پوەزيا پىراعىن ەرتتەپ مىنگەن

ەسىگىن ەسكى دۇنيە تەۋىپ اشىپ, كىرىپ كەلدى ول جۇزىنەن جالىن شاشىپ. بۇل ەكى جول ولەڭ تۋعانىنا بيىل ءجۇز جىل تولاتىن اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ ۆلاديمير ماياكوۆسكي جونىندەگى بەلگىلى جىرىنان الىندى. اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەمەسەك تە وسى جىردىڭ كەيىپكەرىنىڭ ايبارى اسىپ تۇرعان اسا جىگەرلى جانە سونىسىنا قاراي وتە سۇستى ادام ەكەنى بىردەن اڭعارىلىپ تۇرعان جوق پا؟! ولەڭمەن سالىنعان سۋرەت. 1953 جىلى ورتا مەكتەپ بىتىرگەن مىنا ءبىزدىڭ قولىمىزعا قاسىم­نىڭ ول كەزدە قاي كىتابى تۇسكەنى ەسىمدە جوق. 1938 جىلى شىققان «ءومىر سىرىنان» كەيىن 1946 جىلى ورىس تىلىندە «گروزا» (دم.سنەگين اۋدارعان), 1948-1950 جىل­دارى «داۋىل», «بالبوبەك», «ستيحي» (ورىس تىلىندە), «نۇرلى دۇنيە» اتتى جيناقتارى, 1952 جىلى تاڭدامالى شىعارمالارى جارىق كورىپ, اقىن ءۇنى اسقاق ەستىلىپ, جۇرەك اتاۋلىنى جاۋلاپ العان بولاتىن. سول جىلداردىڭ بىرىندە قاسىمنىڭ سوزبەن سالعان الگى سۋرەتى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا كولبەڭ قاعىپ, ۆلاديمير ماياكوۆسكيدىڭ وزگەشە ءبىتىمى, تاۋ قۇلاتار ەكپىنى مەنمۇندالاپ تۇرعانداي اسەر ەتەدى. قاسىمنىڭ قىران قاناتتى داۋىلپاز اقىن ەكەنىن وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنىڭ ورتا تۇسىنا قاراي دۇنيەگە كەلگەن ءبىزدىڭ بۋىن مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزدە تانىپ بىلە باستادى دەپ ويلايمىن. ونى تابيعاتپەن بىرگە جارا­تىل­عان تۋما تالانت دەپ بىلدىك. ويتكەنى ونىڭ كوپ ولەڭدەرىنەن تابيعاتتىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن, شىنايى سۋرەتىن كورەتىنبىز. بەينە تابي­عاتتىڭ ءوزى ءۇن قاتىپ, سويلەپ تۇرعان­داي بو­لاتىن. ءوزىنىڭ سۇيىكتى سارىارقاسىن «سايران تاۋ, سامال جايلاۋ, سىرنايلى وزەن» دەپ سۋرەتتەيدى. تاۋى سايران, جايلاۋى سامال نەتكەن جەر دەپ تاڭ قالاتىنبىز. وسىنداي ولكەنى كورۋگە ىنتىعاتىنبىز. ال سارى­ارقاسىن قيماي ءوتىپ بارا جاتقان اقىن جانىنىڭ قىلبۇراۋعا ءتۇسىپ قينال­عانىن سەزىنۋ قانداي دەسەڭىزشى! اقىنمەن بىرگە ەگىلەسىڭ. «تۇسىڭنان توقتاي الماي بارام ءوتىپ, ارتتا – سەن, الدا – مايدان, قايتسەم ەكەن؟» دەپ تەبىرەنەدى اقىن. بىراق توقتاي الماي ءوتىپ كەتەدى. سول سارى­ارقاسىنىڭ, سول تۋما تابيعاتىنىڭ بولاشاق اماندىعى ءۇشىن دە توقتاۋعا بولمايدى. ويتكەنى, الدا ايبارىن شاشىپ ز ۇلىم جاۋ تۇر. سونى توقتاتپاي, سونى قۇرتپاي تىنىشتىق جوق. وسى شىندىقتى بۇكىل ازاماتتىق بولمىس-بىتىمىمەن, پەرزەنتتىك جان دۇنيەسىمەن سەزىنە بىلگەن اقىن قاسىمنىڭ الدىنان ءوزىنىڭ جاستىق شاعى وتكەن ورالى, ورال قالاسى شىعادى. پوەزيانىڭ سىرلى دا سيقىرلى الەمىن قاپىسىز مەڭگەرگەن قاسىم اقىن: ورالىم, شىقتىڭ الدىمنان, ورالىم, مەنىڭ ورالىم. قول سوزىپ قىزىل ۆاگوننان ۇستىڭنەن ءوتىپ بارامىن, – دەپ جىر توگىلتەدى. ورالىن اڭساپ تەرەڭ كۇرسىنگەن ءبىر ساتتە لاق ەتە تۇسكەن وسىناۋ ولەڭ جولدارى ارقىلى ول بۇكىل قازاق پوەزياسىن شىرقاۋ بيىككە كوتەردىم دەپ ويلاماعان دا بولار. شاعاننىڭ بويى كوك شالعىن, شالقامنان جاتقام شاڭقاي ءتۇس. گۇل بولىپ مەنىڭ قۇشاعىم, كەۋدەمە قونعان بۇلبۇل قۇس. بۇل قاسىمنىڭ عانا ەمەس, بارشا قازاق ولەڭىنىڭ كەۋدەسىنە قونعان بۇلبۇل قۇس ەدى. وسى «ورال» جىرى جازىلعان تۇستا تۋعان تاعى ءبىر ولەڭى «ەرتىس» دەپ اتالعان ەكەن. ەرتىس پەن قازاق ەگىز ۇعىم. ەرتىستى ايتساڭ, قازاق دەگەنىڭ, قازاقتى ايتساڭ, ەرتىستى اتاعانىڭ. «ەر ەركە ەرتىسىم» دەپ سيپات­تايدى قاسىم ونى. «ەرتىسىم – ەركىندىكتىڭ بەسىگى بۇل» دەپ باعالايدى. بۇل – قازاق تا ەركىندىكتىڭ بەسىگى دەگەن ءسوزى. قازاقتىڭ ەركىن بولىپ جاراتىلۋى, ەر بولىپ ءومىر ءسۇرۋى ونىڭ ەلىنەن, جەرىنەن, ەرتىس سياقتى ەركە سۇلۋ وزەنىنەن دارىعان قاسيەت. بولاتتاي سۋارىلعان وسى ەرتىستە قايتىپ تا ەر بولماسىن قازاق ۇلى! كەڭەستىڭ سوناۋ قارا تۇنەك زامانىندا وسىنداي ءسوزدى ايتۋ ءۇشىن دە قاسىم بولىپ تۋ كەرەك شىعار. ءوزى قاتىسىپ, ىشىندە جۇرگەندىكتەن دە بولار, قاسىمنىڭ كوپ ولەڭى سوعىس تاقىرى­بىنا ارنالىپ, مايدان ءومىرىنىڭ كوركەم شەجىرەسىنە اينالعانداي اسەر بەرەدى. سوعىستىڭ ىشكى ءمانىن اشىپ, ءدال سۋرەتىن جاساۋ ءۇشىن نەبىر كەستەلى سوزدەر تاۋىپ, سونى ۇعىمدار تۋعىزا بىلگەن. قايناعان كەك, بەت قاراتپاس قايسارلىقتى, سودان تۋىنداعان ۇلى ەرلىكتى بەينەلەگەن «بومبا بول دا جارىل جۇرەك» دەگەن ءبىر عانا ولەڭ جولىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى. ارعى-بەرگى سوعىس تاريحىندا جۇرەكتىڭ بومباعا اينالۋى, بومبا بولىپ جارىلۋى كەزدەسپەگەن وقيعا. بۇل كەشەگى ۇلى وتان سوعىسى, سول سۇراپىل سوعىستىڭ ابدوللا جۇما­عاليەۆ سياقتى قاھارماندارى تۋعىزعان ۇلى ەرلىك. سونداي ۇلى ەرلىكتىڭ ءدال بەينەسىن جاساپ, سۋرەتىن سومداي بىلگەن قاسىم اقىن­نىڭ دا ەڭبەگىن ۇلى ەڭبەك, ۇلى ەرلىك دەپ باعالاۋ كەرەك. سوعىس تاقىرىبىنا قاسىم از جازدى ما, كوپ جازدى ما, ونشاسىن ءدال ايتا المايمىن. بىراق ونىڭ سوعىس تۋرالى ءجيى قالام تەربەپ, سوعىس سۋرەتىن ۇمىتا الماعانى انىق. ەۋروپانىڭ وي-شۇقىر جىراسىندا, ۇرپاقتار اياعىنىڭ ءدال استىندا, جاتار ءشىرىپ سۇيەگى فريتستەردىڭ لاعناتتاپ تەۋىپ, تاپتاپ وتەر اركىم, – دەگەن ول كەلەسى ساتتە: قانداي ايەل تاپتى ەكەن سەنى نەگە؟ قانداي سايتان ەنگىزدى دۇنيەگە؟ – دەپ جيىركەنىپ, كەكتى ىزاسىن اقتارا سالادى. بۇل قاسىمنىڭ سوعىس كەزىندە جازىلعان ولەڭىنەن الىنعان سوزدەر. سوعىس زاردابى ۇمىتىلمايدى, ونىڭ تاۋقىمەتى ەسكى جارا سياقتى اركەز ءبىلىنىپ تۇرادى. وسى جاع­دايدى قاسىم سوعىستان كەيىن ءبىراز جىل وتكەندە جازىلعان ەكى عانا شۋماقتان تۇ­راتىن قىسقا ولەڭىندە اسقان تاپقىر­لىقپەن سۋرەتتەپ, اقىن قيالىنا ءتان سونى شەشىم تاۋىپ كەتەدى. بالداعى بار ءبىر جىگىتتى كوردىم دە, قاساقانا ساۋال بەردىم كەلدىم دە. «عافۋ جولداس! كورىنبەيد ءبىر اياعىڭ, كەشەگى وتكەن سۇراپىلدا بەردىڭ بە؟» جىگىت ەكەن! جاۋاپ تاپتى توسىندا, ء(بىر عاجايىپ كۇلكى وينايدى ەرنىندە): – كورىپ تۇرسىز, ءبىر اياعىم وسىندا, ەكىنشىسىن باسىپ تۇرمىن بەرليندە. ولەڭنىڭ بار بولعانى وسى عانا. بىراق وسى ەكى شۋماققا قانشا سۋرەت, قانشا ماعىنا سىيىپ تۇر دەسەڭىزشى. بارىنەن دە ءوزىنىڭ قيىن تاعدىرىنا قاسقايا قاراپ جايباراقات تۇرعان اناۋ بالداقتى جىگىتتىڭ قايسار قاي­راتىنا, جانى جارالى بولسا دا جاسىما­عان ورلىگىنە, ماڭعاز بولمىس-بىتىمىنە, ويلاماعان جەردەن ولجا سالعان تاپقىرلىعىنا قالاي قايران قالىپ سۇيسىنبەسسىڭ! ءبىر اياعىم بەرليندە قالدى, دەپ الاسارمايدى. قايتا ءبىر اياعىمدى بەرليندە باسىپ تۇرمىن دەپ ىرىلىك كورسەتەدى, ءىرى سويلەيدى. ەشبىر بوياۋى, جال­تىراعى جوق قاراپايىم عانا سوزدەرگە وسىن­شاما سالماقتى وي سىيعىزىپ, جاندى سۋرەت سالا بىلگەن قاسىم تالانتىنا قالاي باس يمەسسىڭ! ءيا, سوزبەن سالعان سۋرەت وشپەيدى. قاسىمدى قاسىم رەتىندە تانىتقان تاماشا ءبىر قاسيەت ونىڭ وسى سوزبەن سۋرەت سالا بىلەتىن شەبەرلىگى شىعار دەپ ويلايمىن. ءبىز ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن كەزدە مە ەكەن, الدە ستۋدەنتتىك جىلداردا ما, ەسىمدە قالماپتى. ايتەۋىر سول تۇستا قاسىمنىڭ «بيكەش» دەپ اتالاتىن پوەماسى شىقتى. وسى پوەماداعى ەشتەڭەنى باسىمەن ويلاپ, باعامداۋدى بىلمەيتىن, تەك جىرقىلداپ كۇلە بەرەتىن جانە سونىسىنا ءماز بولىپ, ءوزىن كەربەز ۇستايتىن, شۇيكەدەي باسىنا وي قونىپ, ۇيات دارىماعان جەڭىل مىنەزدى سىلقىم قىزدىڭ بەينەسى ءالى كۇنگە كوز الدىما كەلەدى. قاسىم ول قىزدىڭ بەت-بەينەسىن, مىنەز-قۇلقىن, قيمىل-قىلىعىن ايتىپ سيپاتتاپ جاتپايدى. سوزبەن سالىن­عان سۋرەت ءوزى سىر شەرتىپ تۇرادى. باستاپقى ءتورت جولىن وقىساڭ جەتتى, بيكەشتىڭ كىم ەكەنىن بىردەن اڭعاراسىڭ. شىقتى ءبىر قىز تەاتردان, مويىنىندا ورمان تۇلكى. وپا جاعىپ, قاسىن قىرعان, اۋزى-مۇرنى تولعان كۇلكى. وسىلاي سۋرەتتەلگەن بيكەشتى اقىن بۇدان ءارى ويىن با, توي ما, ايتەۋىر, داۋرىعا ەلەۋرەگەن شۋلى دا دۋلى ءبىر ورتاعا الىپ بارادى. ىشكەن ءماز, دۋ-دۋ كۇلكى. اۋزى-مۇرنى كۇلكىگە تولعان ءبىزدىڭ الگى قىزىمىز سولاردىڭ ورتاسىنا توپ ەتە تۇسەدى. ونىڭ ىزدەگەنىنىڭ ءوزى وسى ەكەن. بىراق بۇدان ءارى نە بولعانىن ايتىپ ۋاقىت الۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار. بىزگە كەرەگى اقىننىڭ سوزبەن سۋرەت سالۋعا شەبەر ەكەنىن اڭعارتۋ عانا. ءتورت جول عانا ولەڭمەن سىلقىم قىزدىڭ سىر-سىمباتىن جارقىراتا اشا بىلگەن قاسىم اقىن داستارقان ۇستىنە قويىلعان اراق-شاراپ تۇرلەرىن, جەمىس-جيدەك پەن ءتاتتى اتاۋلىنى تۇگەل ءتىزىپ ءوتىپ, ەندى ءبىر ءسات ۇستەل استىنا كوز تاستايدى عوي. اقىننىڭ ءسال نارسەنى قالت جىبەرمەيتىن سونداعى بايقاعىشتىعى قايران قالدىرادى. ۇستەل استى ول ءبىر مايدان, اق بالتىرلار ارالاسقان, – دەپ جىرلايدى. ناعىز سۋرەت ەمەس پە! كوزدەن تاسا جەردەگىنى كوڭىلمەن كورىپ, سۋرەتىن اينىتپاي سالۋ ءۇشىن اقىننىڭ تەڭدەسى جوق سەزىمتال تۇيسىگى قاجەت ەكەنىنە كىم تالاسار. شابىتى شارشامايتىن حاس اقىنعا ءتان وسىنداي قاسيەتتەردىڭ ءبارى ءبىر وزىنەن تابىلاتىن قاسىم امانجولوۆ نەتكەن باقىتتى ادام دەپ ويلايسىڭ. قۇيا المان ۇگىتىلگەن بالشىق ولەڭ, كوڭىلىمدى كول جاسامان تامشىمەنەن. سەرىنىڭ سەمسەرىندەي سەرتكە تاققان, ولەڭنىڭ وتكىرىن ءبىر الشى مەنەن. مىنە, قاسىم اقىن وسىنداي بولعان. قىرىق ءتورت جىل عانا عۇمىر كەشكەن قىسقا ومىرىندە وسىنشاما بيىككە كوتەرى­لىپ, ءبىر ەمەس, بىرنەشە ۇرپاقتىڭ تامسانا تۇشىنىپ تاماشالاۋىنا تۇرارلىق جىر كۇمبەزىن تۇرعىزىپ, تەلەگەي-تەڭىز مۇرا قالدىرعان. پوەزيا پىراعىن ەرتتەپ مىنگەن. قاسىم امان­جولوۆتىڭ قازا بولۋىنا ءبىر جىل تولعاندا ولەڭ ءسوزدىڭ تاعى ءبىر ۇستاسى ءابدىلدا ءتاجى­باەۆ جۇرەك تەبىرەنتەرلىك ماقالا جازىپ: «جىل تولدى ۇلكەن جۇرەك توقتاعالى, ءبىز ونى كوپ ايتارمىز جوقتاپ ءالى» دەگەن ەكەن. سول ايتقانداي, قاسىم ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. ول ءوزىنىڭ كەربەز سۇلۋ پوەزياسىمەن بىرگە ءوزىن دە «سەن نەتكەن باقىتتى ەدىڭ كەلەر ۇرپاق», دەپ كەلەشەكتىڭ باقىتتى ۇرپاعىنا تابىس­تاپ كەتكەن ادام. كەلەر ۇرپاققا ءۇمىتىن جالعاپ, كەلەر ۇرپاققا قول ارتقان تۇلعا ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. وسى جۋىردا عانا باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى زەلەنوۆ اۋدانىنىڭ ءبىر ورتا مەكتەبىنە ونوماس­تيكالىق ورتالىق­تىڭ شەشىمى بويىنشا قاسىم امانجولوۆ ەسىمى بەرىلگەنىن ەستىدىم. ەلىمىزدە قاسىم اقىننىڭ ەسىمىن العان بۇدان باسقا دا مەكتەپ, ەلدى مەكەن, كوشە اتتارى از ەمەس كورىنەدى. ءيا, قاسىم اقىن قانداي قۇرمەتكە بولسا دا لايىق. ءتىپتى, جىلدىڭ بەلگىلى ءبىر كۇنىن «قاسىم اقىن كۇنى» دەپ بەلگىلەپ, جىل سايىن سول كۇنى قاسىمنىڭ ولەڭدەرىن وقۋدى, ەستەلىكتەر ايتۋدى تۇراقتى داستۇرگە اينال­دىرساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. «ورتكە تيگەن داۋىلداي ولەڭىمدى, قاسىمنىڭ ءوزى ەمەس دەپ كىم ايتارسىڭ», دەپ ءوزى ايتقانداي, ءوز ورنىن ءوزى سايلاپ, ءوز باعاسىن, ءوز قادىرىن ءوزى ءبىلىپ كەتكەن قاسىمنىڭ ولەڭى دە, ءوزى دە ولمەك ەمەس. ەسمۇحامبەت ايتماعامبەتوۆ. الماتى.