ادالدىق ايناسى

ادامگەرشىلىك – ەلدەن اسقان ەرلىك تە, جۇرتتان اسقان كورە­گەن­دىك تە ەمەس. وزگەنىڭ دە وزىڭدەي ەكەنىن ەسكەرىپ, تالابىن مۇقاتۋ­دان تار­تى­ناتىن مەيىرباندىق. ول – جا­نى­نىڭ قۇنارى بار, سا­نا­سىنىڭ شى­را­عى بارلارعا عانا ءتان قاسيەت. بۇگىن­گىدەي ساياسي ولەر­مەندىك, ماتەريال­دىق اشقا­راق­تىق پەن پايداكۇنەمدىك بەل الا باس­تاعان تۇستا ادامگەرشىلىك, يمان­دى­لىق, ادالدىق, ىزگىلىك ءتارىزدى رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ قا­جەتتىلىگى ايقىندالا تۇسەرى انىق. جاراتى­لىس پايىمىندا وسىن­داي ادامي قاسيەتتەردىڭ ءدانى مولىنان سەبىلگەن تۇلعالارعا قوعامنىڭ ءزارۋ بو­لاتىنى دا سوندىقتان. جاراتىلىسىنان بۇگىلۋدى ءبىل­مەگەن, بولىمسىزعا ۇگىلۋگە كون­بەگەن, ويى مەن ءىسى ىزگى نيەتتەرگە تولى سەرىك تورەگەلدين سونداي ازا­ماتتاردىڭ قاتارىنان تابىلا­رى­نا سەنىمدىمىن. ونىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. «بىرەۋدى قۇداي قوسسا, ەندى بىرەۋدى نوقتا قوسادى» دەيدى عوي حالقىمىز. ءبىزدى قوسقان تاريح­تىڭ اشىق اسپان اس­تىنداعى اي­قارا اشىلعان ۇلى دالا كىتابىنا اي­نال­عان ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ جەزدى ءول­كەسى. ۇلى جىبەك جولىنىڭ «سارى­سۋ» تارماعى وتەتىن وسىناۋ قاسيەت­تى توپىراقتا ءبىر جىلدا ومىرگە كەلىپ, ءبىر ۋاقىتتا ءوسىپ جەتىلدىك. وي­ناپ-ك ۇلىپ ءجۇرىپ ۇلكەن جەزدى وزەنى بويىنداعى قارا­تو­عاي­دا مەن, ال شاعامبايدا ول ءشوپ شابۋمەن اينالىسىپ, الىمىزشە ءۇي­گە كو­مەكتەس­تىك. ءبىر مەكتەپتەن ءبىلىم الىپ, كوكىرەك كورىگىمىزدى دە اش­تىق, قاراعاندى پوليتەحني­كا­لىق ينستي­تۋتىنا بىرگە ءتۇسىپ, ءتۇر­لى ما­ماندىق يەلەرى اتاندىق. كەيىن دە ءار سالادا ەڭبەك ەتسەك تە ءومىر نوقتامىز بو­ساڭسىپ نە تولىق اعىتىلىپ كەتكەن تۇستارى بولعان ەمەس. ءيا, ءومىر بولعان سوڭ, ورىنە شىعىپ سۇيىندىك تە, وزەگىنە ءتۇسىپ كۇيىندىك تە. تولستوي ايتپاقشى, «ءومىر دەگەن تەك قانا ءتۇزۋ جولمەن ءجۇرۋ ەمەس, سول ءتۇزۋ جولمەن كەلە جاتىپ بۇرى­لىس­قا كەلىپ, بۇرىلىستان كەلە جا­ت­ىپ قۇلاپ قالۋ, قايتا تۇرۋ, قايتا  ءجۇرۋ». دەگەنمەن, سەرىك ماكەن­ ۇلىنىڭ ءومىر جولى ءاۋ باستان ءتۇزۋ ءتۇزىلدى دەۋگە بولادى. اتا-اناسى­نان, عاسىر جا­سا­عان اجەسىنەن بويىنا ءسىڭىر­گەن تاربيە مەن ءتالىمى جانە ول كىسىلەر ارالاسقان زيالى ورتادان العان عيبراتى س.تورەگەل­دينگە ۇلكەن ساباق بولدى. «قاسيەت جۇعىس, اقىل اۋىس» دەگەن ناقىل ءسوزدىڭ ايقىن كورىنىسى دە وسى شىعار. ستۋدەنتتىك جىل­دارى ول بار­لىق بەلسەندى جاستارعا ءتان قوعام­دىق جۇمىسپەن ءارى سپورتپەن اينا­لىستى. ەڭبەك جولى دا تابىسقا تولى بولدى. ينستي­تۋت­تى ءتامام­داعان سوڭ قىزمەت ساتى­سى قۇرى­لىس ۋچاسكەسى شەبەرىنەن باستاپ, رەس­پۋب­ليكالىق دەڭگەي­دەگى باس­شى­لىق دارەجەسىنە دەيىن كوتە­رىل­دى. قان­داي دا ءبىر قىزمەت اتقار­ما­سىن, ەڭ الدىمەن, ەڭبەك­شى­لەر­دىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى كوز­دەدى ءجا­نە وسى تۇر­عىدا تۋىن­دا­عان قيىن­شى­لىقتار مەن ءتۇرلى كەدەرگىلەردى ەڭ­سەرۋ با­عىتىندا ءبىر ءسات تە ايان­عان ەمەس. بۇل جولدا تالاي «دوكەي­لەر­مەن» شەكىسۋگە دەيىن باردى, ول جونىندە جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارى جارىسا ايتىپ تا, جازىپ تا, كورسەتىپ تە جاتتى. ماسەلەن, كۇنىمىز ماسكەۋگە قا­راپ تۇرعان 1985-1990 جىل­دا­رى نيكولسكي (قازىرگى قاراعان­دى وبلى­سىنداعى ساتباەۆ قالا­سى) قا­لا­لىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعا­سى بولىپ قىزمەت اتقارعان تۇسىن­دا سەرىك ءتو­رە­گەلدين قالا تۇرعىن­دارى مەن كەن­شىلەردىڭ تۇر­عىن ءۇي, مەكتەپ, بالا­باقشا, جول جوندەۋ, كوممۋنالدىق شارۋا­شى­لىعى ءما­سە­ل­ەلەرىن شەشۋ ءتارىزدى يگى ءىس-شا­رالارعا مۇرىندىق بول­دى. ەڭ ما­ڭىزدىسى, ول قالالىق اتقارۋ كو­ميتەتىنىڭ ارنايى شەشىمىمەن جەز­­قازعان قالاشىعىنىڭ تۇرعى­لىق­تى ماسسيۆتەرىنىڭ استى­نان رۋدا الۋعا تىيىم سالدى, ءسويتىپ, قاۋىپتى تۇرعىن ايماعىنان 14 مىڭ ادامدى كوشىرۋ ماسەلەسىن وداقتىق مينيسترلىككە, ونىڭ جەز­قاز­عان تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كوم­بي­ناتى باسشى­سىنا تىكەلەي قوي­دى, مۇنداي قاجەت­تىلىككە ولار­دىڭ كوز­دەرىن جەتكىزۋ ماقسا­تىن­دا ءوز اتى­نان «كازاحستانسكايا پراۆ­دا» گازەتىنە «ستولكنوۆەنيە» دەگەن ات­پەن ما­قالا جاريا­لادى. بۇل, ارينە, بيشىكەشتەرگە ۇنا­مادى, ونى جان-جاق­تان قىسپاق­قا الۋ باستالدى. وسى قيىن-قىستاۋ ساتتە, س.تورەگەلدين مينيسترلەر كە­ڭەسىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ­تىڭ تاراپى­نان قول­داۋ تاپتى ءارى ول كىسىنىڭ كو­مەگى­مەن كسرو مينيسترلەر كەڭەسى­نىڭ توراعاسى نيكولاي رىجكوۆپەن كەزدەسىپ, قونىس اۋدارۋعا قاجەتتى دەگەن قاراجات ماسەلەسى وڭ شەشىلدى. ءسوي­تىپ, قي­راپ-بۇزىلۋى ىقتيمال اي­ماق­تان تۇرعىندار جاڭا ورىنعا كوشىرىل­دى. سوندا عوي, نۇرسۇلتان ءابىش­­ ۇلى­نىڭ: «نيكولسكي قالا­لىق ات­قارۋ كوميتەتىنىڭ «تىيىم سالۋى» دا ءوز دەگەنىن ىستەدى. وداق­تىق مينيسترلىك پەن ونىڭ جەز­قاز­عان تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كوم­بي­ناتىنا ونى­مەن ساناسۋىنا تۋرا كەل­دى. قاۋىپتى ايماقتا قالعان قالا­شىق تۇرعىن­دارىنا جاڭا شاعىن اۋدان سالۋ باستالدى», – دەپ قالا باس­شىسى­نىڭ باتىل دا قاعيداتتى ۇستا­نى­مىن اتاپ وتكەنى. راسىندا, سول كەز­دەرى وسىنداي ەرلىككە ءتان شارت-قي­مىلعا بارا الاتىن قالا­لىق دەڭ­گەي­دەگى باسشىلار نەكەن-ساياق بولاتىن. سەرىك ماكەن ۇلى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ قامقورلىعىن ەلىمىز تاۋەل­­سىزدىگىن العاننان كەيىنگى جىل­دارى دا كورىپ ءجۇردى. ساتباەۆ قالا­سى­نىڭ اكىمى بولىپ تاعايىن­دالعان ساتتەن-اق, ول بىردەن ابدەن شەگىنە جەتكەن وزەكتى ماسەلە­لەر­دىڭ ءتۇيىنىن ءتۇ­بە­گەيلى شەشۋدى قول­عا الدى. تىڭ­عى­لىق­تى جۇمىس­تىڭ ار­قا­سىندا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قا­لا تۇر­عىن­دارى شەكتەۋسىز ەلەكتر ەنەر­گياسىن پاي­دا­­لا­نىپ, تەك تازا سۋ ىشەتىن بولدى, پاتەرلەردە جى­لۋ ور­نادى, بيۋدجەتتىك ۇيىم­دار­دىڭ جال­اقى مەن كوم­مۋنالدىق قىز­مەت ءتۇر­لەرى بويىنشا سان جىل­عى قارىز­دارى تولەنىپ, جو­يىل­دى, قالا كۇل-قوقىستان تازا­رىپ, جاسىل-جەلەك كو­بەي­دى. شا­عىن  جانە ورتا بيزنەستى قور­عاۋ مەن قولداۋدىڭ تىڭ ءادىسىن وي­لاپ تاپتى. ءسويتىپ, ول قازاق­ستان­دا ال­عاش رەت «باقىلاۋ جاسايتىن ورگان­دار­دىڭ كەلىپ-كەتۋىن ەسەپكە الۋ كى­تابى» جانە ونى قول­دانۋ بو­يىنشا نۇسقاۋدى ءوز بەتىمەن ءازىر­لەپ, بەكىتتى. بۇل باقىلاۋ­شى ورگاندار تاراپىنان تەكسەرىس سانىن ەد­اۋىر ازايتۋعا ىقپال ەتتى. كەيىن, 1996 جىلعى ساۋىردە مەملەكەت باس­شىسىمەن كەزدەسۋ بارى­سىن­دا «كىتاپ» تۋرالى بايان ەتىلگەندە, نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى بۇل باس­تامانى قول­داپ, ءتيىستى ورىن­دارعا وسىناۋ وزىق تاجىريبەنى تاراتۋدى تاپسىردى. الايدا, قاراپايىم حالىققا جاعىمدى س.تورەگەلدين قولىندا بي­ل­ىگى بار كەيبىر ادامدارعا جانە جەزقازعانداعى الپاۋىت ءوندىرىس باس­­شىلىعىنا اسا جاعا قويما­دى. ولار قالاي دا تىنىمسىز قا­لا اكىمىنەن قۇتىلۋدىڭ امال­دارىن ىزدەستىرە باس­­تادى. سودان بارىپ, بيۋدجەتتى ۇنەم­دەۋ دەگەن سىلتاۋمەن ساتباەۆ قالا­سىنىڭ بيۋدجەتىن جەزقازعان قالا­سىنا وتكىزۋگە جۇمىس جاسادى جانە مۇنى كەيىن ىسكە اسىردى. ءاري­نە, ءوز اقشاڭا ءوزىڭ يە بولا الماعان سوڭ, قانداي ءىستىڭ دە قيۋى كەتەرى انىق قوي. وسىنى ەسكەرگەن جانە ءال­دەبىرەۋلەردىڭ جەكە باسى­نىڭ ءمۇد­دەسىنە بولا حالىقتى كۇي­زەلتپەۋدى ويلاعان س.تورەگەلدين قولىنان كەلگەنشە مۇنداي باس­سىز­دىققا جول بەرمەۋ ءۇشىن جان­تالاستى. ءتىپتى, سول كەزدە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءۇل­كەن لاۋازىمعا يە, ەسىمى ەلگە تانىس ءوزىنىڭ جەرلەسىنە ارنايى شى­عىپ, ودان كو­مەك-قولداۋ سۇرا­دى. ول ال­دىمەن ەمەكسىتكەنمەن, كەيىن جالت بەردى, ءسوي­تىپ, سوڭعى ءۇمىتى ءۇزىلدى. سو­نىڭ سال­دارىنان, ساتباەۆتىڭ تۇرعىن­دارى ءبىرشاما جىل جەتىم بالا­نىڭ كۇيىن كەشتى, وزدەرىنە تيەسىلى ۇلەستەرىنەن ىلعي دا قۇر قالىپ جاتتى, ادامداردىڭ رە­نىش-وكپەسى كوبەيدى. اقىرىندا, كەلەڭسىز جاع­داي­لار ۋشىعىپ كەتپەسىن دەگەن ويمەن بولۋ كەرەك, ساتباەۆ قالا­سىنا ءوزىنىڭ بيۋدجەتى قايتارىلدى. بىراق, كوپ ادام­نىڭ جۇرەگىندە سىزات, كوڭىلىندە قاياۋ قالدى. قالاي بولعاندا دا, مۇنداي كەلەڭسىز جاعدايلار سەرىك ءما­كەن­ ۇلىنىڭ كوڭىلىنە كىربىڭ سالعانى­مەن, ونىڭ جىگەرىن جاسىتپادى. حالىق مۇددەسىن كوزدەۋدەن, ءادىل­دىكتى ور­نىق­تىرۋدان, كەمشىلىكتەرمەن كۇ­رە­سۋدەن ءبىر جاڭىلعان جوق. مۇنى اقپارات قۇرالدارى ارقىلى س.ءتو­رەگەلديننىڭ جەز­قاز­عان وبلى­سى­نىڭ باعا جانە مونوپو­لياعا قار­سى ساياسات بو­يىن­شا كوميتەتى­نىڭ ءتور­اعاسى, قا­راعاندى وبلىسى بويىن­شا با­عا جانە مونوپولياعا قارسى ساياسات بويىنشا ايماقتىق كومي­تەت­­تىڭ توراعاسى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مي­نيستر­لى­گى­نىڭ باسقارما باستىعى رەتىندە ءار جىلدارى جاساعان ناقتى جۇمىس­تارىنان جاقسى بىلەمىز. ءبىر مىسال. قاراعاندى وبلى­سى بويىنشا باعا جانە مونو­پو­لياعا قارسى ساياسات بويىنشا اي­ماقتىق كوميتەت توراعاسى لاۋا­زىمىنا تا­عايىندالا سالىسىمەن ويلانباستان مونوپولياعا قارسى زاڭنا­ما­نى بۇزۋشىلارعا كەلىسپەۋشىلىكپەن قاراۋ ساياساتىن مىق­تاپ ءجۇر­گىزە باستادى. زاڭسىز تابىستارى­نان قا­عىلعاندار, ءاري­نە, قاراپ قالما­دى. ولار ءتۇرلى سەبەپتەردى العا تارتىپ جوعارى تارتىپتىك كەڭەسكە, باس پروكۋرا­تۋراعا, سوت ورگان­دا­رى­نا سەرىك ماكەن ۇلىنىڭ ءۇستى­نەن شاعىم­دار تۇسىرە باستادى. الايدا, ول كورسەتىلگەن قىسىم­دار­عا قا­را­­ماي, وزىنىكى دۇرىس ەكەنىن باتىل دالەلدەپ, وبلىستىق پروكۋراتۋرادا, باس پروكۋراتۋرادا جوعارى سوت ينستانتسياسى بو­لىپ تابىلا­تىن جو­عارعى سوت تورالقا­سىندا ءىستى جە­ڭىپ شى­عىپ,   داۋ­لار­عا نۇكتە قوي­­دى. بۇل قا­زاقستان كولە­مىندەگى بۇرىن-سوڭ­دى بولما­عان جاعداي ەدى. سودان دا بولار, س.تورە­گەل­دين­نىڭ بۇل «تەن­تەكتىگى» كەيىننەن ونىڭ قىز­مەتى­نەن شەتتەتىلۋىنە اكەلىپ سوقتى. دەگەنمەن, «اققا قۇداي جاق», ارا­عا شاما­لى ۋاقىت سالىپ ونى بۇل قىز­مەتكە بۇگىنگى وبلىس باسشى­لى­عى ار­نايى شاقى­رىپ الدى. قا­زىر مۇن­دا داۋ-داماي باسىلعان, ءار­كىم وزىنە تيەسىلى جۇمىستارىن ەل يگىلىگىنە باعىتتاپ اتقارۋدا. ماقالا باسىندا قوعام شا­لىم­دى تۇلعالارعا ءزارۋ دەگەنىمدە, مەن سەرىك ماكەن ۇلى سەكىلدى ازاماتتار تۋرالى تىم از ايتى­لاتى­نىن ەسكەرتكىم كەلىپ ەدى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ءبىز شەنەۋنىكتەردى قول­داعاننان گورى, ولار­دى داتتاۋعا دايىن تۇرا­مىز. ءيا, شەنەۋنىكتەر ورتاسىنىڭ الا-قۇلالىعى,  ارا­لا­رىن­دا مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەز­­دەيسوق كەلىپ قالعاندارىنىڭ با­رى ەش قۇپيا ەمەس. سونىمەن ءبىر­گە, ءوز ىسىنە شىن جۇرەكتەن جا­نى اشي­تىن, ەلى, جەرى ءۇشىن باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىز­دايتىن, حالىققا قىز­مەت ەتۋگە قا­شاندا دايىن, قولى پاك, ارى تازا مەملەكەتتىك قىزمەت­شىلەر تۋرالى اي­تىپ, جازىپ, كورسەتىپ ءجۇرۋ­دى ءبىر ءسات ۇمىتپاعان ءجون دەپ بىلەمىن. مىنا ماقالا سونىڭ ءبىر باس­تا­ماسى رەتىندە ءارى كوپ جىلى ءسوزدى سو­ڭى­نان ايتاتىن ادەتىمىزدەن اۋ­لاق بو­لايىق دەگەن نيەتتە جازى­لىپ وتىر. ولاي بولسا, ءبىر-ءبىرى­مىزدى قول­­داپ جۇرەيىك, اعايىن! كەنجەبولات جولدىباي, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. استانا.