27 مامىر، 2011

قارلاگ قاسىرەتى ۇمىتىلمايدى

693 رەت كورسەتىلدى
كەزىندە  قاراعاندى لاگەرلەرىنىڭ ورتالىعى بولعان  دولينكا كەنتىندە  «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەستە ساقتاۋ» مۇراجايى جۇمىس ىستەي باستادى. ونىڭ باستاپقى قادامىن  تانىستىرۋ  ءۇشىن  ديرەكتورى جازيرا كۇلباەۆانى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – الدىمەن بۇل مۇرا­جاي­­دىڭ قانداي ماقساتتا قۇ­رىل­عا­نىن ايتىپ وتسەڭىز. – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىن ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان قاي­تا­دان وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، كەشەگى قىزىل ساياسات كەزىندەگى اقتاڭ­داق­تاردىڭ بەتىن اشىپ، مۇراجاي ەكس­پوزيتسياسى ارقىلى  شىن­دىق­تى   كور­سەتۋ  باستى ماقسات.  جال­پى ال­عاندا قارلاگتىڭ پايدا بولۋى، بىرنەشە جىلعى جىل­نا­ماسى ءالى ءتۇ­بەگەيلى زەرتتەلە قوي­ماعان، كوپ سىرى تولىق اشىل­ما­عان تاقىرىپ. تاريح عىلىم­دا­رى­نىڭ دوكتورى، مارقۇم دۇيسەتاي شايمۇقانوۆ اعا­مىز عانا ءبىرىنشى رەت وعان جول سالدى. قازىر جەرگىلىكتى عالىمدار­مەن بىرلەسىپ لاگەر تاريحىنا ار­نالعان ۇلكەن مونوگرافيا جازى­لىپ جاتىر. ول تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى مەرەكەسى الدىندا وقىر­ماندار قولىنا تيمەك. – تاريحتىڭ ءجونى ءبىر باسقا دا، ونى ەكسپوزيتسيادا كورسەتۋ،  كەلۋشىلەرگە جەتكىزە ءبىلۋ ءبىر باسقا. وسىنىڭ شەشىمىن قالاي تاپتىڭىزدار؟ – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­بان­دارىن ەستە ساقتاۋ مۇراجايى  ەل­باسىنىڭ تاپسىرماسىمەن بۇ­دان ەكى جىل بۇرىن   قارلاگ با­سقار­ماسى اۋرۋحاناسىنىڭ  عيما­را­تىن­دا اشىلعان ەدى. مۇنىڭ ال­دىندا   «مادەني مۇرا» باعدار­لا­ماسى ايا­سىندا  باس اكىمشىلىك عيمارا­تىن­دا جاڭعىرتۋ جۇمىس­تارى  اياقتالعان سوڭ   سوعان  كو­شى­رىلدى. ەكى قاباتتى ەسكى عيما­رات 1933-35 جىلدارى تۇتقىن­دار­دىڭ كۇشىمەن سالىنعان بو­لا­تىن. مۇراجايدىڭ اۋماعى 3326 شارشى مەتردى قۇرايدى، 13 ەكس­پوزيتسيالىق زالدان تۇرادى. وندا قارلاگتىڭ قۇرىلۋىنان  باس­­تاپ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قا­زىرگى  تاريحىنا دەيىن  تۇتاس قام­تىلعان.   مۇراجايدىڭ كۇر­دە­لى ءجون­دەۋدەن كەيىن قايتا اشى­لۋى ەلىمىز مەرەكەسىنە تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. وسىعان وراي  جۇك­تەلگەن  جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە وتىرىپ وتكەندى ەلەستەتەرى، زەردەلەتەرى جەتكىلىكتى ورىنعا اي­نا­لۋى ءۇشىن  عىلىمي-زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىن تىڭ­عى­لىقتى جۇرگىزۋ­گە  زور كوڭىل ءبولىندى. 60-80 جىلدار ارالىعىندا قارلاگقا قاتىستى كوپ قۇجاتتار­دى ماسكەۋ مەن لەنينگرادتان، رەسەيدىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن كەلگەن زەرتتەۋشىلەرى الىپ كەتۋى قي­ىندىق تۋدىرعانىن جاسىرا ال­مايمىز.  ءوز مۇمكىندىگىمىزگە ءسۇي­ە­نىپ  الماتى، استانا، قارا­عان­دى، جەزقازعان، بال­قاش مۇراعات­تارىنداعى كەرەكتى قۇجاتتاردى تاۋىپ جيناقتاعان سوڭ   ماسكەۋ، سانكت-پەتەربۋرگ، ومبى مۇرا­جايلدارىندا ساقتالعان  ءداي­ەك­تەرمەن تولىقتىردىق.   سونىڭ ءناتي­جە­سىندە، 10 مىڭنان استام جادىگەر جينالدى. – ەكسپوزيتسيا جاساۋدا قانداي جاڭاشىلدىق يدەيالار، تىڭ شەشىمدەر قولدانىلدى؟ مۇراجاي جۇيەسىنىڭ جەتىلدىرىلۋى   قالاي؟ – ەكسپوزيتسيانى  دايىنداۋ كەزىندە قازىرگى زاماننىڭ وزىق ءۇل­گى­لەرى  كەڭىنەن ەنگىزىلدى. وعان عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتىستىكتەرى پاي­دا­لانىل­دى، ءاربىر زال مۋلتي­مە­ديا­لىق اني­ماتسيالىق قۇرىلىمدارمەن، ينس­تا­­لليا­تسيالىق كورنەكى  قۇرال­دار­مەن جابدىقتالدى.  مۇنداعى ءاربىر ءجادى­گەر، قۇجات-قاعاز «ءسوي­لەپ» تۇر دەۋگە بولادى. ماسەلەن، قارلاگتىڭ قۇرى­لۋى زالىن الايىق، ول 1928 جىلدان باستالادى. ال «ايەلدەر مەن بالالار» زالىندا ايەلدەردىڭ ايعايى، با­لالاردىڭ جىلاۋى، ءبارى سول كۇيىندە ەستىلەدى. مۇراجايدىڭ ءار زالى   وزىنە ءتان بەينە، فوتوسۋرەتتەرمەن اسپەت­تەلگەن.  كەلۋشىلەر  سول كەز زوبا­لاڭىن  ءوز كوزدەرىمەن كورىپ، جان ءتۇر­شىگەرلىك وقيعالاردى  جان-تانىمەن سەزىنە الاتىنى ءسوزسىز. جالپى، ەكسپوزيتسيانى كورمەمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. ول ون، جيىرما جىلعا جاسالىنادى. كورمە ءبىر اپتاعا، ءبىر ايعا، ءارى كەتسە التى ايعا دەيىن بەلگىلى ءبىر تاقىرىپقا ورايلاستىرىلۋى مۇمكىن.  ەكسپوزي­تسيا­­­نىڭ كوركەمدەۋ تۇجىرىمداماسىن الماتىنىڭ «الماتىكوركەم» جشس سۋرەتشىلەرى جاسادى. ونى دايىن­داۋدى   العاش بولىپ ەلىمىزگە تانى­مال شەبەر، ديزاينەر مامان، مارقۇم ناعاشىبەك مىرزاحان ۇلى قولعا الىپ ەدى.  قازىر بۇل ءىستى ۇلى مۇحام­بەت جالعاستىرىپ وتىر. رەسپۋب­لي­كا­لىق دەڭگەيدەگى  مۇراجاي وبلىس اكىمدىگىنىڭ، مادەنيەت باسقار­ما­سى­نىڭ قولداۋىمەن جۇمىس ىستەيدى. مۇ­راعاتتىق قۇجاتتاردى الۋعا «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامى كوپ كومەك كورسەتتى. – الاش ارىستارىنىڭ ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسى ءبىر بولەك.  مۇ­راجاي ەكسپوزيتسياسىندا ولار تۋ­رالى قانداي ماعلۇماتتار بار؟ – وتكەن عاسىردىڭ  20-شى جىل­دارى­نان باستالعان قۋعىن-سۇرگىن ۇلت زيالىلارىنىڭ باسىنا  تۇسكەن ۇلكەن  ناۋبەت بولدى. كوبى  ۇلت بولاشاعى ءۇشىن جانىن قيدى. ولاردىڭ ەڭبەك­تەرى مەن ەسىمدەرى ۇمىتىلماق ەمەس. ۇلكەن زالداعى  كوز اۋدارارلىق  ەكس­پوزيتسيا الاش ارىستارىنا ارنالعان. – قارلاگ تاريحى  جەتپىس جىل بيلىك قۇرعان كەڭەستىك  بيلىكتىڭ  زور­لىقشىل ساياساتىنىڭ قاسىرەتتى كۋاسى. ونى تولىق العا تارتا ال­دىڭىزدار ما؟ – قارلاگتى  1931 جىلى قۇرى­لۋىمەن جانە 1953 جىلى ستالين قايتىس بولعاننان كەيىن جابىلۋىمەن عانا شەكتەپ قاراستىرۋعا بولمايدى.  قازاق دالاسى نەگە ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن پوليگونىنا اينالدى؟ باسقا حالىقتارعا قاراعاندا  قازاقتار  نەگە الابوتەن قىرعىنعا ۇشىرادى؟ وسى­نىڭ جاۋابىن  ىزدەۋگە ۇمتىلىس جا­سالدى.  قارلاگ تاريحى گۋلاگ تا­ريحىنىڭ ءبىر تاراۋى ىسپەتتەس.   1918 جىلى 5 تامىزدا پەنزا ۋەزىنىڭ كۋچينسك گۋبەرنياسىندا كۋلاكتار كوتە­رىلىسى بۇرق ەتكەندە ۆ.لەنين پەنزاعا جەدەلحات  جولداپ كۋلاكتارعا، پوپ­تارعا، اق گۆاردياشىلارعا، باسقا دا ب ۇلىكشىلەرگە قارسى اياۋسىز تەررور ۇيىمداستىرىپ، تۇتقىنداردى ءبىر جەرگە جيناپ ۇستايتىن لاگەر اشۋ كەرەكتىگى  جونىندە بۇيرىق بەرەدى. مەم­لەكەت ىشىندەگى جەكە يمپەرياعا اينالعان  53 لاگەردەن تۇراتىن كە­ڭەستىك گۋلاگ جۇيەسىنىڭ قۇرىلۋى وسىلاي باستالعان بولاتىن. 20-30 جىلدار ارالىعىندا مۇن­داي لاگەرلەر كولىمادا، ماگاداندا، ۆوركۋتادا، سىبىردە، ۋرالدا جانە قازاقستاندا اشىلدى. كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ، يندۋستريليزاتسيالاۋ، مال-م ۇلىكتى تاركىلەۋ، اش­تىقتىڭ بەلەڭ الۋى ادام ايتقىسىز ۇركىنشىلىك زامانىنا  اكەلىپ سوق­تىردى. ۇكىمەتتىڭ ساياساتىنا نارازى حالىق قارۋلى كوتەرىلىستەر جاسادى. وگپۋ-دىڭ دەرەگى بويىنشا 1929 جىلى قازاقستاندا جالپى سانى 350 ادامنان تۇراتىن 31 كوتەرىلىسشىلەر جاساقتارى بولعان.   1931 جىلى  ون­دا­عى ادام سانى 3192-گە  جەتكەن. بۇل باس  كوتەرۋلەر قىرىپ-جويۋ­مەن باسى­لىپ، ءتىرى قالعاندار جەدەل قۇرىلعان لاگەرلەرگە توعىتىلدى.  مىنەكي، بۇلار كەلە-كەلە سايىن دالا­عا جايىل­عان سىم تورعا ۇلاستى. – قارلاگ باسقارماسىنىڭ باس اكىمشىلىك عيماراتى ورنالاسقان دولينكا كەنتىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى قو­ڭىرتوبە ەدى عوي. ول  قازاقتار­دىڭ بايىرعى اتاقونىسى بولعان-تىن. وسى اتاۋ قالپىنا كەلتىرىلە مە؟ – 1906-07 جىلدارى مۇندا ىشكى رەسەيدەن  كوشىپ كەلۋشىلەر قونىس­تانا باستادى. 1909 جىلى   وعان كەنت اكىمشىلىك بىرلىگى بەرىلدى. دولينكا كەنتىنە ورنالاسقان قارلاگ باس­قار­ما­سىن (قاراعاندى جەكە ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرى) قۇرۋ تۋرالى 1931 جىل­عى قاۋلى شىققانعا دەيىن بۇل ءوڭىردى 4 مىڭ ءتۇتىن، ياعني بالا-شاعاسىمەن قوسا ەسەپتەگەندە 80 مىڭ قازاق قو­نىستانىپ وتىرعان. وعان قوسا 1200-دەي ورىس، ۋكراين، نەمىس ۇلتىنىڭ ازاماتتارى ءومىر ءسۇرىپ جاتتى. نكۆد اسكەرىنىڭ كۇشىمەن ولاردىڭ ءبارىن ۇدەرە كوشىردى.  بۇل زومبىلىق، اسىرە­سە،  قازاقتارعا اسا اۋىر ءتيدى. جەرگىلىكتى حالىقتى اتاقونىستان ايىرعانى ازداي، باي دەپ، كۋلاك دەپ ولاردىڭ الدارىنداعى اق ادال مالدارىن جاپپاي تاركىلەۋگە كىرىستى. تارتىپ الىن­عان مال قارلاگ جانىنان اشىلعان «گيگانت» كەڭشارىنىڭ «ۆوستوكمياسو» شارۋاشىلىعىنا تاپسىرىلدى. بو­سا­عان جەرلەرگە جازالاۋ لاگەرلەرىن ورنالاستىردى. سوتتالعاندار كۇن-ءتۇن دەمەي جۇمىس ىستەپ، شويىنجول سالدى، باراكتار، مال قورالارىن، كازارمالار، قىزىل كومانديرلەرگە ارناپ ۇيلەر تۇرعىزدى. قۇرىلىس ءۇشىن بۇرىنعى ءۇي-جايلاردى، ءتىپتى قازاق بەيىتتەرىن بۇزىپ كىرپىشتەرىن پايدالاندى. ماسەلەن، جاڭاارقا اۋداندىق  پارتيا  كوميتەتىنىڭ حات­شىسى ج.سۇلەيمەنوۆتىڭ قارا­عان­دى وبكومىنا جازعان  حاتىندا بى­لاي دەلىنەدى: «اۋدان اۋماعىنداعى ورتاۋ، العاباس، جايداق شاتقال­دارىندا قارلاگ بولىمشەلەرىن اشۋ كەزىندە لاگەر جۇمىسشىلارىنىڭ قازاقتىڭ اتاقتى ادامدارىنىڭ بەيىتتەرىن قيراتۋ فاكتىلەرى از ەمەس. سونىڭ ءبىرى  جيدەباي باتىردىڭ ۇلى سىزدىقتىڭ مولاسى بۇزىلعان، تاعى ونشاقتى مولانىڭ بىت-شى­تىن شىعارىپ، اتقوراعا اينال­دىرىپ جىبەرگەن».    كارلاگ باسقارماسىنىڭ اكىم­شىلىك ورتالىعى دولينكا كەنتىندە ورنالاسقانىمەن، وعان قاراستى لاگەرلەر ۇزىندىعى مەن كولدەنەڭى 500 شاقىرىمدى الىپ جاتقان ور­تالىق قازاقستاننىڭ اۋماعىن تۇتاس قامتىدى. بۇل قازىرگى فرانتسيا مەملەكەتىنىڭ اۋماعىنان ۇلكەن. مۇنىن سىرتىندا  اقمولا جانە  بالقاش بولىمشەلەرى جۇمىس ىستەدى. قارلاگ قۇرۋداعى باستى ءبىر  ماقسات ورتالىق قازاقستان اۋماعىندا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ونەركاسىپ وندىرىستەرى – قاراعاندى كومىر باسسەينى، جەزقازعان، بالقاش مىس بالقىتۋ كومبيناتتارى ءۇشىن ازىق-ت ۇلىكتىك بەلدەۋدى قالىپ­تاس­تىرۋ بولاتىن. سونداي-اق، وسى ءوندىرىس وشاقتارى ءۇشىن سوتتالعان­داردىڭ تەگىن جۇمىس كۇشىن پايدالانۋ  ءبىرىنشى كەزەكتە تۇردى. قۇل كۇشى ءستاليننىڭ «باقىتتى سوتسياليزم» قۇرۋ جوسپارىن جۇزەگە اسى­رۋ ءۇشىن وتە قاجەت بولدى. جالپى، قازاق جەرىندە قارلاگ باسقار­ماسى­نىڭ باعىنىشتىلىعىندا 26 ءبو­لىمشە، 192 لاگەر بولعان. ءار ءبو­لىمشەنىڭ وزىندىك شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى، باقشا ۋچاسكەلەرى، مال فەرمالارى، ەگىستىك القاپتارى جۇمىس ىستەگەن. باسقاسىن بىلاي قويعاندا تەك مال فەرمالارىنىڭ ءوزىنىڭ سانى 106-عا جەتكەن. رەسەيدەن اكەلگەن مال جوق، مۇنىڭ ءبارى قازاق حالقىنان تارتىپ الىنعان اق­تىلى مالى ەكەنى ايتپاسا دا ءتۇ­سىنىكتى. قارلاگ رەسپۋبليكا باس­شىلىعىنا باعىنبادى، تەك تىكەلەي ماسكەۋگە، گۋلاگ-قا عانا تاۋەل­دى بولدى. ونىڭ ءوز ىشكى اسكەرلەرى، تەلەگراف-پوشتا بايلانىسى، دەربەس شارۋاشىلىق جۇيەسى بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، مەملەكەت ىشىندەگى مەملەكەت ەدى. قارلاگ جۇمىس ىستەپ تۇرعان ۋاقىتتا ونىڭ  ءبول­ىمشە­لەرىندە 1 ميلليوننان استام تۇت­قىن­دار ازاپ شەكتى. مۇنىڭ ءبارىن بۇگىنگى ۇرپاق  ءبىلۋى كەرەك. مىنە، سوندىقتان دا، دولينكاعا بايىرعى قوڭىرتوبە اتاۋى قايتا­رى­لىپ بەرىلۋى جەرگىلىكتى جۇرت تىلەگىنىڭ ءبىرى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن، ايقىن  نەسىپباي. قاراعاندى.
سوڭعى جاڭالىقتار

تاريحي فينال

سپورت • كەشە

كەزەكتى بەلەس

پىكىر • كەشە

اسكەري توپوگراف

قوعام • كەشە

كەدەرگى فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ءبىزدىڭ ليۋي-كو

ونەر • كەشە

رۋح

سپورت • كەشە

تاۋ شاڭعىسىن قالايتىندار كوپ

قىسقى سپورت • كەشە

فينالدا جولى بولمادى

تەننيس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار