19 ماۋسىم – مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇنى
ەلىمىز نارىقتىق قاتىناسقا كوشكەن جىلدارى مەديتسينادا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالارعا تەز يكەمدەلىپ, الماتى قالاسىندا عانا ەمەس, رەسپۋبليكا كولەمىندە دياگنوستيكالىق, ەمدەۋ جانە ساۋىقتىرۋ ىسىندە عىلىم مەن پراكتيكانى ۇشتاستىرا وتىرىپ, ەمدەۋ ساپاسى بويىنشا, جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋدە سۋىرىلىپ العا شىققان ورتالىق قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناcى – بۇگىندە ەڭ ۇزدىك ەمدەۋ ورنىنىڭ بىرەگەيى. ونى ءار جىلدارى رەيتينگتىك باعالاۋ ناتيجەسى بويىنشا, رەسپۋبليكاداعى ەڭ ۇزدىك كلينيكا قاتارىندا تانىلۋى, 2000 جىلى بريۋسسەلدە وتكەن وتىز مەملەكەت قاتىسقان قالالىق اۋرۋحانالار اراسىندا حالىقارالىق بايقاۋدىڭ باس جۇلدەcىن يەمدەنۋى ايعاقتاسا كەرەك. ال اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى, قالالىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەسەنتاي تاجيەۆ 2002 جىلى «جىل ادامى» دەپ تانىلىپ, «التىن ادام» جۇلدەسىن جەڭىپ السا, وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن 2005 جىلى «پاراسات», بىلتىر «بارىس» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى.
قانداي دا جەمىستى ەڭبەك, توگىلگەن ماڭداي تەر, ءتىپتى جاقسى مەن جامان سالىستىرۋ ارقىلى اق پەن قارانى قاتار قويعانداي باعامدالىپ جاتپاي ما. 1996 جىلى شيرەك عاسىر جوندەۋ جۇمىستارىن كورمەگەن, شارۋاسى اقساپ, تۇرالاپ قالعان اۋرۋحاناعا ەسەنتاي تاجيەۆ باس دارىگەر بولىپ كەلگەلى تانىماستاي وزگەرگەنى اقيقات. ءتىپتى, بۇرىن بۇل كلينيكا سونداي بولعان دەگەنگە قازىر ەشكىم سەنە قويماس...
بۇدان 19 جىل بۇرىن...
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە اتالمىش ەمدەۋ ورنى جايىندا ءوز باسىم ەكى رەت كولەمدى ماقالا جازعان ەكەنمىن. ونىڭ ءبىرى – وسىدان ون توعىز جىل بۇرىن جاريالانعان «اۋرۋحانا احۋالى ناشارلاپ بارادى. وعان دا, دارىگەرلەرگە دە «جەدەل جاردەم» كەرەك» (10.06.1992 ج.) دەگەن سىن ماقالا. وقىرماننىڭ ءوزى ەكشەپ, تارازىلاۋى ءۇشىن سول ماقالادان ءۇزىندى كەلتىرە كەتەيىك. «...اۋرۋحانانىڭ سىرتقى ەسىگىندە تىنىم جوق. سارت-سۇرت, سارت-سۇرت. كىرىپ-شىعىپ جاتقان ەسەپسىز ادام. ەشكىمدى ەشكىم ءبىلىپ بولمايدى. قۇددى ءبىر ۇلكەن زاۋىتتا اۋىسىم باستالعانداي. اۋرۋحانا ەسەبى بويىنشا, كۇنىنە 3 مىڭعا جۋىق ادام كىرىپ شىعادى ەكەن. شىنىندا دا, بۇل نە لەك؟ اۋرۋحانا ما, الدە الماتى قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلشارا عازيزقىزى ايتقانداي, «ءماسكەۋدىڭ بەلارۋس ۆوكزالى ما؟» الدە اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى ادىبەك تۇراباي ۇلى ايتقانداي: «... بۇل اۋرۋحانا ەمەس, قۇمىرسقانىڭ يلەۋى. ونىڭ ۇستىنە اۋرۋحاناعا اۋاداي قاجەت داكە, جۋاتىن ۇنتاق, سابىن, شام, اينەكتى تابۋ وتە قيىن. دارىگەرلەرگە قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان قاراپايىم اپپاراتۋرالار جوق, بارى – ەسكى. كولىك جەتىسپەيدى. ءىشى قاپىراق, اۋاسى تار بولمەدە 7-9 ناۋقاستان جاتادى. 60 ناۋقاسقا ءبىر كىشى مەدبيكەدەن كەلەدى. اۋرۋلار كورپە-توسەگىن ۇيدەن تاسيدى...» دەلىنگەن.
بۇدان 10 جىل بۇرىن...
«ەگەمەننىڭ» بەتىندە وسى اۋرۋحانا جايىندا «بريۋسسەلدە بايگە العان الماتىداعى ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحانادا ۇيرەنەتىن ءۇردىس كوپ» (28.02.2001ج.) دەگەن ماقالام جارىق كوردى. وندا بىلاي جازىلعان:
«... ورتالىق اۋرۋحاناعا كىرگەن بەتتە سىزگە قازىرگى زامانعا ساي بەزەندىرىلگەن كەڭ دالىزدە كيىم ىلگىش پەن ۇجىم ءمۇشەلەرى مەن ەمحاناعا كەلۋشىلەر, ناۋقاستار ءۇشىن اسحانا قىزمەت جاسايدى. بارلىق بولىمشەلەر كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, اق شىلتەر ۇستالعان تاپ-تازا اق شاڭقان پالاتالاردا 1-2-4 توسەكتەن قويىلعان. ءار پالاتادا جۋىناتىن دۋش, قولجۋعىش, اجەتحانا بار. توسەك جايمالارى مەن كورپە تىستارى ەكى-ءۇش كۇن سايىن اۋىستىرىلادى. اۋرۋلار ءۇشىن دەمالىپ, تەلەديدار كورەتىن ارنايى دەمالىس ورىندارىندا جۇمساق جيھازدار قويىلعان. ەدەنگە توسەلگەن ءمارمار تاس پەن قابىرعالارعا جاپسىرىلعان ايناداي جارقىراعان كافەل قۇددى ءبىر قۇتتى مەكەنگە كىرگەندەي اسەر بەرەدى. بۇرىندارى توبەسىنەن تامشىلاپ, قاپ-قاراڭعى تۇنەرىپ تۇراتىن استىڭعى قابات قازىر سامالاداي جارقىراپ تۇر. ءبىر قاپتالىندا ءيزرايلدىڭ ءولى تەڭىزى مەن تۇزكولدەن اكەلىنگەن ەمدىك بالشىق, «تۇز» شاحتاسى, ەمدىك ساۋنا, سۋمەن ەمدەۋ, ت.ب. بار. قۇددى ساناتوري ما دەرسىڭ. قازىر باياعىداي سونشاما ساپىرىلىسقان جۇرت جوق. ويتكەنى, ناۋقاستارمەن كەزدەسۋدە قاتاڭ ءتارتىپ ساقتالىنادى. اۋرۋحانا سوڭعى مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارمەن جاراقتانعاندىقتان, وندا اۋرۋدى انىقتاۋ پالەندەي قيىنعا سوقپايدى. تىپ-تىنىش, تاپ-تازا ەمدەۋ ورنىندا اركىم ءوز جۇمىسىنىڭ قام-قارەكەتىمەن اينالىسۋدا...»
ال بۇگىن...
اۋرۋحانا بۇرىنعىدان دا وركەندەپ, بازاسى بۇرىنعىدان دا نىعايا تۇسكەن. وزگەرىستەرى: ەندى ءار پالاتادا اسپالى تەلەديدار, توڭازىتقىش قويىلعان. عيمارات اينالاسى كەرەمەتتەي اباتتاندىرىلعان. پالاتالار كۇنىنە ەكى-ءۇش مارتە ءسۇرتىلىپ, ساۋلەلەندىرىلەدى. اۋرۋحاناداعى دارىگەر ەمىنىڭ ناتيجەلى بولۋىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرەتىن مەدبيكەلەر دە قاعىلەز, ايتقاندارىن ىستەپ ساقاداي ساي تۇر. بولىمشەلەردە قۇددى اسكەري ءتارتىپ قالىپتاسقانداي. تىنىعۋ ۋاقىتىندا ەشكىم ساپىرىلىسىپ جۇرمەيدى, ەشكىم كىرمەيدى. كەشكى ساعات وندا تەلەديدار دا, جارىق تا سوندىرىلەدى. ەگەر سوندىرىلمەسە, كىم قالتاسىنان ارتىق اقشا شىعارعاندى قالاسىن, تۇنگى كەزەكشىلىكتەگى ەلەكترشى جىگىت سىرتتان باقىلاپ, سول بولىمشەگە ايىپپۇل سالادى. بارىمىزگە بەلگىلى جايت, كەز كەلگەن ەمدەۋ ورنىندا دەمالىس, مەرەكە كۇندەرى ناۋقاستار دا, بولىمشە قىزمەتكەرلەرى دە ەركىندەۋ ءجۇرىپ-تۇراتىنى راس. ال مۇندا كەرىسىنشە, قايتا ول كۇندەرى باقىلاۋ كۇشەيتىلىپ, تازالىق پەن ءتارتىپتى اۋرۋحاناداعى مەدبيكەلەر كەڭەسى مەن اكىمشىلىك ارقايسىسى ءوز الدىنا كۇندىز دە, تۇندە دە تەكسەرۋ جۇرگىزەدى. دەمالىس, مەرەكە كۇندەرى ناۋقاستىڭ ۇيگە سۇرانۋىنا قاتاڭ تىيىم سالىنعان. ءوز ەركىمەن كەتىپ جاتقاندار بولسا, دەرەۋ اۋرۋحانادان شىعارىلادى. ال ناماز وقيتىن اعايىندار ءۇشىن دارەت الاتىن ورىنعا دەيىن ىڭعايلاستىرىپ, نامازحانا اشىپ قويعان. اۋرۋحانا اۋلاسىنا, قابىلداۋ بولىمىنە ءتارتىپتى رەتتەستىرىپ وتىرۋ ءۇشىن كۇزەت قويىلعان.
ارينە, جاتىن ورىننىڭ ىڭعايلىلىعى, تازا, جارىق بولعانى ابزال, الايدا, ناۋقاسقا ەڭ قاجەتتىسى ەمنىڭ ناتيجەسى. عىلىم مەن پراكتيكانىڭ قايسىبىر سالاسى بولماسىن, وعان جاڭالىق پەن جەتىستىكتەر ەنگىزىلىپ وتىرماسا, زامانا تالاپتارىنان ارتتا قالىپ, توقىراۋعا الىپ كەلەرى بەلگىلى جايت. ونىڭ ۇستىنە باسقا الەۋمەتتىك سالالارداي ەمەس, بۇگىندە مەديتسينا ءبىر ورىندا تۇرماي, دامۋ ۇستىندە. وسىعان بايلانىستى اۋرۋحانادا ورنالاسقان كافەدرالاردىڭ جوعارى بىلىكتى ماماندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, دياگنوستيكالىق, ەمدەۋ جانە ساۋىقتىرۋ ىسىنە عىلىم مەن پراكتيكانىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرى ەنگىزىلگەن. مىسالى, سوڭعى جىلدارى كوز اۋرۋلارىنا لازەرمەن وپەراتسيا جاساۋ, ۋرولوگيالىق-ەندوسكوپيالىق, لاپاراسكوپيالىق وپەراتسيالاردىڭ بىرنەشە ءتۇرلەرى قولدانىلادى. بارلىق ءبولىمشەلەر, زەرتحانالار دياگنوستيكالاۋ-ەمدەۋگە بايلانىستى قازىرگى زاماندىق مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارمەن جاساقتالعان.
بۇگىنگى كۇنى اۋرۋحانا بويىنشا جالپى توسەك ورىن سانى – 530, ونىڭ 325-ءى بيۋدجەتتىك, 205-ءى اقىلى ورىندار. وندا 199 دارىگەر, ونىڭ 3-ەۋى عىلىم دوكتورى, 13-ءى عىلىم كانديداتى, 170 ورتا مەديتسينا ماماندارى جۇمىس ىستەيدى. ءدارىگەرلەر مەن ورتا مەديتسينا ماماندارىنىڭ 50 پايىزدان استامىنىڭ بىلىكتىلىك ساناتتارى بار.
ەلىمىزدە 2009 جىلدان بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى ەنگىزىلگەنى بارشاعا ايان. كەزىندە بۇل رەفورما جونىندە ەل اراسىندا نەشە ءتۇرلى پىكىر قالىپتاستى. تاجىريبەلى باسشى, بىلىكتى ۇيىمداستىرۋشى بۇل ءىستى دە ۇرشىقشا اينالدىرىپ اكەتتى. سونىڭ ارقاسىندا اۋرۋحاناعا جىلىنا مەملەكەتتەن ءبىر ملرد. 200 ملن. تەڭگەدەي قاراجات تۇسۋدە.
– 2009 جىلى ەنگىزىلگەن بۇل جۇيە (بۇدج) دەر كەزىندە جاسالىنعان, جاعىمدى تۇستارى كوپ جوبا دەپ سانايمىن, – دەيدى ەسەنتاي بودەس ۇلى. - مۇندا, ەڭ الدىمەن, ءاربىر قازاقستاندىققا تۇرعان جەرىنەن تاۋەلسىز ەمدەۋ ورنىن جانە ەمدەۋشى دارىگەردى تاڭداۋ قۇقىعى بەرىلگەن. ول ەمدەلۋشىگە جوعارى ساپالى دارىگەرلىك كومەك, ەم الۋىنا ءمۇمكىندىك بەرەدى. وسى ەكى جىلدىڭ ىشىندە اۋرۋحانامىزدا 600-گە تاياۋ ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتارىنان كەلگەن ناۋقاستار ەمدەلىپ شىقتى. دەگەنمەن, وسى جاڭالىقتى حالىق اراسىندا ناسيحاتتاۋ ءالى دە بولسا جەتكىلىكسىز. كوپتەگەن ناۋقاستار وسى جۇيەنىڭ تەتىكتەرىن بىلە بەرمەيدى. ءالى دە باياعىداي «الماتىعا بارىپ ەمدەلۋ ءۇشىن وبلىستان كۆوتا كەرەك» دەگەن تۇسىنىكتە ءجۇر. قولدانىسقا تۇسكەن ءاربىر جاڭالىقتىڭ جاقسى دا, جامان دا تۇستارى بولادى. دەگەنمەن, بۇل جۇيەنىڭ جاقسى تۇستارى باسىم. ەڭ باستىسى, بيۋدجەت قاراجاتى ناقتىلى جۇمىسقا بايلانىستى جۇمسالادى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءوز جۇمىسىنىڭ ساپاسىنا جاۋاپكەرشىلىگى ارتتى. جۇمىس ساپاسى جوعارىلادى. ەمدەلۋشىلەر, اسىرەسە, اۋىل تۇرعىندارى بۇرىنعىداي قاعازباستىلىق كەدەرگىلەرىنەن قۇتىلىپ, قالاعان جەرىندە ساپالى مەديتسينالىق كومەك الۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزدى.
ەكىنشى جاعىنان باس دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, دارىگەرلەردىڭ ءتۇرلى مەديتسينالىق قۇجاتتاردى تاپسىرۋعا جۇمسايتىن ۋاقىتى كوبەيگەن. ەمدەۋ ستاندارتتارى بارلىق اۋرۋلارعا بىردەي سايكەس كەلە بەرمەيدى. كوپتەگەن ناۋقاستاردا نەگىزگى اۋرۋلارىنان باسقا دا بىرنەشە قوسالقى سىرقاتتارى بولىپ جاتسا دا, الايدا ولارعا ارتىق ەم قولدانۋعا بولمايدى. بۇل ءالى دە ويلانۋدى, جەتىلدىرە ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى.
ارينە, بۇل ەمدەۋ ورنىندا بارلىعى وتە جاقسى, ەش كەمشىلىك جوق دەگەن پىكىردەن اۋلاقپىز. ءدارىگەرلەردىڭ دە قاتەلەسەتىن جاعدايى كەزدەسەدى. باس دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر ناۋقاستار ابدەن دەرتى دەندەپ, شەگىنە جەتكەن كەزدە اۋرۋحاناعا تۇسەتىندىكتەن, ەمنىڭ قونۋى قيىنعا سوعىپ جاتادى. مۇنداي ناۋقاستاردا ءبىرنەشە دەرتتىڭ شوعىرى ورىن الادى. دياگنوستيكالاۋ, ەمدەۋ شارالارىن تاعايىنداۋدا قاتەلىكتەر مەن سالاقتىقتار ورىن السا, ءاربىر وقيعا مۇقيات تەكسەرىلىپ, ءتيىستى اكىمشىلىك شارالار قولدانىلىپ وتىرىلادى. «كەيدە ناۋقاستار تاراپىنان «اقشا بەرسەڭ جاقسى قارايدى, جاقسىلاپ ەمدەيدى» دەگەن جاڭساق پىكىرلەر بار. بىزدە بۇل ماسەلەگە بايلانىستى ءاربىر تۇسكەن شاعىم, ارىز مۇقيات تەكسەرىلىپ, ءتيىستى شارالار قولدانىلادى» دەيدى باس ەمشى.
مىنەز تۇلعانى قالىپتاستىرادى
ەسەنتاي بودەس ۇلى سوزگە ساراڭ, ءبىر كورگەن ادامىنا ەلپەڭ ەتە قالمايتىن, ۋادەگە بەرىك, ءىستىڭ ادامى. تالعامى جوعارى, وتە بايقامپاز. اۋرۋحانانى ارالاپ, جۇمىستىڭ باعىتىن باقىلاۋعا كوبىنە ەشكىمدى ەرتپەي, ساياق كەلەدى. قىزمەتكەرلەردىڭ ايتۋىنشا, ول كىسى بولىمشەلەردى ارالاپ, ءبىر كورىپ شىققاندا ءبارىن بايقاپ, ارتىنان ەسكەرتۋىن جاساپ كەتەدى. جۇمىس ۋاقىتى تاڭەرتەڭگى التى-جەتىدەن باستالىپ, ۋاقىتپەن ەسەپتەسپەي كەشكى بەس-التىعا دەيىن قولعا العان شارۋاسى بىتكەنشە جۇرەدى. بۇكپەسىز اشىق ايتاتىن, تۋراشىل مىنەزى بار. ەڭ باستى قاسيەتى – ەڭبەكتىڭ تورىسى, باستاعان ءىسىن اياعىنا جەتكىزگەنشە تىنبايدى. «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەن» دەگەن, ەشكىمگە قارسى شىقپايتىن, ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە, جوعارى جاققا دا «وتە ىڭعايلى» باسشىلار ساناتىنان ەمەس. اسىرەسە, بارلىق ادامعا بەرىلە بەرمەيتىن ىسكەر, ۇيىمداستىرۋشىلىق, جانكەشتىلىك قاسيەتى – جاراتىلىسىنان, تەگىنەن بولۋى كەرەك. جالپى, سوزبەن ايتىپ, ىسپەن كورسەتە الماۋ ەسەكەڭنىڭ مىنەزىنە جات قاسيەت. سودان دا شىعار, كوپشىلىكپەن جۇمىس ىستەگەندە ادامنىڭ مىنەز-قۇلقى, جاراتىلىسى ونىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا قىزمەت ەتىپ جاتادى.
ميلليارد تابىس تابۋدىڭ قۇپياسى نەمەسە باس دارىگەر, پروفەسسور ەسەنتاي تاجيەۆتىڭ ىسكەرلىك قىرلارى
بىلىكتى باسشى قاشاندا ءبىر كۇنمەن ءومىر سۇرمەيدى. قايتا ۋاقىتتان بۇرىن قيمىلداپ, قارمانىپ قالىپ جاتادى. ونىڭ ۇستىنە ءار باسشىنىڭ ءوزىنىڭ جۇمىس ىستەۋ داعدىسى, ءستيلى بار. پروفەسسور تاجيەۆ قاي جەردە قىزمەت جاساماسىن, قولتاڭباسى مەنمۇندالاپ الدىڭنان شىعىپ تۇرعانى. سوندىقتان دا ارىپتەستەرى: «تاجيەۆ قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ «جەدەل جاردەمى», «قۇتقارۋشىسى» دەپ ءازىلدەيدى. شيرەك عاسىرعا جۋىق قالقامانداعى كوپسالالى №1 جانە ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحانانى باسقارعان جىلدارى ەكى مەكەمەنىڭ دە جۇمىسىن جولعا قويىپ قانا قويماي, تولاعاي تابىسقا جەتكىزىپ, قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاساۋعا ايانبايتىن باسشىنىڭ باسقارۋ ىسىندە ءوز داعدىسى, ءوز قۇپياسى بار.
ەسەنتاي بودەس ۇلىنىڭ پايىمداۋىنشا, تەك باس دارىگەر عانا ەمەس, كەز كەلگەن باسشى, العا قويعان ماقساتىن, قولىنا العان شارۋاسىن, ەڭ الدىمەن ءسوز ءجۇزىندە قالدىرماي, بولماسا باسقا ادامعا اۋدارا سالماي, الدىمەن ول ءىستى ءوزى باستاپ, بەلسەنە ارالاسپاسا, وندا ناتيجەگە جەتۋى ەكىتالاي. وعان ەشقانداي مىنەزدىڭ كەرەگى جوق, اركىمنىڭ ومىردەن جيناقتاعان تاجىريبەسى, ءوزىنىڭ سول جۇمىسقا, ادامدارعا دەگەن ۇلكەن سەنىمى, ءارى جوعارى تالابى بولۋى ءتيىس. باستىسى, باسشى ادام ەكى ءسوزدى بولماعانى ابزال. ول كىسىنىڭ ادەتى, بىرەۋگە تاپسىرما بەردى مە, سول ادامعا ءىستىڭ ناتيجەسىن كەلىپ ايتۋدى مىندەتتەيدى. ياعني, ورىندالدى ما, ورىندالماسا قانداي سەبەپتەر بولدى, قانداي كومەك كەرەك؟ وسىلايشا, ءىستى قاداعالاپ, باقىلاپ وتىرادى. بىراق تاپسىرما بەرمەستەن بۇرىن, سول ءىستى شەشۋگە سول قىزمەتكەردىڭ قابىلەتىن بايقايدى. تاپسىرما بەرەر الدىندا, ويلانىپ, سالماقتاپ شەشىپ, قاجەت بولسا كومەكشى, ورىنباسارلارىمەن اقىلداسادى. ءسويتىپ, ءوز سۇرانىسىنا ءوزى سۇرانىسپەن قارايدى.
سونداي-اق باسشىعا تاباندىلىق قاسيەتىنىڭ قاجەتتىگىن جاقسى بىلەدى. ماسەلەن, باس دارىگەر تاپسىرما بەرەتىن بولسا, ونىڭ تياناقتى ورىندالاتىنىنا كوزى جەتپەيىنشە ول سۇراقتى كۇن تارتىبىنەن تۇسىرمەيدى. ورىستاردا «سەنىمدى بولساڭ دا, تەكسەر» دەگەن ماقال بار, سول داعدى ەسەكەڭدە بار. ياعني, باسشى رەتىندە ءوزىن الداۋعا جىبەرمەيدى. مىسالى, قالقامانداعى №1 اۋرۋحاناعا باس دارىگەر بولىپ بارعانىندا بۇل مىنەزىن بىلمەيتىن كەيبىر ۇجىم مۇشەلەرى تاپسىرىلعان شارۋاعا ءاتۇستى, نەمقۇرايدى قاراسا كەرەك. اسىرەسە, شارۋاشىلىق جاعىنداعى ينجەنەر-تەحنيكتەر «ورىندايمىز» دەپ كەتىپ, ءىستى اياقسىز قالدىرعان. مۇنى بايقاعان باسشى ولاردى شاقىرىپ الىپ, قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسايدى. وسىلايشا, ۇجىم اراسىندا باسشىلارىنىڭ وڭاي شاعىلمايتىن «جاڭعاق» ەكەنى جونىندە سىرتىنان ءسوز تارايدى. ول مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىنا دا جەتەدى.
ەسەنتاي بودەس ۇلىنىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى, ەڭ الدىمەن, قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءونىمدى جۇمىس جاساۋىنا جاعداي جاساۋعا, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن زەرتتەپ, باسا كوڭىل بولەدى. ماسەلەن, قالقامانداعى ەمدەۋ ورنى قالانىڭ ەڭ شەتكى اۋماعىنا ورنالاسقاندىقتان, جۇمىسقا قاتىناۋ قيىنعا ءتۇسىپ, ءارى بولماشى جالاقىلارىن جول اقىعا جۇمسايتىن. سودان بۇرىنعى ەكى جاتاقحانا جانىنان 120 پاتەرلىك ەكى تۇرعىن ءۇي سالىندى. ەلىمىز نارىقتىق قاتىناسقا كوشپەي جاتىپ-اق ەمدەۋ مەكەمەسىنىڭ قاسىنان كىشىگىرىم ءوندىرىس ورنىن اشىپ, الماتى قالاسىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستان جۇرتشىلىعىنىڭ يگىلىگىنە اينالعان «اقساي» شيپالى سۋىن شىعارىپ, ول اۋرۋحاناعا كادىمگىدەي تابىس اكەلدى. سونداي-اق شتات كەستەسىن, ناۋقاستاردىڭ اۋرۋحانادا جاتىپ ەمدەلەتىن ۋاقىتىن ىقشامداپ, باسقا ۇنەم كوزدەرىن قاراستىرىپ, جالاقى, سىياقىنى كوتەردى. وسىنداي ەڭبەكتىڭ ءناتيجەسى شىعار, كسرو ءدارىگەرلەرىنىڭ سەزىندە اۋرۋحانا ەڭ ۇلگىلى كلينيكا رەتىندە تانىلىپ, كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى, اتاقتى كارديولوگ, اكادەميك ە.چازوۆتىڭ ءوزى اۋرۋحاناعا سوعىپ, ولاردىڭ جۇمىسىمەن جاقىنىراق تانىسادى.
– مەن كوپ جاسادىم دەپ ايتپايمىن, ەكى مەكەمەدە باس ءدارىگەر بولىپ ىستەدىم. العاشقى ءدارىگەرلىك قىزمەتىمدى وسى ورتالىق اۋرۋحانادان باستاپ, باس ءدارىگەردىڭ ورىنباسارى ءدارەجەسىنە دەيىن جەتتىم. قالقامانداعى اۋرۋحانادا ون جىل ىستەدىم. قىزمەتكەرلەرمەن ءتىل تابىسىپ, جۇمىس جاساۋ قاشاندا ناتيجەسىن بەرمەك. اسىرەسە, باسشى ادام قول استىنداعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن, ولاردىڭ قابىلەتىن, ومىردەگى ماقساتىن ءبىلىپ وتىرۋى كەرەك, – دەيدى ول.
اسىرەسە, تىعىرىققا تىرەلىپ, كەتەۋى كەتكەن ورتالىق اۋرۋحاناعا باس دارىگەر بولىپ كەلگەندە جۇمىستى بىردەن قولعا الىپ, الدىمەن ەڭبەك ءتارتىبىن, ياعني ۋاقىتىندا ەم جۇرگىزۋگە, ناۋقاسپەن قارىم-قاتىناسقا بارىنشا كوڭىل بولەدى. ەگەر باسشىعا ناۋقاس كەلىپ, دارىگەر تۋراسىندا شاعىم ايتاتىن بولسا, ول قاشاندا ناۋقاس ادامدى قولدادى. ءويتكەنى, اۋىرعان ادام ەشقاشان وتىرىك تە, قوسىپ تا ايتپايتىنىن بىلەدى. ءۇشىنشىدەن, جۇمىس ورنىندا تازالىق ساقتاۋ.
شىنىندا دا, 1996 جىلى ورتالىق اۋرۋحاناعا باسشىلىق قىزمەتكە كەلگەندە قازاقستان مەديتسيناسىنىڭ ەڭ ءبىر قيىن كەزەڭى ەدى.
قارجى تاپشى. مەملەكەتتەن ءتۇسىپ جاتقان اقشا جالعىز ايلىققا جەتتى. ونىڭ ءوزى ەكى-ءۇش اي كەشىگىپ بەرىلدى. سودان ءبولىم مەڭگەرۋشىلەرىن شاقىرىپ: «اۋرۋحانانىڭ جاعدايى بەلگىلى, كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىپ, اقىلى ءبولىم اشامىز. ودان تۇسكەن قاراجاتقا جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ ءۇشىن جاڭا قۇرال-جابدىقتار, ءدارى-دارمەك ساتىپ الامىز. سوندىقتان قوسىمشا ايلىق بەرۋگە ازىرگە مەنى قيناماڭىزدار. الدىمەن جابدىقتالايىق, وسەيىك, ونەيىك. سودان كەيىن زاڭ بويىنشا تاپقان تابىستىڭ ەلۋ پايىزىن ايلىققا جىبەرۋگە بولار» دەيدى. بۇل ۇسىنىستى ۇجىم ءتۇسىنىپ, كەلىسىم بەرەدى. ءسويتىپ, قاراجاتتى سولاي جۇمساۋعا كىرىسەدى. سول جىلدارى قالانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا 100 ملن. تەڭگە بولىنسە, شاھارداعى جۇزگە جۋىق ەمدەۋ مەكەمەسىنىڭ ءارقايسىسىنا 1 ملن. تەڭگەدەن تيەتىن. ونىمەن قاي جىرتىعىن جاماسىن. ال اۋرۋحانا بولسا اقىلى قىزمەتتەن تۇسكەن قاراجاتى بار, باسقا ساقتاندىرۋ كومپانيالارىمەن, قالاداعى ءىرى ءوندىرىس ورىندارى, ءىرى فيرما, مەكەمەلەرمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, قوسىمشا قارجىنىڭ كولەمىن ۇلعايتادى.
«باسقا اۋرۋحانالاردا دا اقىلى قىزمەت بولدى, قازىر دە بار. بىراق, ناتيجە ارقالاي. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟» دەگەن ساۋالىمىزعا ەسەنتاي بودەس ۇلىنىڭ جاۋابى دايىن ەكەن.
– ونىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرى بار. ءبىر جاعىنان باسشىنىڭ ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى كەمشىن ءتۇسىپ جاتاتىن شىعار, ەكىنشىدەن ونى شەشە قويايىن دەسە, قاراجات جەتىسپەيدى. ماسەلە, سونىڭ كوزىن تابۋدا. ءۇشىنشىدەن, ۇجىمنىڭ قابىلەتىن-قارىمىن دۇرىس پايدالانا الماي نەمەسە ولاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىنشىلىكتەرى بولماي, پروبلەما ءۇستى-ۇستىنە جامالا بەرگەن بولۋى مۇمكىن. ال بىزدە ولاي ەمەس. ەگەر كۇردەلى ءبىر جوبانى ىسكە اسىرعىم كەلسە, الدىمەن ۇجىممەن اقىلداسامىن. ءبىز ءوز قاراجاتىمىزعا وتە قوماقتى اقشا تۇراتىن ماگنيتتى رەزونانستى توموگراف ساتىپ الدىق. ال مەملەكەت تاراپىنان سوڭعى التى-جەتى جىلدا ءبىر عانا رەنتگەن اپپاراتىن بەردى. بىلتىر ءبىر جينالىستا قىزمەتكەرلەرىمىز: «سالاماتتى ءومىر سالتىن وزىمىزدەن باستايىق, سپورت الاڭى كەرەك» دەدى, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە فۋتبول, ۆولەيبول, ۇلكەن تەننيس الاڭىن سالىپ بەردىك. بيىلعى جيعان قاراجاتىمىزعا بىلىكتى كادرلاردى ۇستاۋ ءۇشىن 70 پاتەرلىك ءۇي سالايىق دەپ جاتىرمىز. وسىلايشا, ۇجىم مەن اكىمشىلىك اراسىندا ءبىر-بىرىنە سەنىم ورنادى. «بىرلىك بولعان جەردە تىرلىك بار» دەگەن, ۇجىممەن بىرلەسىپ, اقىلداسىپ وتىرىپ شەشكەن ەڭبەكتىڭ جەمىسى, سونداي-اق نارىقتى ۋاقتىسىندا دۇرىس پايدالانىپ, كوزىن تاۋىپ ىستەگەن جۇمىستىڭ ءناتيجەسى», – دەپ شەشىلدى پروفەسسور.
باس دارىگەردىڭ ءبىر ەسكەرتە كەتەرى, قاي باسشى بولسىن تاپقان تابىستىڭ كاسساعا تولىق ءتۇسۋىن قاداعالاپ, اقشانىڭ قايدا كەتىپ جاتقانىن ءبىلىپ وتىرۋى كەرەك. مىسالى, ول اۋرۋحانادا باستاپقى كەزدە اقىلى بولىمشەلەر جۇمىس جاساعانمەن, جىلدىق تابىس 1,5 ملن. تەڭگەدەن اسپايدى. سويتسە, اقشا كاسساعا تۇگەل تۇسپەي, تالان-تاراجعا سالىنعان. قاتاڭ باقىلاۋدان سوڭ سول اقشانى ءبىر جارىم ايدا يگەرگەن. بۇگىندە اۋرۋحانا جىلىنا 1 ملرد. تەڭگەدەن استام قوسىمشا تابىس تابادى. مەملەكەتتەن 1 ملرد. 200 ملن. تەڭگەدەي تاعى الادى. ول ۇكىمەتتەن بىرىڭعاي ۇلتتىق جۇيە بويىنشا ەمدەپ شىعارعان ناۋقاسقا تولەنەتىن قاراجاتى.
– مەديتسينادا قوسىمشا تابىس تابۋ ءۇشىن ەمدەۋ ورنى الدىمەن بازا جاساپ, ءوز ءيميدجىن قالىپتاستىرۋى قاجەت. مەن سول ءيميدجدى جاسادىم, ەندى ول ماعان قىزمەت ىستەۋدە. مىسالى, بىزدە 28 كافەدرا بار. باياعىدا باس دارىگەرلەر «بىزگە كەدەرگى جاسايدى, كەرەگى جوق» دەپ شىعارىپ تاستاعان كافەدرالاردى جيناپ الدىم. ول كافەدرالاردى رەسپۋبليكاعا تانىمال پروفەسسور-عالىمدار مەڭگەرەدى. ولار بىزدە جاتاتىن ناۋقاستاردى قاراپ, كەڭەس بەرەدى, جاڭا تەحنولوگيالار اكەلەدى, ال مەن ولارعا جاعداي جاساپ, قولداۋ كورسەتەمىن. جاڭا تەحنولوگيا كىرگەننەن كەيىن حالىق قايدا بارادى؟ قاي مەكەمەدە ەمدەۋ ءتاسىلى ءتيىمدى, قاي جەردە جاڭا تەحنولوگيا بار, سول جەرگە بارادى. پالەن دەگەن پروفەسسور قايدا جۇمىس ىستەيدى, ول ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحانادا ىستەيدى. حالىق سوعان كەلەدى. مەنىڭ ارىپتەستەرىمنىڭ كوپشىلىگى وسى ماسەلەدە دۇرىس جاسامادى. قالقاماندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمدە 18 كافەدرا بولسا, قازىر سونىڭ ءۇش-تورتەۋى عانا قالعان. مىنە كوردىڭىز بە, ءيميدجدى جوعالتپاي جۇمىس ىستەگەن مەكەمە تابىسقا جەتەدى. ال ول بىردەن بولا سالمايدى, جىلداپ كەلەتىن قاجىرلى دا تاباندى ەڭبەك, – دەيدى ميللياردەر اۋرۋحانا باسشىسى.
ەڭبەك ەتۋدەن تانباساڭ, ءتۇبى قۇرمەت ءوزى ىزدەپ تابادى دەگەن عوي. ەسەنتاي بودەس ۇلىنىڭ ەلىمىزدىڭ جوعارى ناگرادالارى «پاراسات», «بارىس» وردەندەرىمەن ماراپاتتالۋى – اۋرۋحانادا اتقارىلىپ جاتقان ەسەلى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىنىڭ باعالانۋى, توككەن تەردىڭ وتەۋى دەپ بىلەمىز. ويتكەنى, ىستەلىنىپ جاتقان ەڭبەكتى حالىقتىڭ كوزىنەن جاسىرا المايسىڭ. جۇرت سىنشىل, ءمىنشىل, بىراق, ءادىل باعالايدى. ولاي دەيتىنىمىز, العاشقى سايلانعان جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتاتتىققا كانديدات بولىپ تۇسكەن ون ەكى ادامنىڭ ىشىنەن ەكىنشى تۋردا ەكى دارىگەر عانا قالادى. سايلاۋشىلار ەسكەڭنىڭ ەڭبەگىن باعالاپ, 85 پايىز داۋىس بەرىپ, ەكىنشى كانديداتتان اشىق تۇردە باس تارتادى. وسىلايشا, جوعارعى كەڭەستىڭ ون ەكىنشى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە ەگەمەندىگىمىزدى الىپ, پرەزيدەنتىمىزدى سايلاپ, تۋىمىزدى, ءانۇران, ەلتاڭبامىزدى قابىلداعان تاريحي وقيعاعا كۋا بولادى.
* * *
مەديتسينالىق قىزمەت حالىقتىڭ كوز الدىندا ءوتىپ, ونىڭ قانشالىقتى دارەجەدە اتقارىلىپ جاتقانى سارالاناتىن الەۋمەتتىك سالانىڭ ءبىرى ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇگىنگى كوزى قاراقتى ەمدەلۋشىنى كەز كەلگەن ەمدەۋ ورنىنا كۇشتەپ اكەلە المايتىنىمىز ايدان انىق. باس اۋىرىپ, بالتىرى سىزداعان ادام ەڭ الدىمەن قاي مەكەمەنى تاڭدايدى؟ ارينە, ەڭ الدىمەن ەمى ساپالى, دارىگەرلەرى پراكتيكالىق, كلينيكالىق جاعىنان شىڭدالعان, ەكىنشىدەن, جاتار ورنى تازا اۋرۋحانانى تاڭداسا كەرەك. ەندەشە, قالانىڭ ەڭ ءىرى بوستاندىق اۋدانىنا ورنالاسقان مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتەتىن كوپسالالى كلينيكا ەكى ملن.-عا جۋىق حالقى بار ۇلكەن شاھارعا عانا ەمەس, جولدامامەن ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان كەلەتىن ناۋقاستارعا دا كۇندىز-ءتۇنى تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ, دەنساۋلىق سالاسىنىڭ دامۋىنا ءولشەۋسىز ۇلەس قوسۋدا.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى.
