بۇل اۋىلعا جۇمىسسىزدىق جات

قاراعاندى وبلىسى جاعىنا بار­عانىمىزدا بۇرىنعى اعادىر اۋدانىنىڭ ازاماتى شاعىن اۋداندار ىرىلەنگەندە ون ءبىر مىڭ حالقى بار اعادىردى ءتورت مىڭ حالقى بار شەت اۋدانىنا قوسىپ جىبەرگەنى دۇرىس بولمادى دەدى. ال, سايرام اۋدانىنا قاراس­تى قارابۇلاق اۋىلىندا سوڭعى ستاتيستيكالىق مالىمەت بويىنشا 38 مىڭ 640 ادام تۇرادى. بۇل ار­نايى ەسەپ. ءبىراز جىل بۇرىنعى. اۋىل اكىمى ءالىمجان نيشان­قۇلوۆ جاقىندا وتكەن سايلاۋدا ۋچاسكەلەرگە بولگەندە جۇرگىزگەن ەسەپتە حالىق سانى 41 مىڭنان اسقانىن ايتادى. وسىندايدا وي­لاي­سىز عوي. وسى الاقانداي جەرگە سىيىپ جاتقان ۇلكەن اۋىلدى تۋراپ-تۋراپ بىرنەشە اۋدان جا­ساۋعا بولادى عوي دەپ. – بۇل اۋىلدا ءبىر دە ءبىر ادام الدىما جۇمىس سۇراپ كەلگەن ەمەس, – دەيدى اۋىل اكىمى ءالىم­جان رايىمقۇل ۇلى. قاي اۋدان, اۋىلدارعا بار­ساڭىز “ەكى قولعا ءبىر كۇرەك” تاپپاي جۇرگەن ازاماتتاردى كورىپ قالعان ءسىز تاڭقالارسىز, ال بىزگە تاڭ ەمەس. تۇك تە. راسىندا, بۇل اۋىلدا ۇيىندە “الما ءپىس, اۋزىما ءتۇس” دەپ قاراپ وتىرعان ەشكىم جوق. نەگىزىنەن ەڭبەكقور وزبەك حالقى تۇراتىن بۇل اۋىلعا وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن دە كەلىپ, ماقالا جازعان­بىز. اۋىلدان كۇنىنە 40 توننا ەت دايىندالىپ, الماتى, استانا, قاراعاندى, قىزىلوردا باعىتتا­رى­نا جونەلتىلەدى. ۇلان-عايىر جەر­دە وتىر-اۋ دەپ ويلارسىز. ولاي ەمەس. باسقا اۋداندارمەن سا­لىستىرعاندا الاقانداي-اق جەر­دە ورنالاسقان. اۋىلدا 54832 باس ءىرى قارا بار. بورداقىلاۋعا قويىل­عان. ال, ساۋىن سيىرى – 8475, جىلقىسى – 12500, قوي-ەشكىسى 61800 مىڭ. وسىنشاما مالدىڭ دەنى جايىلىم دەگەندى كورمەيدى. نەگە؟ جايىلىمدىق جەر جوق. بار جەر قورى 1134 گەكتار بولسا, سونىڭ 2724 گەكتارىندا اۋىل وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعىنا ار­نالعان 7 مىڭ گەكتارداي عانا جەرى بار اۋىلدىڭ ەڭ ۇلكەن پروب­لەماسى – جەر. اۋىلدىڭ وڭايلىقپەن سۋ بار­مايتىنداي جوعارى جاعىنا جو­لىڭىز تۇسسە مالاق ءيىسى مۇر­نىڭىز­دى جارادى. كافەگە كىر­سەڭىز دە, دۇكەنگە كىرسەڭىز دە. سەبەبى, بارلىق ۇيدە دەرلىك مال بوردا­قىلانادى. الدى – 20, سوڭى 1 مىڭ بۇقا, وگىزگە دەيىن. جايى­لىم جوق بولسا تاس جالاپ سەمىرە مە دەپ ويلارسىز. بالاۋسا كوك قۇراعى جوق بولسا دا وسىنشا مالدىڭ ءوز قورەگى بار. كۇنجارا, شروت, ماقتا قاۋاشاعى, ءشيتتى ماقتانىڭ سىعىندىسىنا سىرا زاۋىتىنىڭ سپيرتكە اشىعان بيداي قالدىعىن قوسىڭىز. ءۇش مەزگىل ءداۋ شەلەك قوسپا جەمدى جەپ العان سيىرىڭىز ءشوپ ىزدەمەك تۇگىلى شالا ماس بولىپ شال­جايىپ جاتادى. كۇننەن-كۇنگە جونىنان ماسا تايارداي سەمىرىپ. ءالىمجان بار, اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى باستىعىنىڭ ورىن­باسارى, ءوزىمىزدىڭ شاۆحات قۇر­ماناليەۆ بار اۋىل سىرتىنا شىقتىق. قارابۇلاقتا جەر جەتپەگەن سوڭ اۋىل اكىمى كورشىلەس تۇلكىباس اۋدانىنىڭ شارۋا قو­جا­لىعىنان بوس جاتقان جايى­لىمدىق جەرىنەن 200 گەكتار جەر الىپ, سۋ شىعارىپتى. اۋىلدىڭ قارابۇلاق دەپ اتالۋى جەر اس­تىنان بۇرقىراپ شىعىپ جاتقان بۇلاعى بار. كوشەلەردى كەسىپ اعادى. ىسكەر اۋىل اكىمى ورتا يىنىنەن سۋىن بوگەپ, سۋ سورعى ارقى­لى 4,5 شاقىرىمدىق قىرعا شى­عارعان. وسىلايشا, مال جايى­لى­مىنان باسقاعا جارامايتىن جەردى تاناپ-تاناپقا ءبولىپ تاستاپ, كوكونىس ەگىپ جاتىر. كۇزدىك بيداي وسكەن القاپتا ك-700 تراكتورى جەر جىرتىپ ءجۇر. بەرگى بەتتە قۇجىناعان ادام ىلعال جەرگە پياز, ءسابىز كوشەتىن ءسىڭىرىپ جاتىر. بۇلاق باسىندا ساماۋرىندى بۇرقىراتىپ قايناتىپ, جۇمىس­شى­لارعا ءشاي دەمدەپ وتىرعان شارۋا رىسمات دەحكانباەۆتى ءاڭ­گىمەگە تارتتىق. ونشاقتى وتباسى ءار ۇيدەن بەس-بەستەن ادام شى­عارادى, نەسىبەمىزدى وسىلاي ايى­رىپ جاتىرمىز دەيدى. ءوزى العان 1 گەكتار جەردىڭ جارتىسىنا پياز, جارتىسىنا ءسابىز ەگىپتى. ۇيىندە ازداپ مال بورداقىلايدى. قول­دان كەلەتىنى وسى ديقانشىلىق. وسىدان تۇسكەن پايدامەن وتبا­سى­مىزدى اسىراپ وتىرمىز. جوق دەسەڭ بىرەۋ ءوز سىباعاسىنان كەسىپ بەرە مە, دەيدى ول. مامان­دىعى ەلەكتر-مونتاجشى ءبىرجولا وسى كاسىپكە بەت بۇرعان. اۋىل اكىمىنىڭ ءوز ەسەبى بار. تۇلكىباس اۋدانىمەن وسىرگەن بي­دايىنىڭ 20 پايىزىمەن ەسەپ ايى­رىسسا, كوكونىستەن تۇسكەن پاي­­دا شارۋالاردىڭ وزىندە قالا­دى. بۇلارعا دا وڭاي ەمەس. ەلەكتر قۋاتى قىمبات. جوعارىعا سۋ سورعىمەن سۋ ايداۋ ءبىر ماۋسىمعا 3 ملن. تەڭگەگە تۇسەدى ەكەن. تۇلكىباستىڭ مالدان باسقاعا قىزىعى جوق تۋسىراپ جاتقان جەرىنە قىزىعىپ جاتقان تەك بۇلار ەمەس. اۋىل تۇرعىندارى ۇزىن-ىر­عاسى 1 مىڭ گەكتارداي جەردى جالعا العان. بۇرقىراپ قۇيىلىپ جاتقان بۇلاق سۋىنىڭ قۇلاعىندا تۇر­مىز. ءالىمجان كۇرسىنەدى. ءتۇسىنىپ تۇرمىز. – وسى جەر قارابۇلاقتىڭ مەنشىگى بولسا اناۋ قىرعا ءجۇزىم ەگىپ تاستار ەدىم, جاقسى وسەدى, – دەيدى ول. – تامشىلاتىپ سۋارۋعا دا كوشۋگە بولار ەدى, ءبىر كۇنى قوجايىنى جەرىمدى قايتار دەسە ەسىل ەڭبەك, قىرۋار قارجى جەلگە ۇشادى عوي. ونىسى راس. ءبىز دە ىشىمىزدەن ەسەپتەپ كوردىك. تۇلكىباس اۋدانى­نىڭ شەگىندەگى وسى جەرگە سۋ كەلمەيدى. تەك, جايىلىمدىق قانا. ال, قارابۇلاق سۋ سورعىمەن سۋ شىعارىپ, كوكونىس ەگىپ وتىر. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتىپ. شۇرشىتكە بەرىپ جات­قان جوق, بەرسە ءوز وتانداسى, باۋىرى. وبلىس اكىمدىگى ەكى جاق­تى كەلىستىرە وتىرىپ, جايىلىم­دىق جەردەن وسى اۋىلعا اۋىس­تىر­سا قارابۇلاقتىڭ ەڭبەكقور حالقى الىمساقتان بوس جاتقان جەردى باۋ-باقشاعا اينالدىرىپ جىبەرەر ەدى. جالپى, ويلاناتىن ماسەلە. وبلىس اكىمى اسقار مىر­زاح­مەتوۆ اينالىمنان شىعىپ قالعان 70 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى قالپىنا كەلتىردى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن كو­تەرۋگە بىلەك سىبانىپ كىرىسىپ ءجۇر. جەر جوقتىقتان جايىلىم­دىق جەردى ءوز كۇشتەرىمەن سۋار­مالى جەرگە اينالدىرعان قارابۇ­لاقتىق شارۋالارعا وسى شەتىن ماسەلەنىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە سەپتەسسە بولار ەدى. شارۋالار الاڭدامايتىنداي ۇزاق مەرزىمدى جالعا بەرۋ بولسا دا. الاقانداي جەردە وتىرعان قا­را­بۇلاق اۋىلىنىڭ جارتى قا­زاق­ستاندى ەتپەن قامتاماسىز ەتەتىندەي قاۋقارى بارىن جوعارىدا ايتتىق. وسىنداعى مال بازارىنا كورشى ءۇش-ءتورت اۋداننان ءجۇز­دەپ مال اكەلىنەدى. بىرەۋى قايت­پايدى. ورتا باعاسىن شىعارىپ, تۇتا­سىمەن ساتىپ الاتىن بايپاتشالار بار. تىرسەگىنە سۇيەنىپ ازەر جەتكەن مال ەكى-ءۇش ايدا جۇنتتاي بولىپ سەمىرىپ شىعا كەلەدى. ساۋمالاپ سۇراماساڭ مال باققان شارۋا ىشكى قۇپياسىن اشا بەرمەيدى. ءتىل-كوزدەن قورقادى. باسەكەلەس­تەردىڭ كوبەيەتىن­دىگى­نەن دە قا­ۋىپتەنەتىن بولار. ايتسە دە وسىلاردىكى دۇرىس. ەشكىمگە الا­قان جايمايدى. جۇمىس, كو­مەك سۇراپ اكىمدىك ەسىگىن قاق­پايدى. بارقىراپ اراق ءىشىپ, كوشەدە جۇرمەيدى. قىس بويى مال بور­داقىلاپ, كوكتەمنەن كۇزگە دەيىن ەگىندىك باسىندا جۇرەدى. وسى اۋىلدا 12,5 مىڭ باتىر انا بار. بالانى دۇنيەگە اكەلۋ باقىت دەپ ەسەپتەيدى. – ءبىزدىڭ قارابۇلاققا مانكەنت, سايرامداعى اعايىندار قىزىن بەرمەيدى, – دەپ كۇلەدى اكىم. – ەرتەدەن قارا كەشكە دەيىن جۇمىسقا سالىپ قويادى دەپ قور­قادى. ال, بىزدەن قىز الۋعا ءبارى قۇشتار. – قارابۇلاقتان قىز الساڭ كارتوشكاسىمەن قوسىپ بەرەدى دەگەن ءسوز بار, – دەپ كۇلەدى شاۆحات. تۇسىنىكتى عوي. بۇل اۋىلدا ەڭبەككە جاراعاننىڭ ءبارى جۇ­مىستا. سوندىقتان ۋايىمسىز. قا­رىن توق, كويلەك كوك. – ەلباسىمىزعا راحمەت اي­تادى شارۋالار, – دەدى قوشتا­ساردا اكىم. ەڭبەك جاسايمىن دەگەن ادامعا ءبارى بار. مەملەكەتتىك كومەك الىپ جاتىر. تەكسەرۋشىلەر قوقاڭداپ كەلە بەرۋدى قويدى. جەر – ءبىزدىڭ انامىز. باسقا نە كەرەك. جۇمىسسىزى جوق اۋىلدان كو­ڭىلىمىز توعايىپ قايتتىق. باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سايرام اۋدانى, قارابۇلاق اۋىلى.