اۋىزدىقتالماعان ءارامشوپ قاۋىپتى

جاتاعان ۋ كەكىرە (Acroptilon repens L) كوپجىلدىق, اتپا تا­مىرلى ءشوپ, كۇردەلى گۇلدەر تۇ­قىمداسىنا جاتادى. قۋاتتى تامىر جۇيەسى توپىراقتا 10 م. تەرەڭ­دىككە جەتەدى. جاتاعان ۋ كەكىرە­نىڭ ەرەكشەلىكتەرى, ول قور­داعى قورەكتىك زات – ءينۋليندى تا­مىر­دىڭ توپىراقتاعى ءتو­مەنگى قا­باتىنا جيناقتاۋى جانە قورەك­تىك زاتتارىن توپى­راق باپتاۋ­شى تەحنيكامەن ەگىندىكتى وڭدە­گەن­دە, جاتاعان تامى­رىنىڭ كەسىلگەن جەرىنە جىلدام جەتكىزۋى ارقىلى ءوسىپ جەر بەتىنە شىعۋى, فوتوسينتەز قۇبى­لىسى ارقىلى تامىرلانۋى. سوندىقتان كوپ­تە­گەن اگروتەح­نيكالىق ادىستەرگە ءتوزىمدى بو­لادى, قايتادان ءوسىپ جەتىلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيس­ترلىگىنىڭ وسىمدىك قورعاۋ جانە وسىمدىك كارانتينى دەپارتامەن­تى­نىڭ مالىمەتى بويىنشا جاتا­عان ۋ كەكىرە رەسپۋبليكادا 3 ملن. گەكتار جەرگە تاراعان. تۇقىمنىڭ ءىس جۇزىندە تابي­عي جاعدايدا تارالۋىن توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان جاتا­عان ۋ كەكىرە بار وشاقتى ۋا­قىتىندا تۇقىمى باسقا جەرلەرگە تاراماي تۇرعاندا قۇرتۋ كەرەك. ءبىر وسىمدىكتە جاتاعان ۋ كەكىرەنىڭ تۇقىم بەرۋ ءتۇسىم­دىلىگى 3 مىڭ دانگە دەيىن جەتەدى, ونىڭ ىشىندە 50 پايىزى ونگىش­تىك قاسيەتىن ساقتايدى. تولىق پىسكەن تۇقىم توپىراقتا وڭگىش­تىك قاسيەتىن 5 جىلعا دەيىن ساقتايدى جانە 25 گرادۋس جىلى­لىقتا, ىلعالدىلىق 20 پايىز بولعاندا توپىراقتىڭ قۇرامىنا بايلانىستى 2-5 سم. تەرەڭدىكتەن ءوسىپ شىعادى. جاتاعان ۋ كەكىرەنى تياناقتى تۇردە قۇرتۋ ءۇشىن زەرتتەۋ جۇمىس­تارىن, شوپتەردىڭ تارالۋ كارتا­سىن جاساۋ كەرەك. شوپتەردى جويۋ جوسپارىنا پروفيلاكتيكا, اگرو­تەح­نيكالىق-بيولوگيالىق جانە حي­­ميالىق ادىستەر كىرەدى. ءشوپ­تەر­مەن ءتيىمدى كۇرەسۋ ءۇشىن, ولار­دىڭ نەگىزگى بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن ءبىلۋ كەرەك. كۇرەس جاتا­عان ۋ كەكىرەنىڭ تامىر جۇيەسىنىڭ ءومىر سۇرگىش قابىلەتىن بىرتىندەپ جويۋدان باستالادى. تامىردان شىعاتىن ۋلى زاتتار كوپتەگەن ەكپە داقىلدارعا زياندى اسەرىن تيگىزەدى, ولاردىڭ ءوسۋ ەنەرگياسىن تومەندەتەدى. ستاتيستيكا مالىمەتتەرى بويىن­شا جاتاعان ۋ كەكىرە استىق ەگىستىكتەرىندە جانە بوس جاتقان يگەرىلمەگەن جەرلەردە دە كوپ تارا­عان. قازاقستاننىڭ ەگىنشىلىكتەگى نەگىزگى باعىتى استىق ءوندىرۋ بو­لىپ سانالسا, كوپتەگەن تىڭايعان جەرلەردى, اۋىلشارۋاشىلىق ال­قاپ­تاردى ۋ كەكىرەنىڭ كوپ با­سۋىنا بايلانىستى ىسكە قوسا الماي وتىرمىز. ۋ كەكىرەنىڭ ەگىستىكتى باسۋى سال­دارىنان قازاقستان جىل سا­يىن 3 ملرد.تەڭگە زيان شەگىپ وتىر. سو­نىمەن قاتار, ءونىمىنىڭ تومەندەۋى­نەن باسقا, ونىڭ ساپاسى دا تومەن­دەيدى, ۇننىڭ ءدامى اششى بولادى. پاردى, وتامالى داقىل­داردى كۇ­تىپ-باپتاۋ كەزىندە كەتەتىن شى­عىن­داردى ەسەپتەسەك, جال­پى شى­عىن 3 ملرد. تەڭگەدەن اسادى. كەكىرەنىڭ قاپتاۋ سەبەپتەرى – كارانتين ەرەجەسىنىڭ ساقتال­ماۋى, ەڭ نەگىزگىسى – كەكىرەمەن كۇرەسۋ جۇيەسى اگروتەحنيكامەن گەربي­تسيد­تەردى ءارامشوپتىڭ بيو­لو­گيا­لىق ەرەكشەلىكتەرىمەن باي­لا­نىس­تى قا­زاقستاننىڭ ءارتۇرلى كليمات ايماق­تارىندا دۇرىس بىرىكتىرە قولدانۋ قاجەت. اگرو­تەحنيكالىق ادىستەردىڭ ماقساتى تامىردى ۇساق بولشەك­تەرگە ءبولىپ, تامىرداعى قورەكتىك ورگا­نيكالىق زات – ينۋ­لين­نىڭ كو­بەيۋىن ازايتۋ ارقىلى تامىردان قايتادان وسۋىنە جول بەرمەۋ. كەكىرەمەن كۇرەسۋدىڭ نەگىزى توپىراق وڭدەۋ جۇيەسى بولىپ تابىلادى. ەگىس­تىكتى ورىپ العان­نان كەيىن قىرشۋىش ارقىلى قوپ­سىتۋ (2 نەمەسە 3 رەت 10-12 سم. تەرەڭ­دىكتە) كەكىرە تامىرىن كەسۋ ارقى­لى ۇساق تامىرلاردىڭ ءوسىپ جەر بەتىنە شىعۋىنا دەيىن قورەك­تىك زات­تاردى پايدالانىپ ۇلگەرە­دى دە, تا­مىر جەر بەتىنە شىقپاي جويىلادى. كەكىرە جارىقتى قالايدى, كو­لەڭ­كەدە وسكەندە تۇقىم بەرمەيدى, ءوسۋ ناشارلايدى, بىراق تامىر­دا­عى قورەكتىك زاتتار, تارالۋ ءبۇر­شىك­تەرى ارقىلى, جارىق بولعان جاعدايدا ءتىپتى بىرنەشە جىلدان كەيىن دە جاڭادان وسكىندەر ءوسىپ شىعىپ, تارالىپ كوبەيە بەرەدى. سونىمەن قاتار كەكىرەنىڭ زيان­دىلىعى ولاردىڭ داقىلعا اللە­پا­تيالىق اسەرى, تامىر جۇيەسى مەن كەكىرەنىڭ تۇقىمى ءبولىپ شى­عارعان زياندى زاتتارى بيداي, ارپا, بۇرشاق تۇقىمدارىنىڭ ءوسۋ ەنەرگياسىن تومەندەتىپ, داقىل­دىڭ ءوسىپ جەتىلۋىن باسەڭدەتەدى. كەكىرە كوپتەگەن جانۋارلارعا زياندى, اسىرەسە جىلقى مالىنا, ال قوي مەن ەشكىگە زيانسىز, كوپ­شىلىك جاعدايدا شوپپەن ارالاس­قان كەكىرە مالداردىڭ ۋلانۋىنا اسەر ەتەدى, كەكىرەنىڭ بيدايمەن ارالاسقان تۇقىمدارىنان الىن­عان ۇندا اششى ءدام بولادى, نان پىسىرۋگە قولدانۋعا بولمايدى. جيناقتالعان عىلىمي ءوندىرىس­تىك تاجىريبە ۋ كەكىرەنى جويۋ شا­را­لارىن پارعا ارنالعان القاپ­تار­دا جۇرگىزۋ ۇلكەن ناتيجە بەرەتىنىن دالەلدەدى. بارلىعىنا بەلگىلى, پاردى كپش-9 جانە كپگ-250 قۇرالدارى ارقىلى 4 رەت تەرەڭ­دەتە كۋلتيۆاتسيالاۋ ەكونوميكا­لىق كوزقاراس بويىنشا ءتيىمسىز جانە توپىراقتى كوپ رەت وڭدەۋ ونى كەپتىرەدى, ىلعالدى ازايتادى, سوندىقتان قۇرعاقشىلىعى كوپ سولتۇستىك اۋدانداردى اسىرەسە, اس­تىق داقىلدارىنىڭ ەكسپورتقا شىعارىلاتىن بولعاندىقتان ءتيىمسىز بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك-شى­عى­سىندا سۋارىلمايتىن ەگىنشىلىك جاعدايلارىندا جاتاعان ۋ كەكىرەنى جويۋ ءۇشىن 3 جانە 4 تاناپتى اۋىسپالى ەگىستىكتەردە توپىراقتى ءۇش يارۋستى قىرشۋىش كۋلتيۆاتورمەن ايداۋ مامىردىڭ ءۇشىنشى ونكۇندىگىندە نەمەسە ماۋسىم ايى­­­نىڭ ءبىرىنشى ونكۇندىگىندە جۇرگىزۋ كەرەك. قازىرگى كەزدە كەكىرەنى جويۋ ءجا­نە ونى كارانتيننەن شىعارۋ ءۇشىن مىنا شارالاردى ىسكە اسىرۋ كەرەك. ولار: كارانتين ەرەجەسىن ساقتاۋ; كەكىرەمەن كۇرەسۋ ءۇشىن اي­ماقتىق ينتەگراتسيالىق جۇيە جا­ساۋ جانە ۇسىنىستار بەرۋ; اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە كەكىرە ماسەلەسىنە بايلا­نىستى عى­لى­مي-تەحنيكالىق كەڭەس قۇرۋ. وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين دەپارتامەنتىندە مەحانيكالان­دى­رىلعان وترياد قۇرىپ, ولاردى وقى­عان, ءبىلىمدى ماماندارمەن قام­تا­ماسىز ەتىپ, عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن كەڭ تۇردە وندىرىسكە ەنگىزۋ كەرەك. ش.جاراسوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.