تولىمدى تابىستار كەزەڭى

الماتىدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى: تاۋەلسىزدىك جەتىستىكتەرى جانە كەلەشەككە كوزقاراس» اتتى ءىح الماتى كونفەرەنتسياسى ءوز جۇمىسىن اياقتادى. الماتى قالاسى اكىمدىگى, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جانە «الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى» اق ۇيىمداستىرۋىمەن بولعان بۇل كونفەرەنتسيا بيىل توعىزىنشى رەت  وتكىزىلدى. كۇن تارتىبىندە تۇرعان ما­ڭىز­دى ماسەلەلەر جونىندە ءىح ءداستۇرلى الماتى كونفەرەن­تسيا­سىندا كەڭىنەن ءسوز بولدى. كون­فەرەنتسياعا قاتىسىپ, ءوز وي­لارىن ورتاعا سالعان شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق ساراپشى­لار قازاقستان قوعامىنىڭ الەۋ­مەتتىك جانە ساياسي جاڭارۋى, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق, ەلىمىزدەگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋ ماسەلەلەرىن دە جان-جاقتى  باياندادى. جيىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءسوز العان الماتى قالا­سى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, الەۋ­مەت­تانۋ عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور سەرىك سەيدۋمانوۆ ەل ومىرىندەگى ماڭىزدى مەرەكەگە دايىندىق ءىس-شارا­لارى ءجو­نىندە ايتىپ بەردى.  شىن ءمانى­سىندە دە, حالقى­نىڭ سا­نى 2 ميل­ليونعا جۋىقتاعان ەلى­مىزدەگى ەڭ ءىرى شاھار – الما­تىدا بۇل با­عىتتا بىرقاتار ىلگەرىلەۋشىلىك باي­قالۋدا. وڭتۇستىك استانا ءساۋ­لەتىن كوركەيتەتىن جا­ڭا الەۋمەت­تىك نىساندار بوي كوتەرۋدە. مەملەكەت تاريحى ينس­تي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى ب.اياعان ءوز كەزەگىندە «قازاق­ستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ ازامات­تىق قو­عامعا نەگىزدەلگەن قۇ­قىق­تىق, الەۋمەتتىك, زايىرلى, دە­مو­كرا­تيالىق مەملەكەت قۇرۋ­دى مۇرات تۇتقان ەل» ەكەندىگىن اتاپ ايتتى. – ءبىر قاراعاندا, جيىرما جىل ونشا كوپ ۋاقىت تا ەمەس, دەگەنمەن وسى كەزەڭدە ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالاردا بىرقاتار وڭدى, ماز­مۇندى دا تەرەڭ وزگەرىستەر بول­دى. ارينە, قازاقستاندا جەتپىس جىلدان استام ۇستەمدىك ەتكەن  ەسكى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ور­نىنا بيلىكتىڭ جاڭا قۇرىلىم­دارىن ورناتۋ جىلدام ءارى جەڭىل تۇردە جۇزەگە اسا قويعان جوق. مۇنىڭ ءوزى وتە كۇردەلى جانە ۇزاق ۇدەرىس ەكەندىگى ادامزات تاريحىنان بەلگىلى. ەلىمىزدە جيىرما جىل بۇرىن باستالعان دەموكراتيالىق قايتا قۇرۋلار, ساياسي جاڭارۋلار ناتيجەسىنە ەل بولاشاعى تاۋەلدى ەدى. سون­دىق­تان دا, ەل بولاشاعىنا جاسال­عان العاشقى قادام 1991 جىل­عى 24 ساۋىردە پرەزيدەنت قىز­مەتىن ەندىرۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانۋى دەسەك قاتەلەس­پەي­مىز. ءسويتىپ, جوعارىدان باستال­عان ساياسي جاڭارۋ قازاق­ستان­نىڭ جاڭا ساپادا, ياعني تاۋەل­سىز, ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە دامۋىن انىقتادى, – دەدى ءوز سوزىندە بۇركىت اياعان. مەملەكەت باسشىسى  نۇر­سۇلتان نازارباەۆ «بيىل بىزدەر ءۇشىن ەرەكشە قاستەرلى جىل, ءبىز ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دى­عىنا قادام باستىق. بودان جۇرتتى بۇگىنگىدەي كۇنگە جەتكىزگەن بۇل جولدا بىزدەر بيىك بەلەستەردى باعىندىردىق», دەپ اتاپ ايتقانىنداي, وتكەن كەزەڭ ءونىمدى ەڭبەكپەن قوسا, قوماقتى ىزدەنىستى, ىسكەرلىكتى دە تالاپ ەتكەندىگى جاسىرىن ەمەس. تابىس­تىڭ قايسىسى بولسا دا وڭاي­لىق­پەن كەلمەيتىندىگى تۇسىنىكتى. ال, ەندى جاس مەملەكەتتىڭ قا­لىپتاسىپ, ىرگەسىنىڭ كەڭەيىپ قانا قويماي, الەمدىك دەڭگەيدە تانىلۋى  ەلباسىنان مول كۇش-قۋاتتى, قاجىر-قايراتتى تالاپ ەتكەندىگى جاسىرىن ەمەس. قا­زاق­ستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىل­دارىن­داعى العاشقى قادام­دارى مەن بۇگىنگى تاڭدا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى تۋرالى بايانداعان شەتەلدىك جانە قا­زاقستاندىق ساراپشىلار پىكىرى­نىڭ نەگىزگى مازمۇنى, مىنە, وسىنداي بولدى. الماتى كونفەرەنتسياسى تەك ايماق اياسىندا عانا تانىلعان بەدەلدى ساراپتاۋ الاڭى عانا ەمەس. سونىمەن قاتار, بۇل كونفەرەنتسيا قازاقستاندىق عىلى­مي مەكتەپتىڭ ەڭ ۇزدىك عىلىمي-زەرتتەۋ داستۇرلەرىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلاتىندىعىنا عا­لىم­داردىڭ سەنىمى مول. سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ اۋىرت­پالىعىن, سان الۋان كۇردە­لى­لىكتەرىن, قيىندىقتارىن جەڭىپ شىققان تاۋەلسىز قازاق­ستان­نىڭ كەلەشەگىنىڭ كەمەل بولۋى جاس ۇرپاق تاربيەسىنە تىعىز بايلا­نىستى. جاستار بويىندا وتان­سۇي­گىشتىك, ادامگەرشىلىك قا­سيەت­تەردى قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەت­تى­لىگى زور ەكەندىگى ايداي اقيقات. تاۋەلسىز قازاقستانداعى جاس­تار ساياساتى تۋرالى ءسوز قوزعاعان ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ پروفەسسورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى ل.زاينيەۆانىڭ پىكىرىنشە, «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى, ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار ارقىلى ءجۇر­گىزىلۋدە. سوندىقتان دا, بۇل ساياساتتىڭ قارقىنى مەن تيىمدىلىگى مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىگىنە بايلانىستى». – مەنىڭ ويىمشا, ەلىمىزدەگى جاستار پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن مۇددەلى قوعامدىق ينستيتۋتتار اراسىندا ءوزارا ىقپال­داس­تىقتى ارتتىرۋ قا­جەت. مۇ­نىڭ ءوزى, سونداي-اق جاس­تار ۇيىم­دارىنا دا قاتىس­تى. ءما­سە­لەن, قازاقستاندا قا­زىر مۇنداي ۇيىمداردىڭ سانى 700-گە جەتتى. سونىمەن قاتار, ساياسي پارتيالاردا جاستار قا­ناتى دا پايدا بولدى, ولار­دىڭ ارا­سىن­دا «نۇر وتان» حدپ-نىڭ جاستار قاناتى – «جاس وتان» العى شەپكە شى­عۋ­دا. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, جاستارعا مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق, كومەك جۇيەلى تۇردە كورسەتىلۋدە. داع­دارىس­قا قاراماستان, الدىڭعى جى­لى ەلباسى جولداۋىنا وراي, ستۋدەنتتەرگە قوسىمشا گرانتتار مەن نەسيەلەر ءبولىندى,  – دەدى ل.زاينيەۆا. سونىمەن, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قول جەتكەن جەتىستىكتەرى ايتار­لىق­تاي. نەگىزگى ءتۇيىن دە وسى. باقىت بالعارينا, الماتى.