دالانىڭ ەركە بالاسى

سايىن سايىن دالادا تۋعان 1961 جىلدىڭ جازى. شايمەردەن اق­ساقال­دىڭ قولىنداعى بالاسى ەسماعيدىڭ كەلىنشەگىنىڭ اياعى اۋىر. كەڭشاردىڭ ءبو­لىم­شەسىندە اۋرۋحانا قايدان بولسىن, تول­عاق كەلىپ قالعاندا ەسماعي اتتى ارباعا جەگىپ جىبەرىپ, كەلىنشەگىن وتىرعىزىپ, تو­قىل­داعان قارا جولمەن 12 شاقىرىم جەردەگى اۋرۋ­حانا­سى بار ۇلكەن اۋىلعا تارتقان. بىراق نە كەرەك, اۋىلعا جەتپەي, قارا جولدىڭ ۇستىندە دۇنيەگە كىشكەنە شارانا اكەسىنىڭ قولىندا ءومىر ەسىگىن اشادى. جەدەل الماتىداعى شايمەردەن اقساقالدىڭ جازۋشى ۇلى سافۋانعا حابار جەتتى. ۇلكەن بالامدى سايان تاۋىنداي بيىك بولسىن دەپ اتىن سايان دەپ قويىپ ەدىم, مىنا بالام سايىن دالادا تۋعان ەكەن, دالاداي كەڭ بولسىن, مىنەزى دارحان, جانى جومارت بولسىن, دەپ سافۋان اعا كىشكەنتايعا ات قويادى. شايمەردەن اتا: «بۇلارعا بالا نە كەرەك, ءالى-اق تۋىپ الادى, ونىڭ اكەسى – سافۋان, سايان-سايىن بولىپ وسەدى», دەپ نەمەرەسىنە ەشكىمدى جۋىتپايدى. سايىن ايتادى: كوزىمدى تىرناپ اشقان­نان سافۋان بالاسىسىڭ, سەنىڭ اكەڭ كەرەمەت دەگەندى ەستۋمەن, 8 سىنىپتى بىتىرگەنشە اتام­نىڭ قوينىندا جاتتىم. ال مەنىڭ اتام كەرەمەت كىسى بولاتىن. ارعى تەگى قۋ باستى ۇستاپ وتىرىپ سىن ايتاتىن تولى­باي, بەرىسىندە «ەلىم-اي» دەپ زارلاتقان قوجابەرگەن, سەگىز سەرى بولاتىن اتام شايمەردەن اڭگى­مەسى ەرتەگىدەي ەدى. ول كىسىگە سالەم بەرۋگە ويدان-قىر­دان اعىلىپ كە­لىپ جاتاتىن. 9-10 شاما­سىن­داعى كەزىم, بىردە دالادا ويناپ جۇرگەم. شا­عىن اۋىل­داعى تىرشىلىكتىڭ ءبارى الاقان­داعى­داي عوي. انادايدان كوپ قارا «ۆولگالاردى» كورىپ, پاپام كەلە جاتىر دەپ قۋانىشىم قوي­نى­ما سىيماي ۇيگە قاراي دالاقتاي شاپتىم. ويتكەنى, مۇنداي ءماشي­نە­لەر تەك پاپام كەلگەندە عانا اۋىلىمىزعا اتباسىن بۇرا­دى. ال پاپام اۋىلعا كەلگەن سايىن ماعان كيىم اكەلەدى. جۇرتتا جوق نارسەلەر مەندە بولادى. ماشينە دە توقتاي قالدى, مەن دە جەتتىم. كولىك ىشىنەن ۇلكەن, دومالانعان, ماعان مۇلدە تانىس ەمەس كىسى ءتۇسىپ جاتىر. – شايمەردەن قايدا, ۇيدە مە؟– دەپ سۇرايدى. – اتام ۇيدە جوق. ناعاشى اتام ۇيىندە كوتەن جەپ جاتىر, – دەدىم. ءداۋ كىسى ك ۇلىپ جىبەردى. سودان قاسىنداعىلارىنا: – ءاي, سەندەر بىلمەيسىڭدەر, ءبىزدىڭ جاق­تا ال­عاشقى قىمىزعا شاقىرۋدى وسىلاي اتاي­دى, بار, اتاڭا ايت, ءسابيت مۇقانوۆ كەلدى دە,– دەدى. اتىن ەستىگەنمىن, بىلەمىن. ۇشا جونەل­دىم. قۋانا ۇيگە جەتكەن اتام بالاسى مەن كەلىنىنە بۇيرىق بەرىپ, مال سوي دەپ جاتىر. سابەڭ بولسا: – جوق, شاكە, اسىعىسپىن, تەك سىزگە سالەم بەرە كەتەيىن دەپ ارنايى كەلدىم, سۋسىن ءىشىپ ءجۇرىپ كەتەيىك, – دەپ دامگە قارا­مادى. بۇل مۇقانوۆتى العاش كورۋىم ەدى. كەيىن 8-ءدى بىتىرگەن سوڭ الماتىعا كەلگەندە سابەڭدى تالاي كوردىم, قازاقتىڭ نەبىر مارقاسقالارىنىڭ قولىنا سۋ قۇيدىم, اڭگىمەلەرىن ەستىدىم. كىشكەنتاي كەزىمنەن سافۋاننىڭ بالا­سى دەگەندى ەستىگەننەن بە ەكەن, ءبىر نارسە­لەردى تۇرتۋگە اۋەس بولدىم. ءماريام ەستەكوۆا دەگەن العاشقى ۇستازىم «بالدىرعان» جۋر­نالىنىڭ سوڭعى بەتىندەگى سۋرەتكە قا­راپ ءاڭ­گىمە جاز دەگەن تاپسىرمانى ورىن­داتقى­زا­تىن. قازىرگى مۇعالىمدەر سولاي پاي­دالانا ما, بىلمەيمىن, مەن سول اپا­يىم­نىڭ اسەرىنەن شىعار, گازەت-جۋرنالدارعا جازا باستادىم. الماتى: جەتكىنشەكتەن جەتكەنگە دەيىن 1976 جىلى 8-سىنىپتى بىتىرگەندە الماتىدان اكەم كەلىپ الىپ كەتتى. سودان سول كەزدەگى جالعىز قازاقشا №12 مەكتەپكە باردىم. كورەتىنىم تاحاۋي احتانوۆ, زەينوللا قابدولوۆ, ءمۇسىلىم بازارباەۆ, حاميت ەرعاليەۆ. جاندارىندا جۇرەمىن, قى­ز­مەت قىلامىن, پاپام وزگە بالالارىنا قاراعاندا مەنى مۇلدە قاقپايدى. سايان ماشينە كەرەك بولسا دا مەن ارقىلى سۇراتاتىن. مەكتەپتىڭ 9-10 سىنىپتارىندا وقىپ جۇرگەندە ول كەزدە قازىرگىدەي كوپ تەلەارنالار جوق, جالعىز «قازاقستان», سولار كەلىپ, ءبىزدى «قۇرداستار», «التىباقان» سىندى حابارلاردىڭ ىشىندە كورەرمەن بولىپ وتىرۋعا شىقىردى. سودان مەن تەلەديدارمەن اۋىرا باستادىم. پاپام ءباسپاسوز جاعىنا ىڭعايلاپ ەدى, بىراق مەنىڭ ەسى-دەرتىم تەلەۆيزيا بولدى. بىراق وعان بىردەن كەلە المادىم. 1986 جىلى ستۋدەنتپىن, ۇيلەنگەن سوڭ پاتەر جالداپ بولەك شىققان بولاتىنبىز. جەلتوقساندا اياعى اۋىر كەلىنشەگىمدى ەرتىپ الاڭعا باردىم. توڭعان سوڭ ۇيگە كەلىپ ءشاي ءىشىپ كەتەيىك دەپ ەدىك, سول ارادا پاپام تەلەفون شالدى. – قالاي, امانسىڭ با, ساباققا باردىڭ با؟– دەدى. جاسىرۋ جوق. جالپى, پاپام وتىرىك ايتقانمەن جانى قاس بولاتىن. ءبىر نارسە بۇلدىرسەڭ دە شىنىڭدى ايت. شىنىڭدى ايتساڭ, ۇرىسپايتىن, ال الدا­ساڭ ءبىتتىڭ. – ماشينەم بۇزىلىڭقىراپ تۇر, ۇيگە كەلىپ كورىپ كەتشى. كەلسەم, كولىك ءجاي سىلتاۋ ەكەن. – الاڭدا نە بولىپ جاتىر؟ – دەپ بارلىعىن تاپتىشتەپ سۇرادى. مەن ەشتەڭە بولىپ جاتقان جوق, جاستار جينالدىق. بىراق اسكەريلەر, ءورت سوندىرەتىن كولىكتەر قورشاپ تۇر دەگەندە: – وي, مۇنىڭ ارتى جاقسى بولمايدى, سەن ەندى شىقپا,– دەپ كابينەتىنىڭ سىرتىنان ق ۇلىپتاپ كەتىپ قالدى. مەنىڭ مىنەزىمدى بىلەدى, قىزبامىن, اپامدى الداپ شىعىپ كەتە مە دەپ وسىلايشا 3 كۇن بويىنا تاماقتى ءوزى بەرىپ, سىرتىمنان جاۋىپ كەتىپ ءجۇردى. 5-ءشى كۋرستى بىتىرەردە فريدمان دەگەن پرو­رەكتورىمىز بار ەدى, سول: «ءشاي­مەردەنوۆ, سەن كەرەمەت قاجەت مامان ەكەنسىڭ عوي. ساعان «قازتاگ» پەن «سوتسياليستىك قازاقستان­نان» شاقىرۋ كەلىپ تۇر. بىراق سەن ماعان مىنانى ايتشى. سەندەر مەن بۇرىنعى دەكابريستەردىڭ ايىرماسى قانداي؟– دەدى. تۇبىندە ءبىر قيتۇرقىلىق جاتقانىن ۇعىپ, «بىلمەيمىن», دەدىم. «يا تەبە سكاجۋ, ميلوك, وني وستانۋتسيا ۆ يستوري, ا ۆى ۆليپلي. تەپەر ەزجاي ۆ سۆوي سەۆەرنىي كازاحستان», دەپ اۋىلعا جىبەردى. مەكتەپكە بارىپ, ەكى جىل ساباق بەردىم. الماتىعا قايتىپ كەلدىم. پاپام باس­پا­عا بار دەيدى, ال مەنىڭ قۇلقىم جوق, ەسى-دەرتىم كوك ساندىق. سودان بىردە بىرگە وقىعان جىگىتتى كەزدەستىرىپ, سول كەزدەگى كينو رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى تىنىس وتەباەۆقا الىپ باردى. تىنىس اعاي جاز­عاندارىمدى كورىپ, بىرنەشە ستسەناري جازىپ كەلۋگە تاپسىرما بەردى. ونىڭ قالاي جازىلۋى كەرەك ەكەنىن دە بىلمەيمىن, ۇلگىگە ءبىر-ەكەۋىن الىپ, ەرتەسىنە جازىپ اكەلسەم, ول كىسى تاڭقالادى. قالاي جىلدام جازدىڭ, نە, اكەڭ كومەكتەستى مە؟ – دەيدى. قايدان, پاپام مەنىڭ وندا بارعانىما قارسى. سودان وتەباەۆ مەنى ديرەكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رافاەل جۇماباەۆقا الىپ كەلدى. اتشاپتىرىم كابينەتتە كوزىل­دى­رىك كيگەن سۇستى ادام وتىر. كوزىل­دىرى­گىنىڭ استىنان قاراپ, «ەگەر سافۋان ءشاي­مەردەنوۆتىڭ بالاسى بولساڭ, جامان جۋرناليست بولمايسىڭ, ونداي كىسىدەن جامان ادام تۋمايدى», دەپ بىردەن بۇيرىق شى­عارتتى. رافاەل اعا مىقتى ازامات ەدى. مەن ول كىسىنى ومىردەن وزىپ كەتسە دە ءومىر­لىك اعام دەپ سانايمىن. اراعا 1-2 اي وتكەندە قايتا شاقىرىپ الىپ: «سايىن, سەنىڭ ءتىلىڭنىڭ شوگىرى بار ەكەن, جاقسى جا­زاسىڭ, تەلەارنانىڭ باستى قۇرالى – جاڭا­لىقتار, سەن وسى سوندا بارساڭ قايتەدى؟», دەدى. وسىلايشا جاڭالىقتارعا كەلدىم. ودان تاۋەلسىزدىك تۇسىندا «شاراينا» بولدى. مەن سول ۋاقىتتا تەلەۆيزيادا ىستەگەنىمە قاۋانامىن. استانا– باعىمدى اشقان قالا «حاباردا» ىستەپ جۇرگەن كەزىم. 1996 جى­لى باسشىمىز داريعا نازارباەۆا شا­قىرىپ الدى. «سايىن, سەن استانانىڭ اق­مولاعا كوشەتىنىن بىلەسىڭ بە؟ دەپ سۇ­راپ, «مەن ءجى­گىتتەردىڭ بارلىعىنىڭ قۇجات­تارى­مەن تانىس­تىم, سولتۇستىكتە تۋعان سەن عانا ەكەنسىڭ. بىزگە جاڭا باس قالانىڭ وزىنەن تىكەلەي جاڭالىقتار ازىرلەۋ ءۇشىن, ساعان سوندا بار دەپ ايتقالى وتىرمىن», دەدى. ءسويتىپ, اقمولاعا ورتا­لىق­تان كەلگەن, كوشىپ كەلگەن ەڭ ءبىرىنشى جۋرناليست مەن بولدىم. تاعى دا رافاەل اعام ال­دىمنان شىقتى, ول كىسى «تسەسنا» كانالى­نىڭ باس­شىسى ەكەن. كوشىمىزدى سول ءۇيدىڭ الدىنا توقتاتتىق. ول كەزدەگى استانا قانداي, ىس­تىق سۋ جوق, تاۋداي ماسا جاۋداي تيەدى, بىراق قازاقتىڭ كەرەمەت سالتىنىڭ ءمانىسى مەن ءمانىن وسى جەردەن كوردىم. وسىنداعى «ارقا اجارىنىڭ» جىگىتتەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى ەرۋلىككە شاقىردى. ورتاعا تەز ءسىڭسىن, وگەيسىمەسىن دەگەنى عوي. حالقىمىز قانداي دانا بولعان دەسەڭىزشى؟! ءبىزدىڭ داستۇرلەر عاجاپ قوي. تەك سونى دۇرىستاپ تانىتا الماي ءجۇرمىز. ومىردە ەكى اكەمە قاتىستى وكىنىشىم بار. ءبىرى – پاپاما ءسىز تۋرالى ديسسەرتاتسيا قور­عاي­مىن دەپ ايتىپ, ول كىسى قۋانىپ باتاسىن بەرگەنىمەن, سونى قولىنا ۇستاتا الماۋىم, ەكىنشىسى – ەسماعي اكەم مەنىڭ جۋرناليست بولعا­نىم­نىڭ شەت جاعاسىن عانا كورە العانى. ومىردەن ەرتە كەتىپ قالدى. ەندى ەكى انام با­عيرا مەن باعدات امان بولسا, نەمەرە, شوبە­رەلەرىنىڭ قىزىعىن كورسە دەيمىن. پاپام ومىردە تۋرا سويلەپ, تۋرا جۇرگەن جان عوي. ەشكىمگە جالتاقتاعان جوق, ايداھارداي كولبينگە قارسى سويلەپ, سايان ەكەۋمىز پاتەردەن قىسىلعاندا دا ءۇي سۇراپ بارعان جوق. ەكەۋمىزدە دە سول كەزدە ۇشتەن بالا بار ەدى. سول كەزدە اكەمە ىشتەي وكپە­لەي­تىن دە ەدىك, قازىر سوعان كەرەمەت قۋانا­مىن. تاستى جارىپ شىعىپ, ءتىپ-تىك بولىپ كوككە شانشىلىپ وسكەن سولتۇستىكتىڭ قارا­عا­يىنداي كوز جۇمعاندا دا ورىندىقتا وتىر­عان كۇيى ءجۇرىپ كەتتى. ول كىسىنىڭ 80 جىل­دىعىندا سايان اعام قايتىس بولىپ, ونى­سى اتالماي قالدى. 85 جىلدىعىندا ءوزى دۇنيەدەن وزدى. ەندى الدا 90 جىلدىعى. ارمانىم اكەمنىڭ 5 تومدىعىن شىعارىپ, 90 جىلدىعىن دۇرىستاپ اتقارۋ. سول سەبەپتەن, مەرەيتويعا قاشان كەلەمىز دەگەن دوس-جاران­عا اكەمنىڭ تويى وتكەسىن دەپ جاتىرمىن, دەگەن سايىندى كەلە جاتقان كاسىبي مەرەكەمەن قۇتتىقتاپ, تابىس تىلەدىم. انار تولەۋحانقىزى.