وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋدىڭ تۋ ۇستاۋشىسى

شىعىس قازاقستان  وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆپەن سۇحبات – بەردىبەك ماشبەك ۇلى, ەلى­مىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كار­تا­سى­نا شىعىس قازاقستان وبلى­سى­نان قانشا جوبا ەنگەن؟ ولاردىڭ جوبالىق قۋاتى مەن ورىندالۋ مەرزىمى قانداي؟ قانشا ادامدى جۇمىسپەن قامتيدى؟ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىن ۇدە­مەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ جونىندەگى 2010-2014 جىل­دارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باع­دار­لاما شەڭبەرىندە وبلىستا ينۆەس­تي­تسيا­لىق پورتفەل قالىپتاستى­رىل­عان, وعان جالپى سوماسى 493,3 ملرد. تەڭگە قۇرايتىن 29 ينۆەستيتسيالىق جوبا كىردى, ونىڭ ىشىندە 8 جوبا رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلدى جانە 21 جوبا وڭىرلىك كارتاعا كىردى. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 10600 جۇ­مىس ورىندارى قۇرىلادى. – وتكەن جىلى شىعىس قازاق­ستان وبلىسىندا قانداي جاڭا جو­بالار جۇزەگە استى؟ ولاردىڭ كەي­بىرەۋىنىڭ ەلىمىز بەن وبلىس ەكو­نومي­كاسىنداعى ماڭىزىنا توقتالساق. – 2010 جىلى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ 12 جوباسى ىسكە اسى­رىلدى. ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى جار­تىجىلدىقتا سەمەي قالاسىنان قۋات­­تىق جانە باقىلاۋ كابەلدەرىنىڭ ءون­دىرىسىن قۇرۋ تۋرالى قۇنى 753 ملن. تەڭگەنىڭ ينۆەستيتسيا قارجى­سىن قامتيتىن ءبىر جوبا 2010 جىل­عى 28 ماۋسىمدا مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن تەلە­كوپىردە ىسكە قوسىلدى. سونداي-اق ەكىنشى جارتىجىل­دىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جال­پى سوماسى 138,1 ملرد. تەڭگە قۇ­رايتىن 11 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى. سونىڭ ىشىندە “جا­ڭا مەتاللۋرگيا” جوباسى اتالاتىن وسكەمەن مەتاللۋرگيالىق كەشەنى­نىڭ مىس بالقىتۋ جانە ەلەكتروليز زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. جوباعا تاپسىرىس بەرۋشى وبلىسىمىزداعى جۇيە قۇرۋشى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى «كازتسينك» جشس. جوباعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 113 179 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. ول كاسىپورىنداعى تازا مىس ءوندىرىسىن جولعا قويىپ, ونىڭ قۋاتتىلىعىن جىلىنا 70 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءونىم تۇگەلگە جۋىق ەكس­پورتقا باعىتتالادى. مەملەكەتتىڭ رەسۋرس ۇنەمدەۋ جونىندەگى العا ۇستاعان ساياساتىنىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن­دى­عى, وندىرىسكە جاڭا تەحنولوگيانى ەن­گىزگەندىگى, تازا مەتالل وندىرۋگە نەگىزدەلگەندىگى جۇزەگە اسقان جوبا­نىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن كورسە­تەدى. سونداي-اق وسى جوبانى ىسكە اسى­رۋ ناتيجەسىندە كۇكىرت ديوكسي­دىنىڭ شىعارىندىسى جىلىنا 13 مىڭ تونناعا دەيىن ازايتىلادى. ياعني ول ەكولوگيالىق جاعىنان دا العا باسۋ بولىپ تابىلادى. ال «وسكەمەن تيتان-ماگني كوم­بيناتى» اق تاپسىرىسى نەگىزىندە سالىنعان «تيتان قۇيمامەتالدارى مەن قورىتپالارى زاۋىتى» قۇرىلى­سىنا 12 300 ملن. تەڭگە ينۆەستيتسيا جۇمسالدى. جوبا قازاقستانعا شيكى­زات وندىرۋدەن باستاپ تيتاننان داي­ىن ءونىم شىعارۋعا دەيىن تولىق كى­رىككەن تەحنولوگيالىق تسيكل قۇرۋدى اياقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تيتان مەن تيتان ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ وسكەن جاعدايىندا 2010 جىلدان باس­تاپ «وسكەمەن تمك» رىنوكقا تيتان قۇيمامەتالدارى مەن قورىت­پالارىن, سوقپالار, تاباقتار, جاي­مالار, قۇبىرلار جەتكىزەتىن بولادى, قاجەت جاعدايدا تيتاندى ەكسپورتقا شىعارا الادى. جاڭا ءوندىرىستىڭ قۋات­تىلىعى جىلىنا 11 000 توننا تيتان قۇيمامەتالدارى مەن قورىت­پالارىن وندىرۋگە جەتەدى. بۇل جى­لىنا 19 800 ملن. تەڭگەنىڭ ونىمدەرى الىنادى دەگەن ءسوز. ولاردىڭ بار­لىعى ەكسپورتقا باعىتتالادى. وبلىستا جۇزەگە اسقان يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق باعىتتاعى تاعى ءبىر جوبانىڭ نەگىزىندە «كاز­تسينكماش» كاسىپورنى تەحنيكالىق تۇرعىدان قايتا جاراقتاندىرىلدى. وسى ىسكە 5 972 ملن. تەڭگە ينۆەس­تي­تسيالىق قارجى جۇمسالدى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە جاڭا باعدارلامالىق ونىمدەر وندىرىلەتىن بولدى. كاسىپورىندا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ءبولىمى قۇرىلىپ, ول ءوندىرىستى تەحنيكالىق تۇرعىدان دايار­لاۋمەن اينالىسا باستادى. ستا­نوكتار وپەراتورلارى سەكىلدى جاڭا جۇمىس توپتارى پايدا بولدى. قا­جەتتى بولشەكتى ءبىر ستانوكتا ەگەۋ, بۇرعىلاۋ, جونۋ جانە ىسپالاۋ وپەرا­تسيالارى بىرىكتىرىلە وتىرىپ, تەحنولو­گيالىق وپەراتسيالار مەن وڭدەۋ سانى قىسقارتىلدى. وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ ساپاسىن جانە ەڭبەك ءونىم­دىلىگىن ارت­تىرۋعا, سونداي-اق زياندى وندىرىستىك فاكتورلاردى ازايتىپ, جۇ­مىس­شىلار­دىڭ ەڭبەك جاعدايىن جاق­سار­تۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەتىن جاڭا تەح­نولوگيالاردى يگەرۋ قولعا الىندى. ەلەكترقوز­عالت­قىشتاردى جيىلىكپەن رەت­تەۋشى جاب­دىقتار ساتىپ الۋ ەسە­بىنەن ەلەكتر قۋاتىن تۇتىنۋ كورسەتكىشى تومەندەپ, ونى ۇنەمدەۋ ءىسى جۇزەگە استى. سونداي-اق «يادرولىق تەحنولوگيا­لار پاركى» اق-تا «رادياتسيالىق تىگىل­گەن پوليەتيلەن جانە جىلۋ ساقتايتىن جەڭدەر مەن لەنتالار ءوندىرىسىن قۇرۋ» (“Kazfoam” جشس. ينۆەستيتسيا كولەمى 1 998 ملن. تەڭگە) جوباسىنىڭ ىسكە اسى­رىلۋى قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سەكتو­رىن, قۇرىلىس كاسىپورىندارىن جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق­تارىنىڭ زاماناۋي وقشاۋلاۋ ماتەريال­دارىنا دەگەن سۇرانىستارىن قامتاما­سىز ەتۋگە, ارتىلعانىن باسقا ەلدەرگە ەكسپورتقا شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال وسكەمەن پوليەتيلەن قۇبىرلارى زاۋى­تىنىڭ اشىلۋى ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىن اتالعان ونىمدەرمەن قامتۋدى كوزدەيدى. سەبەبى ونىڭ ءونىمنىڭ 90 پايىزىن ەلىمىزدىڭ ىشكى رىنوگىنا, تەك 10 پايىزىن عانا سىرتقى رىنوكتارعا باعىتتاۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل زاۋىت ازاماتتىق جانە ونەركاسىپتىك نىسان­داردى ديامەترى 25 مم.-دەن 250 مم. دەيىن, قىسىمى 16 اتموسفەراعا دەيىن ءتوزىمدى پوليەتيلەن قۇبىرلارىمەن قام­تاماسىز ەتەتىن بولادى. سەمەي, وسكەمەن قالالارىنان كوك­ونىس ساقتاۋ قويمالارىنىڭ سالىنۋى­نىڭ, سەمەيدەن «بەلارۋس-3022دتس.1» تراكتورىن قۇراستىرۋ ءوندىرىسىنىڭ» ىسكە قوسىلۋىنىڭ دا وسى ءوڭىر جانە ەلىمىز ءۇشىن وزىندىك ماڭىزى بار. ولاردى ىسكە اسىرۋ تۇرعىنداردى ماۋسىمارالىق كە­زەڭدە كوكونىس ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, قالا بازار­لا­رىنداعى باعانىڭ تومەندەۋىنە وڭ اسە­رىن تيگىزەدى. تراكتور قۇراستىرۋ ءوندى­رىسى ەلىمىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تەحني­كا­لارىمەن قامتىلۋىن جاقسارتا تۇسەدى. «وسكەمەن ارماتۋرا زاۋىتى» اق-تىڭ وندىرىستىك قۋاتتارىن جاڭعىرتۋ, ءون­دىرىلەتىن ءونىم نومەنكلاتۋراسىن كە­ڭەي­تۋ» جوباسىنىڭ دا ماڭىزى زور. وعان 3 000 ملن. تەڭگە ينۆەستيتسيا جۇمسالدى. اتالعان جوبانى ىسكە اسىرۋ ايا­سىندا جوعارى ساپالى ءونىم ءوندىرىلىپ, مۇناي-گاز ونەركاسىبى سەكتورى ءۇشىن ارماتۋرا جەتكىزىلەتىن بولادى. بۇل ار­ماتۋرا زاۋىتى 30 جىلدان استام ۋاقىت­تان بەرى قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز سالا­سىندا الدىڭعى قاتارداعى ماشينا جاساۋ كاسىپورنى رەتىندە تانىلىپ كەل­گەن بولاتىن. ونىڭ ونىمدەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىسقارى جەرلەردە, رەسەيدە, تمد مەملەكەتتەرىندە, سون­داي-اق الىس شەت ەلدەردە جاقسى تانى­مال. ەندى وسى كاسىپورىننىڭ قايتا جاڭ­عىرتىلۋى ونىڭ جۇمىسىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ, ءىسىن ىلگەرى باستىرا­تىن­دىعى انىق. جالپى, جوعارىدا اتالعان 12 ين­ۆەستيتسيالىق جوبانى پايدالانۋعا ەن­گىزۋ ناتيجەسىندە 2011 جىلى وبلىستا 97,3 ملرد. تەڭگە سوماسىندا قوسىمشا تاۋار ءونىمىن الىپ, 1,5 مىڭ جاڭا جۇ­مىس ورىندارىن قۇرۋ مۇمكىندىگى تۋا­دى. مەملەكەت بيۋدجەتىنە تۇسەتىن سالىق تولەمدەرىنىڭ بولجامدى كولەمى 7 ملرد. تەڭگەگە ارتادى. – يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا بيىل­عى جىلى قانداي مىندەتتەر العا قويىلىپ وتىر؟ – 2011 جىلدا جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالار اراسىندا 1 جوبانىڭ – وسكە­مەن قالاسىنداعى «شىعىس-ءسۇت» جشس-ىندە قۇنى 1403 ملن. تەڭگە تۇراتىن ۋل­ترا­پاستەرلەنگەن ءسۇت ءوندىرىسىن ۇيىم­داستىرۋ جوباسىنىڭ پايدالانۋعا بەرى­لۋ مەرزىمى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنا بەلگىلەنىپ وتىر. قالعان جوبالار ەكىنشى جارتىجىل­دىقتا ىسكە قوسىلادى. ولاردىڭ ارا­سىندا جارما اۋدانىنىڭ شار قالا­سىنان «قۇرعاق تاسىلمەن» جىلىنا 1 ملن. توننا تسەمەنت وندىرەتىن زاۋىت سا­لىنادى. قۇنى – 19500 ملن.تەڭگە تۇراتىن بۇل زاۋىتتى “كازاحتسەمەنت” جشس ىسكە قوسادى. بيىلعى جىلى وسكەمەندەگى «شى­عىس­ماشزاۋىت» اق-تا بولات ۆاگوندارى ءوندىرىسى قۇرىلسا (جوبانىڭ قۇنى – 6391 ملن.تەڭگە), «كازتسينك» جشس-ىندە كەن بايىتۋ فابريكاسىندا قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى (ريددەر قالاسى, جوبانىڭ قۇنى – 5081 ملن.تەڭگە). تيشين كەنىشىنىڭ كەن كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن ونىڭ ءتو­مەنگى قاباتتا­رىن يگەرۋ جوباسى ىسكە قوسىلادى (ريددەر قالاسى, جو­با­نىڭ قۇنى – 350 ملن. تەڭگە). مى­رىش ءوندىرىسى قايتا قۇرىلادى (ريددەر قالاسى, جوبانىڭ قۇنى 1294 ملن. تەڭگە). ال ەندى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ جوبالارىنا كەلەتىن بول­ساق, سەمەي قالاسىندا «درك» جشس بازاسىندا قۇنى 540 ملن. تەڭگە تۇ­را­تىن, قۋاتى جىلىنا 32190 توننا ۇن تارتۋعا جەتەتىن ديىرمەن كەشەنى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلەدى. شە­مونايحا اۋدانىندا قۇنى 376,8 ملن.تەڭگە تۇراتىن, قۋاتى جىلىنا 30 مىڭ توننا مايلى جانە بۇرشاق داقىلدارىن ءوندىرۋ, قايتا وڭدەۋ ىسىمەن جانە وسىمدىك مايى, ۇن-جارما جانە قوسپا-جەم وندىرىسىمەن اينا­لى­ساتىن كاسىپورىن قۇرىلادى. مۇنى «تريۋمف اگرو» اكك جۇزەگە اسىرادى. سونداي-اق «سەمەي تەرى-بىل­عارى كومبيناتى» سەمەي قالا­سىن­دا مال تەرىسىن تەرەڭدەتىپ وڭدەي­تىن جانە باسەكەگە قابىلەتتى تەرى ونىمدەرىن, تون-بىلعارى ونىمدەرى مەن ولاردان اياق كيىمدەر تىگىپ شىعاراتىن اۋماق­تىق ورتالىق قۇرادى. جوبانىڭ جال­پى قۇنى – 9 275,9 ملن. تەڭگە. 1-ءشى كەزەڭىندە بىلعارى ءوندىرىسىن قايتا قۇرۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇمىس­تارى بيىل جۇزەگە اسادى. جالپى, بيىلعى جىلى وبلىستا 10 ۇلكەن جوبا ىسكە قوسىلادى. – وبلىستا تاياۋداعى جىلدار­دىڭ ىشىندە جوعارىدا ايتىلعان­داردان باسقا تاعى دا قانداي ما­ڭىزد­ى جوبالار جۇزەگە اسپاق؟ سو­نىڭ ىشىندە ءتۇستى مەتاللۋرگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ماشينا جا­ساۋ, اۆتوكولىك ونەركاسىبى سالا­لا­رىن دامىتۋدىڭ قانداي ءمۇم­كىن­دىكتەرى بار؟ – تاياۋ بولاشاقتا, ياعني 2015 جىلعا دەيىن ەلىمىزدىڭ يندۋستريا­لاندىرۋ كارتاسى اياسىندا تاعى دا 7 ۇلكەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. ولاردىڭ جالپى قۇنى 310,1 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. ولار­دىڭ ىشىندە نەعۇرلىم ىرىلەرىنە كەلەتىن بولساق, «قازاقمىس» كورپورا­تسياسى» جشس اقتوعاي كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىن وسى كە­زەڭ ىشىندە اياقتاماق. ال وسكە­مەن­دەگى «ازيا-اۆتو» اق تولىق تسيكل­دەگى اۆتوموبيل زاۋىتىنىڭ قۇرى­لى­سىن ىسكە قوسسا, «رومات» فارما­تسەۆتيكالىق كومپانياسى» جشس مەديتسينالىق ءدارى-دارمەك زاۋىتى­نىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ, قايتا جاراقتاندىرادى. «بۇعاز» جشس الا­كول كولىنىڭ جاعاسىنان كۋرورت-ساناتوري مەيمانحانالار كەشەنىن ىسكە قوسادى. «وسكەمەن قۇس فاب­ريكاسى» اق قازىرگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان قۇس فابريكاسىنىڭ قۋاتىن كەڭەيتىپ, ونى جىلىنا 20 توننا ەت وندىرۋگە دەيىن جەتكىزەدى. مۇنىڭ سىرتىندا «كىزىل گولد» كومپانياسى 2013 جىلعا دەيىن جو­با­لىق قۇنى 125,8 ملرد. تەڭگە تۇ­را­تىن باقىرشىق تاۋ-كەن كاسىپورنى­نىڭ قۇرىلىسىن جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاۋدا. قازىرگى تاڭدا بۇل جوبا جايىندا سالالىق قورىتىندى الىنعان, جوبانى رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزۋ تۋرالى قاۋلى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ۇكىمەتىندە جاتىر. بۇل جوبا بويىنشا جىلىنا 11,5 توننا التىن ءوندىرۋ كوزدەلەدى. سونىمەن قاتار «شىعىس قازاقستان وبلىسىن­دا جاڭا تەحنولوگيالار قولدانۋ ار­قىلى سۋعات التىن كەن ورنىن يگەرۋ («سەكيسوۆكا گبپ» ەجشس) ماسە­لەسى قاراستىرىلۋدا. بۇل جوبانىڭ قۇنى 1.5 ملن. اقش دوللارىن قۇرايدى. قازىرگى كۇنى وبلىستا ءبىزدىڭ ين­دۋس­تريالىق دامۋىمىزعا تىڭ سەرپىن بەرە الاتىن جاڭا جوبالاردى قاراستىرۋ جانە ولاردى ازىرلەۋ ءجو­نىندە جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ۋاقىت وتكەن سايىن ءبىز الداعى ۋاقىتتا جۇزەگە اسىرا الارلىقتاي تىڭ ىستەر باس كوتەرۋدە. سوندىقتان ءبىز يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنە يندۋستريالاندىرۋ كار­تا­سىنا شىعىس قازاقستان وبلى­سى­نان 8 ينۆەستيتسيالىق جوبا ەنگىزۋ جونىندە ۇسىنىستار جولدادىق. ولار وڭ شەشىمىن تاپقان جاعداي­دا وبلىس­تاعى يندۋستريالاندىرۋ ءىسىنىڭ اۋقى­مى الدەقايدا كەڭي تۇسەتىن بولادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.  اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي.