجدىق كورىپ وتىرعان اۋىلداردىڭ تۇرعىندارىن تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءىسى ودان ءارى جالعاستىرىلاتىن بولادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتاردىڭ سالدارىنان وڭىرىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قۇلدىراپ كەتكەن بولسا, 2003 جىلدان باستاپ بۇل سالادا دا قايتا ورلەۋ باستالدى. 2005 جىلدان باستاپ, ءجۇزەگە اسىرىلعان تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ءناتيجەسىندە ونداعان جىلدار بويى پاتەر كەزەگىندە تۇرعان مىڭداعان ادام باسپانا ماسەلەسىن شەشىپ, قۋانىشقا ءبولەندى. وتكەن جىلى عانا وبلىسىمىزدا قارجىلاندىرۋدىڭ بارلىق كوزدەرى بويىنشا جالپى الاڭى 104 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن 1059 پاتەر سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل 2000 جىلعىمەن سالىستىرعاندا 7 ەسەدەي كوپ.
1997 جىلى پەتروپاۆلدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ىشكى اسكەرلەرى جوعارى اسكەري ۋچيليششەسىنىڭ اشىلۋى ەلباسىمىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى نىعايتۋ ماقساتىن كوزدەگەن كەمەل شەشىمى ەدى. ەلىمىزدىڭ ىشكى اسكەرى ءۇشىن جوعارى ءبىلىمدى وفيتسەر كادرلارىن دايارلايتىن بىردەن-ءبىر اسكەري وقۋ ورنىنا جاۋىنگەرلىك تۋدى ەل پرەزيدەنتى, قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز قولىمەن سالتاناتتى جاعدايدا تاپسىرعان بولاتىن.
پەتروپاۆلدا ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن جالعىز-اق قازاق مەكتەپ-ينتەرناتى جۇمىس ىستەگەن بولسا, قازىر بالالاردى انا تىلىمىزدە وقىتاتىن ورتا ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ سانى التىعا جەتتى. ولاردىڭ ەكەۋى – 360 ورىندىق كلاسسيكالىق گيمنازيا مەن 1100 ورىندىق مەكتەپ-گيمنازيا تاۋەلسىزدىك جىلدارى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن ساۋلەتتى عيماراتتارعا ورنالاسقان. وبلىس ورتالىعىندا 2006 جىلى اشىلعان, دارىندى بالالارعا ارنالعان قازاق-تۇرىك ليتسەي-ينتەرناتىنىڭ شاكىرتتەرى دە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋمەن قاتار, ورىس, اعىلشىن, تۇرىك تىلدەرىن دە ۇيرەنۋ ۇستىندە. بۇعان قوسا, 2008 جىلدان باستاپ قالاداعى بوس ورىندار بار ورىس مەكتەپتەرىنىڭ جانىنان قازاق سىنىپتارى مەن شاعىن ورتالىقتاردى جاپپاي اشقىزا باستادىق.
كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان وبلىسىمىزداعى 94 قازاق اۋىلىندا جابىلىپ تىنىپ, ورىس تىلىندە وقىتۋعا كوشىرىلگەن قازاق مەكتەپتەرى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تۇگەلدەي قالپىنا كەلتىرىلدى. قازاق مەكتەپتەرى بۇرىن ەشقاشان بولماعان اۋدان ورتالىقتارىنىڭ بارلىعىندا دا انا تىلىمىزدە وقىتاتىن ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى اشىلدى. تيميريازەۆ, مامليۋت, جامبىل, قىزىلجار اۋداندارىندا ساۋلەتتى دە قازىرگى زامان تالاپتارىنا تولىق سايكەس جابدىقتالعان جاڭا قازاق مەكتەپتەرى مەن مەكتەپ-ينتەرناتتارى سالىندى. مەملەكەتتىك تىلگە وسىنداي اۋقىمدى بەتبۇرىستىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى تاڭدا وبلىستاعى قازاق بالالارىنىڭ 62 پايىزى ءوز انا تىلدەرىندە ءبىلىم الىپ ءجۇر. ال بۇدان جيىرما جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش نەبارى 25 پايىزدى قۇراعان ەدى.
وبلىستىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا تاۋەلسىزدىك جىلدارى ومىرشەڭ وزگەرىستەر بولدى. ەلباسى بەكىتكەن «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى اياسىندا پەتروپاۆل قالاسىندا 2009 جىلى وسى زامانعى قان ورتالىعى, 2010 جىلى اۋىسىمىنا 500 ناۋقاستى قابىلدايتىن جاڭا ەمحانا قۇرىلىسى اياقتالىپ, تۇرعىندارعا قىزمەت كورسەتە باستادى. 2007 جىلى اقجار اۋدانىنىڭ ورتالىعى – تالشىق اۋىلىندا كۇنىنە 200 ادامدى قابىلدايتىن ەمحاناسى جانە 100 توسەك-ورنى بار, زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار ورناتىلعان ورتالىق اۋرۋحانا تۇرعىندار يگىلىگىنە بەرىلدى. 2009 جىلى وبلىس ورتالىعىنداعى №2 اۋرۋحانانىڭ جانىنان كارديولوگيالىق ورتالىق اشىلىپ, وندا جەرگىلىكتى دارىگەرلەر جۇرەككە اشىق وتا جاساۋ ءىسىن قولعا الدى. 20 جىل ىشىندە پەتروپاۆل قالاسى مەن اۋدانداردا تاعى باسقا بىرقاتار ەمدەۋ-الدىن الۋ مەكەمەلەرى سالىنىپ, ىسكە قوسىلدى.
2003 جىلدان بەرى ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە سايكەس تۇمەن وبلىسىنىڭ كارديولوگ-دارىگەرلەرى پەتروپاۆلعا كەلىپ, ءسولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋا بىتكەن جۇرەك اۋرۋلارىنا شالدىققان سابيلەرىنە وتا جاساپ كەلەدى. قىمبات تۇراتىن وتانىڭ قۇنى وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قىرۋار قارجى ەسەبىنەن تولەنەدى. وسىلايشا سەگىز جىل ىشىندە 464 بالانى اجالدان اراشالاپ قالعان تۇمەندىك حيرۋرگتەردىڭ جەتەكشىسى, تۇمەن وبلىستىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسىنىڭ بولىمشە مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور كيريلل گورباتيكوۆ حالىقتار اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ءسىڭىرگەن ەلەۋلى ەڭبەگى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن «شاپاعات» مەدالىمەن ماراپاتتالدى.
وتكەن جىلى بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ اياسىندا 12 ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحانانى وبلىستىق اۋرۋحانامەن بايلانىستىراتىن تەلەمەديتسينا جەلىسى ىسكە قوسىلدى. بىلتىر تايىنشا ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحاناسى نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ ورتالىق اۋداندىق اۋرۋحانالارى باس دارىگەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق وقۋ-ءادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ اشىلۋى دا ءوڭىرىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ونەگە تۇتارلىقتاي وزگەرىستەر از ەمەستىگىن كورسەتەدى.
وڭىرىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ماماندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىمەن ەلىمىزدىڭ جوعارى مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىلىپ, ولاردىڭ تۇلەكتەرىمەن كەلىسىم-شارتتار جاسالۋدا. شاقىرۋمەن كەلگەن دارىگەرلەردىڭ بارىنە كوتەرمەاقى تولەۋ, باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ جولعا قويىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بىلتىرعى جىلى عانا وبلىسىمىزعا 68 جاس مامان كەلىپ, جەرگىلىكتى ەمدەۋ مەكەمەلەرىنە جۇمىسقا ورنالاستى. پەتروپاۆلدا وتكەن جىلى مەديتسينا كادرلارى ءۇشىن 80 پاتەرلى «دارىگەرلەر ءۇيى» سالىنىپ, پاتەر كەزەگىندە تۇرعان اق حالاتتى ابزال جاندار قونىس تويىن تويلادى.
مادەنيەت سالاسىندا دا كوڭىل تولارلىقتاي ىلگەرىلەۋشىلىك بار. 2000 جىلى قۇرىلعان ءسابيت مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق قازاق سازدى-دراما تەاترى ءبىر كەزدە كەنجە قالعان ۇلتتىق ونەرىمىزدى جاڭا بيىككە كوتەرىپ, انا ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىزدى, اسىل ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىمىزدى ءدارىپتەيتىن قاراشاڭىراعىمىزعا اينالدى. بۇل ونەر ورداسىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە ۇلى جازۋشىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنايى كەلگەن پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, كوك لەنتاسىن قيعانىن تەاتر ۇجىمى ورىندى ماقتانىش تۇتادى.
2008 جىلعى 21 تامىزدا پەتروپاۆلدا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى ايتۋلى مادەني وقيعا بولدى. وسى كۇنى پرەزيدەنتىمىز وبلىسىمىزعا قىزمەت بابىنداعى ساپارمەن كەلىپ, ءوزىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن رەسپۋبليكالىق “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى بويىنشا قىرۋار قارجى ءبولگىزىپ, قالپىنا كەلتىرتكەن “ابىلايدىڭ اق ءۇيى” مۇراجاي كەشەنىن اشىپ, جينالعان جۇرتشىلىق الدىندا تەبىرەنە ءسوز سويلەدى. ء“بىز ءبۇگىندە ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن باتىرلارىمىز بەن تاريحتا اتى قالعان تۇلعالارعا ارناپ ەسكەرتكىشتەر سالىپ كەلەمىز. سولاردىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى, ارينە, ابىلاي حان رەزيدەنتسياسى ەكەنى داۋسىز. قالانىڭ تاماشا جەرىندە ورنالاسقان مۇراجاي كەشەنى تۇرعىنداردىڭ كوزايىمىنا اينالارى ءسوزسىز”, دەدى ەلباسىمىز.
قازىر ابىلايدىڭ اق ءۇيى تەك سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنان, سونداي-اق تاياۋ جانە الىس شەتەلدەردەن اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن قادىرلى قوناقتار دا ىزدەپ بارىپ, تاعزىم ەتەتىن كيەلى ورىنعا اينالدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى كەڭەس وكىمەتى تۇسىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان اسا كورنەكتى اقىن جەرلەسىمىز ماعجان جۇماباەۆتىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ, ارتىندا قالعان باي مۇراسىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلدى. پەتروپاۆل قالاسى مەن ۇلى اقىننىڭ تۋعان جەرى – سارىتومار اۋىلىندا ەسكەرتكىشتەر ورناتىلدى. بۋلاەۆ اۋدانىنا ماعجان جۇماباەۆ ەسىمى بەرىلىپ, وسى اۋدان ورتالىعى – بۋلاەۆو قالاسىندا دا اقىنعا ەسكەرتكىش قويىلدى. وبلىس ورتالىعىنىڭ ءبىر كەڭ كوشەسى دە ۇلى بابامىزدىڭ اتىندا.
م.جۇماباەۆپەن قاتار, قوجابەرگەن جىراۋ, باتىر بايان, شال اقىن, توقسان بي, شوقان ءۋاليحانوۆ, اقان سەرى, ۇكىلى ىبىراي, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, يۆان شۋحوۆ, جالەل قيزاتوۆ, ەۆنەي بوكەتوۆ, مۇرات ايتقوجين, ەسلام زىكىباەۆ, اياعان شاجىمباەۆ سىندى داڭقتى جەرلەستەرىمىزدىڭ دە ەسىمدەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ, ادەبي جانە عىلىمي مۇرالارىن ناسيحاتتاۋ شارالارى اتقارىلىپ, مەرەيتويلارى لايىقتى اتاپ ءوتىلدى.
انا ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا 2008 جىلدان باستاپ, بارلىق اۋدانداردا دەربەس قازاق گازەتتەرى شىعارىلۋ ۇستىندە.
ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ سانىن ۇلعايتۋ ماقساتىندا ەلباسىمىز بەلگىلەگەن كۆوتا بويىنشا شەتەلدەردەن اتاجۇرتقا ورالعان اعايىنداردى كوبىرەك قابىلداپ, جايلى قونىستارعا ورنالاستىرۋعا كۇش سالۋدامىز. ورالمانداردى قابىلداۋدىڭ وڭىرلىك باعدارلاماسىن جاساپ, ولارعا قاجەتتى تۇرعىن ۇيلەردى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن سالۋدى قولعا الدىق. مۇنداي باسپاناعا يە بولعان وتانداستارىمىز كۆوتا بويىنشا العان قارجىلارىن باسقا مۇقتاجدىقتارىنا جۇمسايدى. وبلىس ورتالىعىنا جاقىن جەردە الىستان كەلگەن اعايىندارعا ارنالعان جاڭا بايتەرەك اۋىلى بوي كوتەردى. مۇندا پرەزيدەنتىمىز بەكىتكەن “نۇرلى كوش” باعدارلاماسى بويىنشا وتكەن جىلى 140 تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, اتامەكەنگە بەت بۇرعان وتانداستار يگىلىگىنە بەرىلدى.
وبلىسىمىزداعى دەموگرافيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ماقساتىمەن وتكەن جىلعى 1 قىركۇيەكتەن باستاپ وڭىرلىك «ۇرپاق قورى» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرا باستادىق. بۇل باعدارلاما بويىنشا بىلتىر ءتورتىنشى جانە ودان كوپ ءسابي دۇنيەگە كەلگەن 155 وتباسىنداعى ءاربىر بالاعا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەن ارناۋلى دەپوزيتتەر اشىلىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا 160 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندەگى (بىلتىر ول 226 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى) قاراجات سالىندى. بۇل قارجىلاي كومەكتى بالالار كامەلەت جاسىنا تولعاننان كەيىن بانكتىك ءوسىمىمەن قوسا الىپ, ءوز بولاشاقتارىنىڭ جولىنا جۇمسايتىن بولادى. وسى جاڭا جوبانىڭ يگىلىگىن ادەتتە وتباسىنداعى بالا سانىن شەكتەۋدى قۇپ كورمەيتىن, اتامەكەنگە ورالىپ جاتقان اعايىندار دا كورەتىنى ايقىن.
20 جىل ىشىندە تۋعان ەلىمىزبەن بىرگە جاڭارعان قىزىلجار ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلە جاتقاندىعىن ايعاقتايتىن دەرەكتەر از ەمەس: وبلىستاعى جۇمىسسىزدار سانى 2010 جىلى 2001 جىلعىعا قاراعاندا 17,1 مىڭ ادامعا, نەمەسە 56,3 پايىزعا ازايدى. تۇرعىنداردىڭ جان باسىنا شاققانداعى اقشالاي تابىسى 5,4 ەسە ارتتى. وسى كەزەڭدە جەكە مەنشىكتەگى جەڭىل اۆتوكولىكتەر سانى 2 ەسەگە كوبەيىپ, ءار 100 ادامعا 13 «تەمىر تۇلپار» بۇيىردى. ءوڭىردەگى ەلدى مەكەندەردىڭ بارلىعى تەلەفون بايلانىسىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلعان ابونەنتتەر سانى كەيىنگى 5 جىلدا 5,1 ەسە ارتىپ, 39,7 مىڭعا جەتتى. وبلىس ورتالىعىندا تۇراتىن ءمۇگەدەكتەردىڭ قالا ىشىندە قيىندىق كورمەي ءجۇرىپ-تۇرۋى ءۇشىن تەگىن «الەۋمەتتىك تاكسي» قىزمەتى اشىلدى. پەتروپاۆل مەن بارلىق اۋدان ورتالىقتارىندا مۇقتاج جاندارعا ءدارى-دارمەكتەر ارزان باعامەن ساتىلاتىن «الەۋمەتتىك ءدارىحانالار» ۇيىمداستىرىلدى. قالادا دا, اۋىلدا دا باۋ-باقشا, كوكونىس وسىرۋگە نيەت بىلدىرگەندەرگە جەر تەلىمدەرىن بولگىزىپ, بارىنشا قولايلى جاعداي تۋعىزدىق. بەسكول اۋىلى مەن پەتروپاۆل قالاسىنىڭ اراسى جاقىن, ءارى جولاۋشىلار ءجيى قاتىنايتىندىعىن ەسكەرىپ, كوپشىلىكتىڭ كوپتەن بەرگى وتىنىشىنە وراي وبلىس ورتالىعىنداعى ءبىر تروللەيبۋس باعىتىن ۇزارتىپ, ەلەكتر جەلىسىنسىز جۇرەتىن وسى زامانعى «دۋوبۋس» كولىكتەرىن ىسكە قوستىق.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى سالاماتتى ءومىر سالتىن ورنىقتىرۋ, سپورت پەن دەنەشىنىقتىرۋ سالاسىن دامىتۋ باعىتىندا دا قىرۋار ىستەر تىندىرىلدى. اسىرەسە, ءبىزدىڭ وڭىردە ونشا كوڭىل بولىنبەي, كەنجە قالىپ كەلگەن ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنە ايرىقشا نازار اۋدارىلا باستادى.
قازاقستاننىڭ «سولتۇستىك قاقپاسى» اتانعان پەتروپاۆل قالاسىنىڭ قازىرگى كەلبەتى دە بۇرىنعىدان الدەقايدا اجارلى. ارۋ استانامىزعا قاراپ بوي تۇزەگەن وبلىس ورتالىعىنىڭ – ءحىح عاسىرداعى كوپەستەر مەن دۆوريانداردىڭ ايرىقشا ساۋلەتتى ۇيلەرى كورىك بەرگەن ساۋدا-ساتتىق قالاسىنىڭ تاريحي ەرەكشەلىگىن ساقتاي وتىرىپ, قازىرگى زامان تالابىنا ساي كوركەيتۋگە كۇش سالۋدامىز. تاۋەلسىزدىك جىلدارى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا مۇندا جاڭا دا كوركەم شاعىن اۋداندار پايدا بولدى. بۇرىنعى لەنين اتىنداعى ورتالىق كوشە قازاقستان كونستيتۋتسياسى كوشەسى بولىپ وزگەرتىلىپ, اق ورنەكتاس توسەلىپ, ءساندى ورىندىقتار قويىلىپ, ادەمى شامدار ورناتىلىپ, اسەم گۇلدەر ەگىلىپ, سۇلۋلانا ءتۇستى. وزگە كوشەلەر دە ءجوندەلىپ, كوركەيتىلىپ, تۇگەل جارىقتاندىرىلدى. قالانىڭ ورتالىق الاڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىنە ارنالعان ءساۋلەتتىك كومپوزيتسيا بوي كوتەردى. ابىلاي حان مەن ماعجاننان باسقا, قاراساي مەن اعىنتاي باتىرلارعا, اباي مەن پۋشكينگە, ۇكىلى ىبىرايعا, عابيت مۇسىرەپوۆكە, ەۆنەي ءبوكەتوۆكە ەسكەرتكىش قويىلدى. بۇرىنعى نكۆد مەكەمەسى ورنالاسقان جەرگە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان مونۋمەنت تۇرعىزىلدى. اۋعان سوعىسىنا قاتىسۋشىلارعا بەلگىتاس قويىلدى. جاڭارتىلعان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ قابىرعاسىنا قازاق جانە ورىس حالىقتارى دوستىعىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان شوقان ءۋاليحانوۆ پەن فەدور دوستوەۆسكيدىڭ بارەلەفى ورناتىلدى.
ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا پەتروپاۆلداعى جەڭىس ساياباعىن قايتادان جاڭعىرتىپ, قالالىقتاردىڭ سۇيىكتى دەمالىس ورنىنا اينالدىردىق. پەتروپاۆلدا جاساقتالعان 314-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنە ەسكەرتكىش ورناتتىق. قالالىق مادەنيەت جانە دەمالىس ساياباعى ىشىندە ورناتىلعان جەڭىس ستەلاسىن دا جاڭارتتىق.
ەل ومىرىندەگى ايتۋلى مەرەكەگە وراي وبلىستاعى بارلىق ەلدى مەكەندەردى ودان ءارى كوركەيتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇل ورايدا وبلىسىمىزدا «20 يگى ءىس» اكتسياسى ءورىس الىپ, باسشى ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەر, زيالى قاۋىم وكىلدەرى وزدەرىنىڭ تۋعان اۋىلدارىنا بارىپ, حال-قادەرلەرىنشە كومەكتەرىن تيگىزۋ ۇستىندە. مەن بولسام, ۇلى ماعجاننىڭ وتانى – سارىتومار اۋىلىنا بارىپ, ءوزىمنىڭ دە كىندىك قانىم تامعان اتامەكەنىمنىڭ اجارىن اشا تۇسۋگە اتسالىستىم.
وسىدان 20 جىل بۇرىن انا ءتىلىمىزدىڭ جاناشىرلارىنىڭ ۇيىتقى بولۋىنىڭ ارقاسىندا پەتروپاۆلداعى ءبىر ورىس مەكتەبىنىڭ جانىنان 15 بالانىڭ باسىن قۇراعان العاشقى قازاق سىنىبى ارەڭ اشىلعان ەدى. ال قازىرگى تاڭدا قىزىلجار وڭىرىندەگى قازاق مەكتەپتەرىندە ۇلتى باسقا 312 وقۋشى وزدەرىنىڭ جۇرەك قالاۋىمەن مەملەكەتتىك تىلىمىزدە ءبىلىم الىپ ءجۇر. تۇرلەرى بولەك بولعانىمەن, تىلدەرى دە, تىلەكتەرى دە ءبىر بولىپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاق وكىلدەرى قازىر ارقيلى ءمادەني شارالار مەن بايقاۋلاردا ماعجان جۇماباەۆتىڭ «مەن جاستارعا سەنەمىن!» اتتى ولەڭىن مانەرلەپ جاتقا وقۋدى ۇناتاتىندىعى ءجيى بايقالىپ ءجۇر.
ەلمەن بىرگە جاڭارعان ءبىزدىڭ قىزىلجار وڭىرىندە بۇگىندە ۇلى ماعجان رۋحى, ەلدىك پەن بىرلىك رۋحى اسقاقتاپ تۇر.
سەرىك ءبىلالوۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى.
