نۇرلانعان نۇرا

ءار ۋاقىتتىڭ وزگەشەلىگى بو­لادى. وبلىس­تىڭ بارلىق اي­ما­عىنداعى قازىر­گى جاقسى­لىق جاڭا­لىقتار ەل مەرەيلى مەرەكەسى جى­لىنداعى بولەك ءبىر ەرەكشەلىك. كوپ­شىلىك كو­ڭى­لىن ءوسىرىپ, جانىن جا­­دى­را­تىپ جالعاسقان وركەندى وزگە­رىس­تەر بۇل كۇندە استانا ىرگەسىندەگى نۇرا اۋ­دانى ءومى­رىنەن دە شۋاق ەسەدى. وعان تىكەلەي كۋا جەرگىلىكتى جۇرت­شىلىق ريزا­شى­لىق­­تارى شەك­سىزدىگىن سەزىنبەي قالا دا ال­مايسىز. ءوڭىردىڭ ءاسى­رەسە, سوڭ­عى ءتورت-بەس جىل­دا­عى ءوسىپ-وركەندەۋى ءسۇي­سى­­نىس­پەن ايتى­لادى. اۋدان اكىمى سەرىك شايداروۆپەن اراداعى ءاڭ­گىمە سول جا­­ڭارۋ, جاسارۋ باعىتىن­دا­عى ءىس­تەر مەن ىزدەنىستەر جايلى ءور­بىگەن ەدى. – سەرىك جامانقۇل ۇلى, ەڭبەك جولىڭىز بىزگە ءبىرشاما تانىس. كەشەگى وتپەلى كەزەڭنىڭ اۋىر ءبىر شا­عىندا جاڭاارقا اۋدانىنا باس­شى­لىققا تاعاي­ىن­دالعاندا 30-دان ەندى اسقان ەڭ جاس اكىم بول­عا­نى­ڭىز­دى بىلەمىز. جاڭا­ارقانى جاڭعىرتۋ جولىنداعى قىزمەتى­ڭىز­گە ول جاقتا ءاردايىم جىلى پىكىر بىلدىرىلەدى. بۇگىندە نۇرادا دا سولاي ەكەن. – ازدى-كوپتى ەڭبەگىڭ ۇمى­تىل­ماي ەل اۋزىندا جۇرسە ودان ارتىق ءمار­تەبە بار ما؟! ەلباسى سەنىمىن اقتاپ, شاما كەلگەنشە حا­لىق مۇددەسىنە قىز­مەت ەتۋدى ازاماتتىق, پەرزەنتتىك پا­رىز تۇ­تامىن. جۇرت جاقتاۋى قۇر­مەت پەن قولداۋدىڭ ۇلكەنى. ونى سەزىنگەن سايىن مىندەتكە جاۋاپكەرشىلىك ءتىپتى ارتا تۇسەدى. – نۇرا ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى اس­تىق­تى ءوڭىر ەكەنى ءمالىم. ال­دى­مەن وسى سالانىڭ احۋالى قالاي؟ – بيىل اۋدان بويىنشا اۋىل شا­رۋاشىلىعىندا جالپى ءونىم كولەمىن 10,9 ميلليارد تەڭگەگە كوتەرۋ جو­با­لانىپ وتىر. مۇنىڭ باسىم بولىگى باستى بايلىعىمىز ۇلەسىنە تيمەك. دە­مەك جاعدايدى شامالاي بەرۋگە بو­لادى. كوك­تەمنىڭ جاۋىن-شاشىنعا مو­لى­نان كەنەلتۋى كۇزدىڭ ىرىس-بەرە­كەگە بولەۋىنە ۇمىتتەندىرەدى. 200,8 مىڭ گەكتار ەگىستىككە دەر كەزىندە ءسى­ڭىرىلگەن ءداننىڭ ءونۋ بارىسى ءساتىن سالسا, تالاي رەت كول-كوسىر استى­عى­مەن اتاق-داڭقى جەر جارعان نۇرا­مىز­دىڭ مەرەيىن تاعى ءبىر اسقاق­تا­تارى انىق. ارينە, تابيعات قاباعى ۇنەمى ءتۇزۋ بولا بەرمەيدى. سوندىقتان وسى ءون­دى­رىستىڭ «شاحتەر», «قاي­نار», «پرجەۆالسكوە» سياقتىلى ءىرى بۋىندارى اگ­روتەحنيكالىق ءتا­سىلدەردى كەڭىنەن ەنگىزۋ, جاڭا تەحنولوگيا مەن تەحني­كا­نى ءتيىمدى قول­دانۋ ارقىلى ءونىم شى­عىم­دى­لىعىن ساقتاۋعا, ارتتىرۋعا قول جەتكىزىپ كەلەدى. ارقايسىسى 30 مىڭ گەكتاردان اسىرا ەگىن ەگەتىن ولار كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن شەت­ەل­دىك دجون دير, بيۋللەر موريس, امازونيا, كرۋشينەلي تۇ­قىم سەپكىشتەرىمەن اتقارسا, اس­تىق جيناۋدا دا الەمگە تانىمال كوم­باين­داردى پايدالانۋ ەندى ەشكىمگە تاڭ­سىق ەمەس. جال­پى اتال­عان سالا­نىڭ زامان تالابىنا ساي تۇلەنىپ, الدەقايدا جاقسارىپ, دا­مۋى كوپ وڭىردەگىلەردەن ەداۋىر ىلگەرى دەسەك ارتىق ايتقاندىعىمىز بولماس. – اۋدان استىقپەن بىرگە استانا مەن قاراعاندىنى ازىق-ءتۇ­لىكتىڭ باس­قا دا تۇرلەرىمەن جەتكىلىكتى قام­تاماسىز ەتۋدى موي­نى­نا جۇك­تەپ­تى. ونى ورىنداۋ ءۇشىن نە ىستەلىپ جا­تىر. قانداي جوسپارلا­رى­ڭىز بار؟ – ەلباسىنىڭ اۋىل ءوندىرىسىن ءور­كەندەتۋگە ۇدايى باستاماشى بو­لىپ, ناقتى تاپسىرمالار بەرىپ وتىرۋى بۇل جاۋاپتى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تا­بۋعا تالپىنىستى كۇ­شەيتۋدە. ماسە­لەن, بي­­­ىلعا بەلگىلەنگەن 12 ينۆەس­تي­تسيا­لىق جوبا­نىڭ ءبىرازى وسى ماق­سات­قا ارنال­عان. اتاپ توقتالعاندا كارتوپ پەن كو­كونىستى ءوسىرۋ كولەمى ۇلعاي­تىل­دى. «شاح­تەر» جشس جانىنان سىي­ىم­دى­لىعى 450 توننالىق كو­كو­نىس ساق­­تاۋ قويماسى سالىنۋدا. بۇعان دەيىن ەگىلمەي كەلگەن قا­راقۇمىق بۇ­دان بىلاي قاراي داعدىلى داقىلعا اينالادى. كوزدەلگەن شارۋانىڭ ءبىرى ەتتى ءىرى قارانى كوبەيتۋ بولىپ تا­بى­لادى. ولاردى ارنايى بورداقى­لاۋ­دى «قاي­نار», «پرجەۆالس­ك­وە» جشس قولعا الدى. جەر-جەر­لەر­دە اشىلاتىن مال سوياتىن 21 ور­ىن ەت وتكىزۋشىلەر كۇي­بەڭىن جە­ڭىل­­دە­تەدى ءارى دەلدالدارسىز ءتيىمدى با­عاعا ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال «نۇركەن» شارۋا قو­جا­لى­عى قۇس ءوسىرۋدى باستادى. اۋدانىمىزداعى يگىلىكتى ىستەرىمەن الىسقا ايان «وتقانجار» سەرىك­تەستىگىنىڭ ءوز تاراپىنان جىل­قى ءت ۇلى­گىن وربىتۋگە قۇشتار­لىق تانىتۋى قۇپ­تالىپ, ءىستى قارجى­لاندىرۋعا كو­مەك كورسە­تىل­دى. مۇن­دا سونداي-اق قوي ەتىن قال­بىرلاپ ءوندىرۋ وتىمدىرەك بو­لۋىنا ىقپال ەتپەك. قىسى جازى ال­ىس-جاقىنعا قىمىز جونەلتى­لە­دى. اۋدان ورتالىعىندا اشىلعا­لى وت­ىر­عان العاشقى قىمىزحانا «وت­قانجار» جە­تەكشىسى قانات وتار­باەۆتىڭ باستا­ماسى دەۋىمىز كەرەك. – اۋداندا ەل نازارىن اۋ­دارا­تىن ۇلگىلى ءبىر ءۇردىس – حا­لىقتىڭ تۇر­مىس جاعدايىن جاق­سارتۋ, مۇق­تاج-مۇددەسىن قور­عاۋ, اۋىلداردى كوركەيتۋ بەرىك باعىتقا اينالعان. ءسوز وراي­ىندا بۇل شارالاردىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالىپ وتسەڭىز. – ەكونوميكالىق قۋات-قابىلەت تو­لىسقان سايىن الەۋمەتتىك ءما­سەلەلەر­دىڭ وڭتايى تۋىپ جاتادى دا عوي. ءوز شارۋاسىن ءوزى يكەمدەۋگە ۇيرەنگەن جۇرتتىڭ ايماقتىڭ ور­تاق جەتىستىگىنە ۇلەستەرى ۇلكەن. سونىڭ يگىلىگىن كور­سەتە, قى­زى­عىنا بولەي ءبىلۋ بىزگە مەرەيلى مىندەت. مەملەكەت باسشىسىنىڭ العا قوي­عان باستى تاپسىرمالارىنىڭ ءبىرى, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جەدەلدەتۋگە بايلانىستى جانە وب­لىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن تۇر­عىنداردىڭ باسپانا­لى بولا الۋى­نا وتە كوڭىل بولىنەدى. جىل باسىنان بەرى 4200 شارشى مەتر ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, ياكي جوسپار 105 پايىزعا ورىندالىپ ءۇل­گەرىنسە, بۇل كۇندە 16 جانە 6 پاتەرلىك قونىس­تار قوسىمشا سا­لىنۋدا. بۇلاردىڭ كىلت­تەرى كوپ بالالى وتباسىلارعا, جاس ما­مان­دارعا ءبىرىنشى كەزەكتە تا­بىس ەتىلەدى. الداعى ۋاقىتتا وسىن­داي مەكەن-جايلار كيەۆكا كەنتىندە عانا ەمەس اۋىلداردا دا بوي كو­تە­رەدى. بىلايشا ايتقاندا تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسى ەل ىشىنە اۋىسادى. سوڭعى ۋاقىتتا تۇرعىنداردى اۋ­ىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە اي­تار­لىق­تاي العا باسا الدىق. ءتيىستى مەكەمەلەردى تولاسسىز مازا­لاۋدىڭ, ماسە­لە­نى باتىل قويۋدىڭ ارقاسىندا كۇش تە, قارجى دا بۇرىنعىدان اناعۇرلىم كوبىرەك بولىنە ءتۇستى. بۇعان مىناداي دەرەك ايعاق. ايتالىق, سۋ جەتكىزۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە اعىمداعى جىل­عا ارنالعان قارجى 735 ميلليون تەڭ­گەدەن استى. ەگەر بىل­تىرعى 196 ميلليون تەڭگەمەن سالىستىرساق ايىرما­شىلىق جەر مەن كوكتەي. ءسويتىپ بيىل تاسسۋات, كوبەتەي, زارەچنىي اۋىلدا­رى­نا جالپى ۇزىندىعى 36 شاقى­رىم­دى قۇرايتىن سۋ قۇبىرلارىن تارتۋعا مۇمكىندىك كەڭىدى دەۋىمىزگە بولادى. مۇنىڭ سىرتىندا كەلەسى جىلى كەر­تىڭدى, بارشىن, كارىم مىڭباەۆ ات­ىن­داعى, ششەرباكوۆ اۋىلدارى دا سۋ ما­شا­قا­تىنان ارىلعالى تۇر. البەتتە وسىلارمەن قوسا جول جاي­ىن اينالىپ وتە المايمىز. كەيىنگى كەزگە دەيىن باسقاسىن بى­لاي قويعاندا كيەۆكا-استانا ءجا­نە نۇرا وزەنى بوي­ىنداعى كيەۆكا-قاراعاندى باعىتىن­دا­عى رەسپۋب­ليكالىق ماڭى­زى بار كۇ­رە جول­دىڭ كەي تۇستارى ءجۇر­گىسىز بو­لىپ كەلگەن ەدى. بۇگىندە ايناداي جال­تىرايدى. اۋداننىڭ ءوز اۋماعىندا جا­راسباي ەلدى مەكەنىنە جاڭا جول ءتو­سەلدى. ششەرباكوۆ – ەسەنگەلدى اۋىل­دا­رىن جالعاستىراتىن جول دا تاياۋ ارا­دا ىسكە قوسىلادى. سودان سوڭ اۋىل­دار كوشەلەرىن اسفالتتاۋ جۇرگىزىلەدى. ءبارى وزدىگىنەن بولمايتىن­دى­عىنا, جەڭىل ەشتەڭە جوق ەكەنىنە باسقالار­داي نۇرالىقتار دا كوزى جەتتى. سون­دىقتان ومىرلەرىندەگى وزگەرىستەر قا­دىر-قاسيەتىن تۇسىنە­دى. بۇگىنگى كۇندى جارقىراتقان, جارقىن بولاشاققا جەت­كىزەر بۇل شارالار اركىمنىڭ بو­يى­نا قۋات قوسۋىمەن, جانىنا جاڭ­عى­رۋ جاساۋىمەن ءماندى. – كەزىندە تۇرعىلىقتى حا­لىق­­تىڭ رۋحاني تىنىسى تا­رى­لىپ, وگەي­لىك كورگەنى جاسىرار­لىق سىر ەمەس. ءتىپتى بەرتىنگە دەيىن ونى ىق­تاتۋعا ونشالىقتى ىقىلاس تانى­تىل­مادى. راسىن ايتقاندا, قازىرگى سىلكىنىس, سەرپىلىسكە قۋانىپ قالدىق. – وسىنىڭ ءوزى كەشەگى تىڭ يگەرۋ دۇربەلەڭىندەگى ولاق تا وڭعاق, سولا­قاي ساياساتتىڭ سالدارىنان. «يگىلىك­تىڭ ەرتە, كەشى جوق» دەلىنبەي مە. وع­ان كۇيىنىشىمىز پەن وپىنىسىمىزدىڭ ەسەسى قايتارى­لىپ جاتىر. مادەنيەت ءۇيى جا­نىنداعى ۇلتتىق اسپاپتار ور­كەسترىنىڭ شىعارماشىلىق جۇمى­سى جانداندىرىلىپ, حالىقتىق اتاعىن الدى. دراما ۇيىرمەسى قۇرىلىپ, جەتەكشىلىك ەتۋگە بىلىكتى رەجيسسەر شا­قىرىلدى. بىرنەشە قويىلىمدار كو­رەر­مەن­دەر­گە ۇسىنىلدى. حالىق تەات­رى اتا­عىن يەلەنۋگە تالاپتارى بار. استاناداعى, قاراعاندىداعى ار­ناۋ­­لى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ كەلگەن دومبىراشى, قوبىزشى, ءبيشى ماماندار جەرگىلىكتى تالاپكەرلەردى ونەرگە باۋلىپ, مادە­نيەت مايەگىن سەپتىرۋدە. اۋدا­نى­مىزدىڭ جارقىن ىستەرىنە جا­ناشىر ءارى قامقورشى سەناتور اعا­مىز ورالباي ابدىكارىموۆتىڭ ايگىلى ءانشى قايرات بايبو­سى­نوۆ­تىڭ كونتسەرتىن ۇيىمداستىرۋى مادەني ءومى­رىمىزدەگى ەلەۋلى وقيعا, كەشەگى قايىپ, جولدىكەي اقىن­داردىڭ كوگەرشىن ءىز­باسارلارى تالاپتارىن وياتقان, قا­نات­تان­دىر­عان اسەرلى كەزدەسۋ بولدى. رۋحقا رۋح قۇياتىن ادەبيەت, ونەر ەكەنى استە ۇمىتىلمايدى. – تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدى­عى قۇرمەتىنە تولىمدى تارتۋلار ارناۋ جونىندە باستامانى وبلىس بوي­ىنشا الدىمەن نۇرا­لىقتار كو­تەر­­گەنى بەلگىلى. ول قانداي سىيلار؟ – ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىن­داعى بەدەرلى بەلەستىڭ تۇرعىندار ەسىندە ۇمىتىلماستاي قالۋى كۇنى بۇرىن ويلاستىرىلعان بولاتىن. سوعان ءساي­كەس قاراشا, جەلتوقسان ايلا­رىندا بىرىنەن سوڭ ءبىرى كوپ­شىلىككە قۋانىش اكە­لىپ, ىسكە قو­سىلار نىساندار از ەمەس. اۋدان ورتا­لىعىنىڭ وزىندە مۇ­را­جاي, كىتاپحانا, مادەنيەت ءۇيى عي­مارات­تارى, بالاباقشا ءسان تۇزەيدى. ساكەن سەيفۋللينگە ورناتىلعان ەسكەرتكىش بوي كوتەرەدى. ونىڭ الدى سايا­باقپەن كومكەرىلەدى. دە­مەۋ­شى­لەر­دىڭ كومەگىمەن, شارۋا­شى­لىق­تار­دىڭ قولداۋىمەن ەلدى مەكەندەر كەلبەتىن كوركەيتەرلىك قۇرىلىس­تار دا ءبىرشاما. كەلبەت دەمەكشى, شاحتەر, يزەندى, ششەرباكوۆ اۋىل­دارى كوركى جاعىنان ايماقتا ال­دىڭعىلار قاتارىندا. كيەۆكا كەن­تىنىڭ كەلىستى بەينەسى ودان سايىن جايناتىلۋدا. ساۋدا ورىندا­رى, قىزمەت كورسەتۋ وشاق­تارى شو­عىر­لانعان كوشەنى تۇر­عىندارىمىز «ءبىزدىڭ اربات» دەپ اتايدى. سو­لايى سولاي. سۋبۇر­قاق­تار اتقىلا­عان, گۇل­دەر حوش ءيسى اڭ­قىعان, جا­سىل جەلەكتەر جايقال­عان, سولار­دىڭ اياسىندا ءۇل­كەن-كىشى سايالان­عان ول اسىقپاي اڭگىمە-ءدۇ­كەن قۇ­رار, سۇيسىنە دەم الار ورىن. مىنە, نۇرالىقتاردىڭ بۇگىنگى تى­نىس-تىرشىلىگى وسىنداي. اڭگىمەلەسكەن ايقىن نەسىپباي. قاراعاندى وبلىسى, نۇرا اۋدانى.